౪. కోణ్డఞ్ఞబుద్ధవంసవణ్ణనా

దీపఙ్కరే కిర భగవతి పరినిబ్బుతే తస్స సాసనం వస్ససతసహస్సం పవత్తిత్థ. అథ బుద్ధానుబుద్ధానం సావకానం అన్తరధానేన సాసనమ్పిస్స అన్తరధాయి. అథస్స అపరభాగే ఏకమసఙ్ఖ్యేయ్యమతిక్కమిత్వా ఏకస్మిం కప్పే కోణ్డఞ్ఞో నామ సత్థా ఉదపాది. సో పన భగవా సోళసఅసఙ్ఖ్యేయ్యం కప్పానఞ్చ సతసహస్సం పారమియో పూరేత్వా బోధిఞాణం పరిపాచేత్వా వేస్సన్తరత్తభావసదిసే అత్తభావే ఠత్వా తతో చవిత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా దేవతానం పటిఞ్ఞం దత్వా తుసితపురతో చవిత్వా రమ్మవతీనగరే సునన్దస్స నామ రఞ్ఞో కులే సుజాతాయ నామ దేవియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం అగ్గహేసి. తస్సపి పటిసన్ధిక్ఖణే దీపఙ్కరబుద్ధవంసే వుత్తప్పకారాని ద్వత్తింస పాటిహారియాని నిబ్బత్తింసు. సో దేవతాహి కతారక్ఖసంవిధానో దసన్నం మాసానం అచ్చయేన మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమిత్వా సబ్బసత్తుత్తరో ఉత్తరాభిముఖో సత్తపదవీతిహారేన గన్త్వా సబ్బా చ దిసా విలోకేత్వా ఆసభిం వాచం నిచ్ఛారేసి – ‘‘అగ్గోహమస్మి లోకస్స, జేట్ఠోహమస్మి లోకస్స, సేట్ఠోహమస్మి లోకస్స, అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి (దీ. ని. ౨.౩౧; మ. ని. ౩.౨౦౭).

తతో కుమారస్స నామకరణదివసే నామం కరోన్తా ‘‘కోణ్డఞ్ఞో’’తి నామమకంసు. సో హి భగవా కోణ్డఞ్ఞగోత్తో అహోసి. తస్స కిర తయో పాసాదా అహేసుం – రామ, సురామ, సుభనామకా పరమరమణీయా. తేసు తీణి సతసహస్సాని నాటకిత్థీనం నచ్చగీతవాదితకుసలానం సబ్బకాలం పచ్చుపట్ఠితాని అహేసుం. తస్స రుచిదేవీ నామ అగ్గమహేసీ అహోసి. విజితసేనో నామస్స పుత్తో అహోసి. సో దసవస్ససహస్సాని అగారం అజ్ఝావసి.

సో పన జిణ్ణబ్యాధిమతపబ్బజితే దిస్వా ఆజఞ్ఞరథేన నిక్ఖమిత్వా పబ్బజిత్వా దస మాసే పధానచరియం చరి. కోణ్డఞ్ఞకుమారం పన పబ్బజన్తం దస జనకోటియో అనుపబ్బజింసు. సో తేహి పరివుతో దస మాసే పధానచరియం చరిత్వా విసాఖపుణ్ణమాయ సునన్దగామే సమసహితఘనపయోధరాయ యసోధరాయ నామ సేట్ఠిధీతాయ దిన్నం పరమమధురం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా ఫలపల్లవఙ్కురసమలఙ్కతే సాలవనే దివావిహారం వీతినామేత్వా సాయన్హసమయే గణం పహాయ సునన్దకాజీవకేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా సాలకల్యాణిరుక్ఖం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా పుబ్బదిసాభాగం ఓలోకేత్వా బోధిరుక్ఖం పిట్ఠితో కత్వా అట్ఠపణ్ణాసహత్థవిత్థతం తిణసన్థరం సన్థరిత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా చతురఙ్గవీరియం అధిట్ఠాయ మారబలం విధమిత్వా రత్తియా పఠమయామే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం విసోధేత్వా మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం విసోధేత్వా పచ్ఛిమయామే పచ్చయాకారం సమ్మసిత్వా ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానతో వుట్ఠాయ పఞ్చసు ఖన్ధేసు అభినివిసిత్వా ఉదయబ్బయవసేన సమపఞ్ఞాస లక్ఖణాని దిస్వా యావ గోత్రభుఞాణం విపస్సనం వడ్ఢేత్వా చత్తారి మగ్గఞాణాని చత్తారి చ ఫలఞాణాని చతస్సో పటిసమ్భిదా చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణం పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదకఞాణం ఛ అసాధారణఞాణాని సకలే చ బుద్ధగుణే పటివిజ్ఝిత్వా పరిపుణ్ణసఙ్కప్పో బోధిమూలే నిసిన్నోవ –

‘‘అనేకజాతిసంసారం, సన్ధావిస్సం అనిబ్బిసం;

గహకారం గవేసన్తో, దుక్ఖా జాతి పునప్పునం.

‘‘గహకారక దిట్ఠోసి, పున గేహం న కాహసి;

సబ్బా తే ఫాసుకా భగ్గా, గహకూటం విసఙ్ఖతం;

విసఙ్ఖారగతం చిత్తం, తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా. (ధ. ప. ౧౫౩-౧౫౪);

‘‘అయోఘనహతస్సేవ, జలతో జాతవేదసో;

అనుపుబ్బూపసన్తస్స, యథా న ఞాయతే గతి.

‘‘ఏవం సమ్మా విముత్తానం, కామబన్ధోఘతారినం;

పఞ్ఞాపేతుం గతీ నత్థి, పత్తానం అచలం సుఖ’’న్తి. (ఉదా. ౮౦) –

ఏవం ఉదానం ఉదానేత్వా సత్తసత్తాహం బోధిమూలేయేవ ఫలసమాపత్తిసుఖేన వీతినామేత్వా అట్ఠమే సత్తాహే బ్రహ్మునో అజ్ఝేసనం పటిచ్చ – ‘‘కస్స ను ఖో అహం పఠమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౮౪; ౨.౩౪౧; మహావ. ౧౦) ఉపధారేన్తో అత్తనా సద్ధిం పబ్బజితా దస భిక్ఖుకోటియో అద్దస. ‘‘ఇమే పన కులపుత్తా సముపచితకుసలమూలా మం పబ్బజన్తం అనుపబ్బజితా మయా సద్ధిం పధానం చరిత్వా మం ఉపట్ఠహింసు, హన్దాహం ఇమేసం సబ్బపఠమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి ఏవం ఉపధారేత్వా – ‘‘ఇదాని పన తే కత్థ వసన్తీ’’తి ఓలోకేన్తో – ‘‘ఇతో అట్ఠారసయోజనికే అరున్ధవతీనగరే దేవవనే విహరన్తీ’’తి దిస్వా – ‘‘తేసం ధమ్మం దేసేతుం గమిస్సామీ’’తి పత్తచీవరమాదాయ సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య, ఏవమేవ బోధిమూలే అన్తరహితో దేవవనే పాతురహోసి.

తస్మిఞ్చ సమయే తా దస భిక్ఖుకోటియో అరున్ధవతీనగరం ఉపనిస్సాయ దేవవనే విహరన్తి. తే పన భిక్ఖూ దసబలం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నమానసా పచ్చుగ్గన్త్వా, భగవతో పత్తచీవరం పటిగ్గహేత్వా, బుద్ధాసనం పఞ్ఞాపేత్వా, సత్థు గారవం కత్వా, భగవన్తం వన్దిత్వా, పరివారేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. తత్ర కోణ్డఞ్ఞో దసబలో మునిగణపరివుతో బుద్ధాసనే నిసిన్నో తిదసగణపరివుతో దససతనయనో వియ విమలగగనతలగతో సరదసమయరజనికరో వియ తారాగణపరివుతో పుణ్ణచన్దో వియ విరోచిత్థ. అథ సత్థా తేసం సబ్బబుద్ధనిసేవితం అనుత్తరం తిపరివట్టం ద్వాదసాకారం ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తం కథేత్వా దసభిక్ఖుకోటిప్పముఖా సతసహస్సదేవమనుస్సకోటియో ధమ్మామతం పాయేసి. తేన వుత్తం –

౧. ‘‘దీపఙ్కరస్స అపరేన, కోణ్డఞ్ఞో నామ నాయకో;

అనన్తతేజో అమితయసో, అప్పమేయ్యో దురాసదో.

౨. ‘‘ధరణూపమో ఖమనేన, సీలేన సాగరూపమో;

సమాధినా మేరూపమో, ఞాణేన గగనూపమో.

౩. ‘‘ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గ-మగ్గసచ్చప్పకాసనం;

పకాసేసి సదా బుద్ధో హితాయ సబ్బపాణినం.

౪. ‘‘ధమ్మచక్కం పవత్తేన్తే, కోణ్డఞ్ఞే లోకనాయకే;

కోటిసతసహస్సానం, పఠమాభిసమయో అహూ’’తి.

తత్థ దీపఙ్కరస్స అపరేనాతి దీపఙ్కరస్స సత్థునో అపరభాగేతి అత్థో. కోణ్డఞ్ఞో నామాతి అత్తనో గోత్తవసేన సమధిగతనామధేయ్యో. నాయకోతి వినాయకో. అనన్తతేజోతి అత్తనో సీలగుణఞాణపుఞ్ఞతేజేన అనన్తతేజో. హేట్ఠతో అవీచి ఉపరి భవగ్గం తిరియతో అనన్తా లోకధాతుయో ఏత్థన్తరే ఏకపుగ్గలోపి తస్స ముఖం ఓలోకేత్వా ఠాతుం సమత్థో నామ నత్థి. తేన వుత్తం ‘‘అనన్తతేజో’’తి. అమితయసోతి అనన్తపరివారో. తస్స హి భగవతో వస్ససతసహస్సాని యావ పరినిబ్బానసమయం ఏత్థన్తరే భిక్ఖుపరిసాయ గణనపరిచ్ఛేదో నామ నాహోసి. తస్మా ‘‘అమితయసో’’తి వుచ్చతి. అమితగుణకిత్తిపి ‘‘అమితయసో’’తి వుచ్చతి. అప్పమేయ్యోతి గుణగణపరిమాణవసేన నప్పమేయ్యోతి అప్పమేయ్యో. యథాహ –

‘‘బుద్ధోపి బుద్ధస్స భణేయ్య వణ్ణం, కప్పమ్పి చే అఞ్ఞమభాసమానో;

ఖీయేథ కప్పో చిరదీఘమన్తరే, వణ్ణో న ఖీయేథ తథాగతస్సా’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౦౪; ౩.౧౪౧; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౪౨౫; ఉదా. అట్ఠ. ౫౩; చరియా. అట్ఠ. నిదానకథా);

తస్మా అప్పమేయ్యగుణగణత్తా ‘‘అప్పమేయ్యో’’తి వుచ్చతి. దురాసదోతి దురుపసఙ్కమనీయో, ఆసజ్జ ఘట్టేత్వా ఉపసఙ్కమితుమసక్కుణేయ్యభావతో దురాసదో, దురభిభవనీయోతి అత్థో.

ధరణూపమోతి ధరణీసమో. ఖమనేనాతి ఖన్తియా, చతునహుతాధికద్వియోజనసతసహస్సబహలా మహాపథవీ వియ పకతివాతేన లాభాలాభఇట్ఠానిట్ఠాదీహి అకమ్పనభావతో ‘‘ధరణూపమో’’తి వుచ్చతి. సీలేన సాగరూపమోతి సీలసంవరేన వేలానాతిక్కమనభావేన సాగరసమో. ‘‘మహాసముద్దో, భిక్ఖవే, ఠితధమ్మో వేలం నాతివత్తతీ’’తి (అ. ని. ౮.౧౯; చూళవ. ౩౮౪; మి. ప. ౬.౨.౧౦) హి వుత్తం.

సమాధినా మేరూపమోతి సమాధిపటిపక్ఖభూతధమ్మజనితకమ్పాభావతో మేరునా గిరివరేన సమో, సదిసోతి అత్థో. మేరుగిరివరో వియ థిరతరసరీరోతి వా. ఞాణేన గగనూపమోతి ఏత్థ భగవతో ఞాణస్స అనన్తభావేన అనన్తాకాసేన ఉపమా కతా. చత్తారి అనన్తాని వుత్తాని భగవతా. యథాహ –

‘‘సత్తకాయో చ ఆకాసో, చక్కవాళా చనన్తకా;

బుద్ధఞాణం అప్పమేయ్యం, న సక్కా ఏతే విజానితు’’న్తి. (బు. వం. ౧.౬౪);

తస్మా అనన్తస్స ఞాణస్స అనన్తేన ఆకాసేన ఉపమా కతాతి.

ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గసచ్చప్పకాసనన్తి ఏతేసం ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గసచ్చానం గహణేన సతిపట్ఠానసమ్మప్పధానిద్ధిపాదాపి గహితావ హోన్తి. తస్మా ఇన్ద్రియాదీనం చతుసఙ్ఖేపానం వసేన సత్తత్తింసబోధిపక్ఖియధమ్మానం పకాసనధమ్మం పకాసేసి, దేసేసీతి అత్థో. హితాయాతి హితత్థం. ధమ్మచక్కం పవత్తేన్తేతి దేసనాఞాణే పవత్తియమానే.

తతో అపరభాగే మహామఙ్గలసమాగమే దససు చక్కవాళసహస్సేసు దేవతాయో సుఖుమే అత్తభావే మాపేత్వా ఇమస్మిఞ్ఞేవ చక్కవాళే సన్నిపతింసు. తత్థ కిర అఞ్ఞతరో దేవపుత్తో కోణ్డఞ్ఞదసబలం మఙ్గలపఞ్హం పుచ్ఛి. తస్స భగవా మఙ్గలాని కథేసి. తత్థ నవుతికోటిసహస్సాని అరహత్తం పాపుణింసు. సోతాపన్నాదీనం గణనపరిచ్ఛేదో నామ నాహోసి. తేన వుత్తం –

౫. ‘‘తతో పరమ్పి దేసేన్తే, నరమరూనం సమాగమే;

నవుతికోటిసహస్సానం, దుతియాభిసమయో అహూ’’తి.

తత్థ తతో పరమ్పీతి తతో అపరభాగేపి. దేసేన్తేతి భగవతి ధమ్మం దేసేన్తే. నరమరూనన్తి నరానఞ్చేవ అమరానఞ్చ, యదా పన భగవా గగనతలే తిత్థియమానమద్దనం యమకపాటిహారియం కరోన్తో ధమ్మం దేసేసి తదా అసీతికోటిసహస్సాని అరహత్తం పాపుణింసు. తీసు ఫలేసు పతిట్ఠితా గణనపథం వీతివత్తా. తేన వుత్తం –

౬. ‘‘తిత్థియే అభిమద్దన్తో, యదా ధమ్మమదేసయి;

అసీతికోటిసహస్సానం, తతియాభిసమయో అహూ’’తి.

తత్థ తదా-సద్దం ఆనేత్వా అత్థో దట్ఠబ్బో. యదా భగవా ధమ్మం దేసేసి, తదా అసీతికోటిసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహూతి.

కోణ్డఞ్ఞో కిర సత్థా అభిసమ్బోధిం పత్వా పఠమవస్సం చన్దవతీనగరం ఉపనిస్సాయ చన్దారామే విహాసి. తత్థ సుచిన్ధరస్స నామ బ్రాహ్మణమహాసాలస్స పుత్తో భద్దమాణవో నామ యసోధరబ్రాహ్మణస్స పుత్తో సుభద్దమాణవో చ కోణ్డఞ్ఞస్స బుద్ధస్స సమ్ముఖా ధమ్మదేసనం సుత్వా పసన్నమానసా దసహి మాణవకసహస్సేహి సద్ధిం తస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసు.

అథ కోణ్డఞ్ఞో సత్థా జేట్ఠమాసపుణ్ణమాయ సుభద్దత్థేరప్పముఖేన కోటిసతసహస్సేన పరివుతో పాతిమోక్ఖముద్దిసి, సో పఠమో సన్నిపాతో అహోసి. తతో అపరభాగే కోణ్డఞ్ఞసత్థునో పుత్తే విజితసేనే నామ అరహత్తం పత్తే తంపముఖస్స కోటిసహస్సస్స మజ్ఝే భగవా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో దుతియో సన్నిపాతో అహోసి. అథాపరేన సమయేన దసబలో జనపదచారికం చరన్తో ఉదేనరాజానం నామ నవుతికోటిజనపరివారం పబ్బాజేసి సద్ధిం తాయ పరిసాయ. తస్మిం పన అరహత్తం పత్తే తంపముఖేహి నవుతియా అరహన్తకోటీహి భగవా పరివుతో పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో తతియో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –

౭. ‘‘సన్నిపాతా తయో ఆసుం, కోణ్డఞ్ఞస్స మహేసినో;

ఖీణాసవానం విమలానం, సన్తచిత్తాన తాదినం.

౮. ‘‘కోటిసతసహస్సానం, పఠమో ఆసి సమాగమో;

దుతియో కోటిసహస్సానం, తతియో నవుతికోటిన’’న్తి.

తదా కిర అమ్హాకం బోధిసత్తో విజితావీ నామ చక్కవత్తీ హుత్వా చన్దవతీనగరే పటివసతి. సో కిర అనేకనరవరపరివుతో సలిలనిధినివసనం సమేరుయుగన్ధరం అపరిమితవసుధరం వసున్ధరం అదణ్డేన అసత్థేన ధమ్మేన పరిపాలేతి. అథ కోణ్డఞ్ఞో బుద్ధోపి కోటిసతసహస్సఖీణాసవపరివుతో జనపదచారికం చరమానో అనుపుబ్బేన చన్దవతీనగరం సమ్పాపుణి.

సో విజితావీ కిర రాజా – ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో కిర అమ్హాకం నగరం అనుప్పత్తో’’తి సుత్వా పచ్చుగ్గన్త్వా భగవతో వసనట్ఠానం సంవిదహిత్వా స్వాతనాయ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన నిమన్తేత్వా పునదివసే భత్తవిధిం సుట్ఠు పటియాదేత్వా కోటిసతసహస్ససఙ్ఖస్స బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం అదాసి. బోధిసత్తో భగవన్తం భోజేత్వా అనుమోదనావసానే – ‘‘భన్తే, తేమాసం మహాజనసఙ్గహం కరోన్తో ఇధేవ వసథా’’తి యాచిత్వా తయో మాసే నిరన్తరం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అసదిసమహాదానం అదాసి.

అథ సత్థా బోధిసత్తం – ‘‘అనాగతే గోతమో నామ బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకరిత్వా ధమ్మమస్స దేసేసి. సో సత్థు ధమ్మకథం సుత్వా రజ్జం నియ్యాతేత్వా పబ్బజిత్వా తీణి పిటకాని ఉగ్గహేత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చ చ అభిఞ్ఞాయో ఉప్పాదేత్వా అపరిహీనజ్ఝానో బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి. తేన వుత్తం –

౯. ‘‘అహం తేన సమయేన, విజితావీ నామ ఖత్తియో;

సముద్దం అన్తమన్తేన, ఇస్సరియం వత్తయామహం.

౧౦. ‘‘కోటిసతసహస్సానం, విమలానం మహేసినం;

సహ లోకగ్గనాథేన, పరమన్నేన తప్పయిం.

౧౧. ‘‘సోపి మం బుద్ధో బ్యాకాసి, కోణ్డఞ్ఞో లోకనాయకో;

అపరిమేయ్యితో కప్పే, బుద్ధో లోకే భవిస్సతి.

౧౨. ‘‘పధానం పదహిత్వాన, కత్వా దుక్కరకారికం;

అస్సత్థమూలే సమ్బుద్ధో, బుజ్ఝిస్సతి మహాయసో.

౧౩. ‘‘ఇమస్స జనికా మాతా, మాయా నామ భవిస్సతి;

పితా సుద్ధోదనో నామ, అయం హేస్సతి గోతమో.

౧౪. ‘‘కోలితో ఉపతిస్సో చ, అగ్గా హేస్సన్తి సావకా;

ఆనన్దో నాముపట్ఠాకో, ఉపట్ఠిస్సతి తం జినం.

౧౫. ‘‘ఖేమా ఉప్పలవణ్ణా చ, అగ్గా హేస్సన్తి సావికా;

బోధి తస్స భగవతో, అస్సత్థోతి పవుచ్చతి.

౧౬. ‘‘చిత్తో చ హత్థాళవకో, అగ్గా హేస్సన్తుపట్ఠకా;

నన్దమాతా చ ఉత్తరా, అగ్గా హేస్సన్తుపట్ఠికా;

ఆయు వస్ససతం తస్స, గోతమస్స యసస్సినో.

౧౭. ‘‘ఇదం సుత్వాన వచనం, అసమస్స మహేసినో;

ఆమోదితా నరమరూ, బుద్ధబీజం కిర అయం.

౧౮. ‘‘ఉక్కుట్ఠిసద్దా వత్తన్తి, అప్ఫోటేన్తి హసన్తి చ;

కతఞ్జలీ నమస్సన్తి, దససహస్సిదేవతా.

౧౯. ‘‘యదిమస్స లోకనాథస్స, విరజ్ఝిస్సామ సాసనం;

అనాగతమ్హి అద్ధానే, హేస్సామ సమ్ముఖా ఇమం.

౨౦. ‘‘యథా మనుస్సా నదిం తరన్తా, పటితిత్థం విరజ్ఝియ;

హేట్ఠాతిత్థే గహేత్వాన, ఉత్తరన్తి మహానదిం.

౨౧. ‘‘ఏవమేవ మయం సబ్బే, యది ముఞ్చామిమం జినం;

అనాగతమ్హి అద్ధానే, హేస్సామ సమ్ముఖా ఇమం.

౨౨. ‘‘తస్సాహం వచనం సుత్వా, భియ్యో చిత్తం పసాదయిం;

తమేవ అత్థం సాధేన్తో, మహారజ్జం జినే అదం;

మహారజ్జం దదిత్వాన, పబ్బజిం తస్స సన్తికే.

౨౩. ‘‘సుత్తన్తం వినయం చాపి, నవఙ్గం సత్థుసాసనం;

సబ్బం పరియాపుణిత్వాన, సోభయిం జినసాసనం.

౨౪. ‘‘తత్థప్పమత్తో విహరన్తో, నిసజ్జట్ఠానచఙ్కమే;

అభిఞ్ఞాపారమిం గన్త్వా, బ్రహ్మలోకమగఞ్ఛహ’’న్తి.

తత్థ అహం తేన సమయేనాతి అహం తస్మిం సమయే. విజితావీ నామాతి ఏవంనామకో చక్కవత్తిరాజా అహోసిం. సముద్దం అన్తమన్తేనాతి ఏత్థ చక్కవాళపబ్బతం సీమం మరియాదం కత్వా ఠితం సముద్దం అన్తం కత్వా ఇస్సరియం వత్తయామీతి అత్థో. ఏత్తావతా న పాకటం హోతి.

రాజా కిర చక్కవత్తీ చక్కరతనానుభావేన వామపస్సేన సినేరుం కత్వా సముద్దస్స ఉపరిభాగేన అట్ఠయోజనసహస్సప్పమాణం పుబ్బవిదేహం గచ్ఛతి. తత్థ రాజా చక్కవత్తీ – ‘‘పాణో న హన్తబ్బో, అదిన్నం నాదాతబ్బం, కామేసుమిచ్ఛా న చరితబ్బా, ముసా న భాసితబ్బా, మజ్జం న పాతబ్బం, యథాభుత్తఞ్చ భుఞ్జథా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౪౪; ౩.౮౫; మ. ని. ౩.౨౫౭) ఓవాదం దేతి. ఏవం ఓవాదే దిన్నే తం చక్కరతనం వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పురత్థిమం సముద్దం అజ్ఝోగాహతి. యథా యథా చ తం అజ్ఝోగాహతి, తథా తథా సంఖిత్తఊమివిప్ఫారం హుత్వా ఓగచ్ఛమానం మహాసముద్దసలిలం యోజనమత్తం ఓగ్గన్త్వా అన్తోసముద్దం ఉభోసు పస్సేసు వేళురియమణిభిత్తి వియ పరమదస్సనీయం హుత్వా తిట్ఠతి, ఏవం పురత్థిమసాగరపరియన్తం గన్త్వా తం చక్కరతనం పటినివత్తతి. పటినివత్తమానే చ తస్మిం సా పరిసా అగ్గతో హోతి, మజ్ఝే రాజా చక్కవత్తీ అన్తే చక్కరతనం హోతి. తమ్పి జలం జలన్తేన వియోగం అసహమానమివ నేమిమణ్డలపరియన్తం అభిహనన్తమేవ తీరముపగచ్ఛతి.

ఏవం రాజా చక్కవత్తీ పురత్థిమసముద్దపరియన్తం పుబ్బవిదేహం అభివిజినిత్వా దక్ఖిణసముద్దపరియన్తం జమ్బుదీపం విజేతుకామో చక్కరతనదేసితేన మగ్గేన దక్ఖిణసముద్దాభిముఖో గచ్ఛతి. తం దససహస్సయోజనప్పమాణం జమ్బుదీపం అభివిజినిత్వా దక్ఖిణసముద్దతో పచ్చుత్తరిత్వా సత్తయోజనసహస్సప్పమాణం అపరగోయానం విజేతుం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ గన్త్వా తమ్పి సాగరపరియన్తం అభివిజినిత్వా పచ్ఛిమసముద్దతోపి ఉత్తరిత్వా అట్ఠయోజనసహస్సప్పమాణం ఉత్తరకురుం విజేతుం తథేవ గన్త్వా తం సముద్దపరియన్తం కత్వా తథేవ అభివిజియ ఉత్తరసముద్దతోపి పచ్చుత్తరతి. ఏత్తావతా రఞ్ఞా చక్కవత్తినా సాగరపరియన్తాయ పథవియా ఇస్సరియం అధిగతం హోతి. తేన వుత్తం సముద్దం అన్తమన్తేన, ఇస్సరియం వత్తయామహ’’న్తి.

కోటిసతసహస్సానన్తి కోటిసతసహస్సాని. అయమేవ వా పాఠో. విమలానన్తి ఖీణాసవానం. సహ లోకగ్గనాథేనాతి సద్ధిం దసబలేన కోటిసతసహస్సానన్తి అత్థో. పరమన్నేనాతి పణీతేన అన్నేన. తప్పయిన్తి తప్పేసిం. అపరిమేయ్యితో కప్పేతి ఇతో పట్ఠాయ సతసహస్సకప్పాధికాని తీణి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని అతిక్కమిత్వా ఏకస్మిం భద్దకప్పేతి అత్థో.

పధానన్తి వీరియం. తమేవ అత్థం సాధేన్తోతి తమేవ బుద్ధకారకమత్థం దానపారమిం పూరేన్తో సాధేన్తో నిప్ఫాదేన్తోతి అత్థో. మహారజ్జన్తి చక్కవత్తిరజ్జం. జినేతి భగవతి, సమ్పదానత్థే వా భుమ్మం దట్ఠబ్బం. అదన్తి అదాసిం. ఏవమత్థం సాధేన్తోతి ఇమినా సమ్బన్ధో దట్ఠబ్బో. ‘‘మహారజ్జం జినే దది’’న్తి పఠన్తి కేచి. దదిత్వానాతి చజిత్వా. సుత్తన్తన్తి సుత్తన్తపిటకం. వినయన్తి వినయపిటకం. నవఙ్గన్తి సుత్తగేయ్యాదినవఙ్గం. సోభయిం జినసాసనన్తి ఆగమాధిగమేహి లోకియేహి సమలఙ్కరిం. తత్థాతి తస్స భగవతో సాసనే. అప్పమత్తోతి సతిసమ్పన్నో. బ్రహ్మలోకమగఞ్ఛహన్తి బ్రహ్మలోకం అగఞ్ఛిం అహం.

ఇమస్స పన కోణ్డఞ్ఞబుద్ధస్స రమ్మవతీ నామ నగరం అహోసి, సునన్దో నామ రాజా పితా, సుజాతా నామ దేవీ మాతా, భద్దో చ సుభద్దో చ ద్వే అగ్గసావకా, అనురుద్ధో నాముపట్ఠాకో, తిస్సా చ ఉపతిస్సా చ ద్వే అగ్గసావికా, సాలకల్యాణిరుక్ఖో బోధి, అట్ఠాసీతిహత్థుబ్బేధం సరీరం, వస్ససతసహస్సాని ఆయుప్పమాణం అహోసి, తస్స రుచిదేవీ నామ అగ్గమహేసీ అహోసి, విజితసేనో నామస్స పుత్తో, చన్దో నాముపట్ఠాకో రాజా. చన్దారామే కిర వసీతి. తేన వుత్తం –

౨౫. ‘‘నగరం రమ్మవతీ నామ, సునన్దో నామ ఖత్తియో;

సుజాతా నామ జనికా, కోణ్డఞ్ఞస్స మహేసినో.

౩౦. ‘‘భద్దో చేవ సుభద్దో చ, అహేసుం అగ్గసావకా;

అనురుద్ధో నాముపట్ఠాకో, కోణ్డఞ్ఞస్స మహేసినో.

౩౧. ‘‘తిస్సా చ ఉపతిస్సా చ, అహేసుం అగ్గసావికా;

సాలకల్యాణికో బోధి, కోణ్డఞ్ఞస్స మహేసినో.

౩౩. ‘‘సో అట్ఠాసీతి హత్థాని, అచ్చుగ్గతో మహాముని;

సోభతే ఉళురాజావ, సూరియో మజ్ఝన్హికే యథా.

౩౪. ‘‘వస్ససతసహస్సాని, ఆయు విజ్జతి తావదే;

తావతా తిట్ఠమానో సో, తారేసి జనతం బహుం.

౩౫. ‘‘ఖీణాసవేహి విమలేహి, విచిత్తా ఆసి మేదనీ;

యథా హి గగనముళూభి, ఏవం సో ఉపసోభథ.

౩౬. ‘‘తేపి నాగా అప్పమేయ్యా, అసఙ్ఖోభా దురాసదా;

విజ్జుపాతంవ దస్సేత్వా, నిబ్బుతా తే మహాయసా.

౩౭. ‘‘సా చ అతులియా జినస్స ఇద్ధి, ఞాణపరిభావితో చ సమాధి;

సబ్బం తమన్తరహితం, నను రిత్తా సబ్బసఙ్ఖారా’’తి.

తత్థ సాలకల్యాణికోతి సాలకల్యాణిరుక్ఖో, సో బుద్ధకాలే చేవ చక్కవత్తికాలే చ నిబ్బత్తతి, నాఞ్ఞదా. సో ఏకాహేనేవ ఉట్ఠాతి కిర. ఖీణాసవేహి విమలేహి, విచిత్తా ఆసి మేదనీతి అయం మేదనీ ఖీణాసవేహి ఏకకాసావపజ్జోతా విచిత్తా పరమదస్సనీయా అహోసి. యథా హీతి ఓపమ్మత్థే నిపాతో. ఉళూభీతి నక్ఖత్తేహి, తారాగణేహి గగనతలం వియ ఖీణాసవేహి విచిత్తా అయం మేదనీ సోభిత్థాతి అత్థో.

అసఙ్ఖోభాతి అట్ఠహి లోకధమ్మేహి అక్ఖోభా అవికారా. విజ్జుపాతంవ దస్సేత్వాతి విజ్జుపాతం వియ దస్సయిత్వా, ‘‘విజ్జుప్పాతంవా’’తిపి పాఠో. కోణ్డఞ్ఞబుద్ధస్స కిర కాలే పరినిబ్బాయమానా భిక్ఖూ సత్తతాలప్పమాణమాకాసమబ్భుగ్గన్త్వా అసితజలధరవివరగతా విజ్జులతా వియ సమన్తతో విజ్జోతమానా తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా నిరుపాదానా దహనా వియ పరినిబ్బాయింసు. తేన వుత్తం ‘‘విజ్జుపాతంవ దస్సేత్వా’’తి. అతులియాతి అతుల్యా అసదిసా. ఞాణపరిభావితోతి ఞాణేన వడ్ఢితో. సేసగాథా హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానా ఏవాతి.

‘‘కోణ్డఞ్ఞో నామ సమ్బుద్ధో, చన్దారామే మనోరమే;

నిబ్బాయి చేతియో తస్స, సత్తయోజనికో కతో.

‘‘న హేవ ధాతుయో తస్స, సత్థునో, వికిరింసు తా;

ఠితా ఏకఘనా హుత్వా, సువణ్ణపటిమా వియ’’.

సకలజమ్బుదీపవాసినో మనుస్సా సమాగన్త్వా సత్తయోజనికం సత్తరతనమయం హరితాలమనోసిలాయ మత్తికాకిచ్చం తేలసప్పీహి ఉదకకిచ్చం కత్వా నిట్ఠాపేసున్తి.

కోణ్డఞ్ఞబుద్ధవంసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో దుతియో బుద్ధవంసో.