౩. దీపఙ్కరబుద్ధవంసవణ్ణనా

రమ్మనగరవాసినోపి తే ఉపాసకా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా పున భగవన్తం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం మాలాగన్ధాదీహి పూజేత్వా వన్దిత్వా దానానుమోదనం సోతుకామా ఉపనిసీదింసు. అథ సత్థా తేసం పరమమధురం హదయఙ్గమం దానానుమోదనమకాసి –

‘‘దానం నామ సుఖాదీనం, నిదానం పరమం మతం;

నిబ్బానం పన సోపానం, పతిట్ఠాతి పవుచ్చతి.

‘‘దానం తాణం మనుస్సానం, దానం బన్ధు పరాయనం;

దానం దుక్ఖాధిపన్నానం, సత్తానం పరమా గతి.

‘‘దుక్ఖనిత్థరణట్ఠేన, దానం నావాతి దీపితం;

భయరక్ఖణతో దానం, నగరన్తి చ వణ్ణితం.

‘‘దానం దురాసదట్ఠేన, వుత్తమాసివిసోతి చ;

దానం లోభమలాదీహి, పదుమం అనుపలిత్తతో.

‘‘నత్థి దానసమో లోకే, పురిసస్స అవస్సయో;

పటిపజ్జథ తస్మా తం, కిరియాజ్ఝాసయేన చ.

‘‘సగ్గలోకనిదానాని, దానాని మతిమా ఇధ;

కో హి నామ నరో లోకే, న దదేయ్య హితే రతో.

‘‘సుత్వా దేవేసు సమ్పత్తిం, కో నరో దానసమ్భవం;

న దజ్జా సుఖప్పదం దానం, దానం చిత్తప్పమోదనం.

‘‘దానేన పటిపన్నేన, అచ్ఛరాపరివారితో;

రమతే సుచిరం కాలం, నన్దనే సురనన్దనే.

‘‘పీతిముళారం విన్దతి దాతా, గారవమస్మిం గచ్ఛతి లోకే;

కిత్తిమనన్తం యాతి చ దాతా, విస్ససనీయో హోతి చ దాతా.

‘‘దత్వా దానం యాతి నరో సో, భోగసమిద్ధిం దీఘఞ్చాయు;

సుస్సరతమ్పి చ విన్దతి రూపం, సగ్గే సద్ధిం కీళతి దేవేహి;

విమానేసు ఠత్వా నానా, మత్తమయూరాభిరుతేసు.

‘‘చోరారిరాజోదకపావకానం, ధనం అసాధారణమేవ దానం;

దదాతి తం సావకఞాణభూమిం, పచ్చేకభూమిం పన బుద్ధభూమి’’న్తి. –

ఏవమాదినా నయేన దానానుమోదనం కత్వా దానానిసంసం పకాసేత్వా తదనన్తరం సీలకథం కథేసి. సీలం నామేతం ఇధలోకపరలోకసమ్పత్తీనం మూలం.

‘‘సీలం సుఖానం పరమం నిదానం, సీలేన సీలీ తిదివం పయాతి;

సీలఞ్హి సంసారముపాగతస్స, తాణఞ్చ లేణఞ్చ పరాయనఞ్చ.

‘‘అవస్సయో సీలసమో జనానం, కుతో పనఞ్ఞో ఇధ వా పరత్థ;

సీలం గుణానం పరమా పతిట్ఠా, యథా ధరా థావరజఙ్గమానం.

‘‘సీలం కిరేవ కల్యాణం, సీలం లోకే అనుత్తరం;

అరియవుత్తిసమాచారో, యేన వుచ్చతి సీలవా’’. (జా. ౧.౩.౧౧౮);

సీలాలఙ్కారసమో అలఙ్కారో నత్థి, సీలగన్ధసమో గన్ధో నత్థి, సీలసమం కిలేసమలవిసోధనం నత్థి, సీలసమం పరిళాహూపసమం నత్థి, సీలసమం కిత్తిజననం నత్థి, సీలసమం సగ్గారోహణసోపానం నత్థి, నిబ్బాననగరప్పవేసనే చ సీలసమం ద్వారం నత్థి. యథాహ –

‘‘సోభన్తేవం న రాజానో, ముత్తామణివిభూసితా;

యథా సోభన్తి యతినో, సీలభూసనభూసితా.

‘‘సీలగన్ధసమో గన్ధో, కుతో నామ భవిస్సతి;

యో సమం అనువాతే చ, పటివాతే చ వాయతి. (విసుద్ధి. ౧.౯);

‘‘న పుప్ఫగన్ధో పటివాతమేతి, న చన్దనం తగ్గరమల్లికా వా;

సతఞ్చ గన్ధో పటివాతమేతి, సబ్బా దిసా సప్పురిసో పవాయతి.

‘‘చన్దనం తగరం వాపి, ఉప్పలం అథ వస్సికీ;

ఏతేసం గన్ధజాతానం, సీలగన్ధో అనుత్తరో. (ధ. ప. ౫౪-౫౫; మి. ప. ౫.౪.౧);

‘‘న గఙ్గా యమునా చాపి, సరభూ వా సరస్వతీ;

నిన్నగా వాచిరవతీ, మహీ వాపి మహానదీ.

‘‘సక్కుణన్తి విసోధేతుం, తం మలం ఇధ పాణినం;

విసోధయతి సత్తానం, యం వే సీలజలం మలం.

‘‘న తం సజలదా వాతా, న చాపి హరిచన్దనం;

నేవ హారా న మణయో, న చన్దకిరణఙ్కురా.

‘‘సమయన్తీధ సత్తానం, పరిళాహం సురక్ఖితం;

యం సమేతి ఇదం అరియం, సీలం అచ్చన్తసీతలం.

‘‘అత్తానువాదాదిభయం, విద్ధంసయతి సబ్బదా;

జనేతి కిత్తిహాసఞ్చ, సీలం సీలవతో సదా.

‘‘సగ్గారోహణసోపానం, అఞ్ఞం సీలసమం కుతో;

ద్వారం వా పన నిబ్బాన, నగరస్స పవేసనే.

‘‘గుణానం మూలభూతస్స, దోసానం బలఘాతినో;

ఇతి సీలస్స జానాథ, ఆనిసంసమనుత్తర’’న్తి. (విసుద్ధి. ౧.౯);

ఏవం భగవా సీలానిసంసం దస్సేత్వా – ‘‘ఇదం పన సీలం నిస్సాయ అయం సగ్గో లభతీ’’తి దస్సనత్థం తదనన్తరం సగ్గకథం కథేసి. అయం సగ్గో నామ ఇట్ఠో కన్తో మనాపో ఏకన్తసుఖో నిచ్చమేత్థ కీళా నిచ్చం సమ్పత్తియో లభన్తి. చాతుమహారాజికా దేవా నవుతివస్ససతసహస్సాని దిబ్బసుఖం దిబ్బసమ్పత్తిం పటిలభన్తి. తావతింసా తిస్సో వస్సకోటియో సట్ఠి చ వస్ససతసహస్సానీతి ఏవమాదిసగ్గగుణపటిసంయుత్తకథం కథేసి. ఏవం సగ్గకథాయ పలోభేత్వా పున – ‘‘అయమ్పి సగ్గో అనిచ్చో అధువో న తత్థ ఛన్దరాగో కాతబ్బో’’తి కామానం ఆదీనవం ఓకారం సంకిలేసం నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసఞ్చ పకాసేత్వా అమతపరియోసానం ధమ్మకథం కథేసి. ఏవం తస్స మహాజనస్స ధమ్మం దేసేత్వా ఏకచ్చే సరణేసు చ ఏకచ్చే పఞ్చసీలేసు చ ఏకచ్చే సోతాపత్తిఫలే చ ఏకచ్చే సకదాగామిఫలే ఏకచ్చే అనాగామిఫలే ఏకచ్చే చతూసుపి ఫలేసు ఏకచ్చే తీసు విజ్జాసు ఏకచ్చే ఛసు అభిఞ్ఞాసు ఏకచ్చే అట్ఠసు సమాపత్తీసు పతిట్ఠాపేత్వా ఉట్ఠాయాసనా రమ్మనగరతో నిక్ఖమిత్వా సుదస్సనమహావిహారమేవ పావిసి. తేన వుత్తం –

౧. ‘‘తదా తే భోజయిత్వాన, ససఙ్ఘం లోకనాయకం;

ఉపగచ్ఛుం సరణం తస్స, దీపఙ్కరస్స సత్థునో.

౨. ‘‘సరణాగమనే కఞ్చి, నివేసేతి తథాగతో;

కఞ్చి పఞ్చసు సీలేసు, సీలే దసవిధే పరం.

౩. ‘‘కస్సచి దేతి సామఞ్ఞం, చతురో ఫలముత్తమే;

కస్సచి అసమే ధమ్మే, దేతి సో పటిసమ్భిదా.

౪. ‘‘కస్సచి వరసమాపత్తియో, అట్ఠ దేతి నరాసభో;

తిస్సో కస్సచి విజ్జాయో, ఛళభిఞ్ఞా పవేచ్ఛతి.

౫. ‘‘తేన యోగేన జనకాయం, ఓవదతి మహాముని;

తేన విత్థారికం ఆసి, లోకనాథస్స సాసనం.

౬. ‘‘మహాహనుసభక్ఖన్ధో, దీపఙ్కరసనామకో;

బహూ జనే తారయతి, పరిమోచేతి దుగ్గతిం.

౭. ‘‘బోధనేయ్యం జనం దిస్వా, సతసహస్సేపి యోజనే;

ఖణేన ఉపగన్త్వాన, బోధేతి తం మహామునీ’’తి.

తత్థ తేతి రమ్మనగరవాసినో ఉపాసకా. సరణన్తి ఏత్థ సరణం సరణగమనం సరణస్స గన్తా చ వేదితబ్బా. సరతి హింసతి వినాసేతీతి సరణం, కిం తం? రతనత్తయం. తం పన సరణగతానం తేనేవ సరణగమనేన భయం సన్తాసం దుక్ఖం దుగ్గతిం పరిక్కిలేసం హనతి హింసతి వినాసేతీతి సరణన్తి వుచ్చతీతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యే కేచి బుద్ధం సరణం గతాసే, న తే గమిస్సన్తి అపాయభూమిం;

పహాయ మానుసం దేహం, దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తి. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭);

‘‘యే కేచి ధమ్మం సరణం గతాసే, న తే గమిస్సన్తి అపాయభూమిం;

పహాయ మానుసం దేహం, దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తి. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭);

‘‘యే కేచి సఙ్ఘం సరణం గతాసే, న తే గమిస్సన్తి అపాయభూమిం;

పహాయ మానుసం దేహం, దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తీ’’తి. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭);

సరణగమనం నామ రతనత్తయపరాయనాకారప్పవత్తో చిత్తుప్పాదో. సరణస్స గన్తా నామ తంసమఙ్గీపుగ్గలో. ఏవం తావ సరణం సరణగమనం సరణస్స గన్తా చాతి ఇదం తయం వేదితబ్బం.

తస్సాతి తం దీపఙ్కరం, ఉపయోగత్థే సామివచనం దట్ఠబ్బం. ‘‘ఉపగచ్ఛుం సరణం తత్థా’’తిపి పాఠో. సత్థునోతి సత్థారం. సరణాగమనే కఞ్చీతి కఞ్చి పుగ్గలం సరణగమనే నివేసేతీతి అత్థో. కిఞ్చాపి పచ్చుప్పన్నవసేన వుత్తం, అతీతకాలవసేన పన అత్థో గహేతబ్బో. ఏస నయో సేసేసుపి. ‘‘కస్సచి సరణాగమనే’’తిపి పాఠో, తస్సపి సోయేవత్థో. కఞ్చి పఞ్చసు సీలేసూతి కఞ్చి పుగ్గలం పఞ్చసు విరతిసీలేసు నివేసేసీతి అత్థో. ‘‘కస్సచి పఞ్చసు సీలేసూ’’తిపి పాఠో, సోయేవత్థో. సీలే దసవిధే పరన్తి అపరం పుగ్గలం దసవిధే సీలే నివేసేసీతి అత్థో. ‘‘కస్సచి కుసలే దసా’’తిపి పాఠో, తస్స కఞ్చి పుగ్గలం దస కుసలధమ్మే సమాదపేసీతి అత్థో. కస్సచి దేతి సామఞ్ఞన్తి ఏత్థ పరమత్థతో సామఞ్ఞన్తి మగ్గో వుచ్చతి. యథాహ –

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సామఞ్ఞం? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సామఞ్ఞ’’న్తి (సం. ని. ౫.౩౬).

చతురో ఫలముత్తమేతి చత్తారి ఉత్తమాని ఫలానీతి అత్థో. మ-కారో పదసన్ధికరో. లిఙ్గవిపరియాసేన వుత్తం. యథోపనిస్సయం చత్తారో మగ్గే చత్తారి చ సామఞ్ఞఫలాని కస్సచి అదాసీతి అత్థో. కస్సచి అసమే ధమ్మేతి కస్సచి అసదిసే చత్తారో పటిసమ్భిదాధమ్మే అదాసి.

కస్సచి వరసమాపత్తియోతి కస్సచి పన నీవరణవిగమేన పధానభూతా అట్ఠ సమాపత్తియో అదాసి. తిస్సో కస్సచి విజ్జాయోతి కస్సచి పుగ్గలస్స ఉపనిస్సయవసేన దిబ్బచక్ఖుఞాణపుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణఆసవక్ఖయఞాణానం వసేన తిస్సో విజ్జాయో. ఛళభిఞ్ఞా పవేచ్ఛతీతి ఛ అభిఞ్ఞాయో కస్సచి అదాసి.

తేన యోగేనాతి తేన నయేన తేనానుక్కమేన చ. జనకాయన్తి జనసమూహం. ఓవదతీతి ఓవది. కాలవిపరియాసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఇతో ఉపరిపి ఈదిసేసు వచనేసు అతీతకాలవసేనేవ అత్థో గహేతబ్బో. తేన విత్థారికం ఆసీతి తేన దీపఙ్కరస్స భగవతో ఓవాదేన అనుసాసనియా విత్థారికం విత్థతం విసాలీభూతం సాసనం అహోసి.

మహాహనూతి మహాపురిసానం కిర ద్వేపి హనూని పరిపుణ్ణాని ద్వాదసియా పక్ఖస్స చన్దసదిసాకారాని హోన్తీతి మహన్తాని హనూని యస్స సో మహాహను, సీహహనూతి వుత్తం హోతి. ఉసభక్ఖన్ధోతి ఉసభస్సేవ ఖన్ధో యస్స భవతి, సో ఉసభక్ఖన్ధో. సువట్టితసువణ్ణాలిఙ్గసదిసరుచిరక్ఖన్ధో సమవట్టచారుక్ఖన్ధోతి అత్థో. దీపఙ్కరసనామకోతి దీపఙ్కరసనామో. బహూ జనే తారయతీతి బహూ బుద్ధవేనేయ్యే జనే తారేసి. పరిమోచేతీతి పరిమోచేసి. దుగ్గతిన్తి దుగ్గతితో. నిస్సక్కత్థే ఉపయోగవచనం.

ఇదాని తారణపరిమోచనకరణాకారదస్సనత్థం ‘‘బోధనేయ్యం జన’’న్తి గాథా వుత్తా. తత్థ బోధనేయ్యం జనన్తి బోధనేయ్యం పజం, అయమేవ వా పాఠో. దిస్వాతి బుద్ధచక్ఖునా వా సమన్తచక్ఖునా వా దిస్వా. సతసహస్సేపి యోజనేతి అనేకసతసహస్సేపి యోజనే ఠితం. ఇదం పన దససహస్సియంయేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

దీపఙ్కరో కిర సత్థా బుద్ధత్తం పత్వా బోధిమూలే సత్తసత్తాహం వీతినామేత్వా అట్ఠమే సత్తాహే మహాబ్రహ్మునో ధమ్మజ్ఝేసనం పటిఞ్ఞాయ సునన్దారామే ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా కోటిసతం దేవమనుస్సానం ధమ్మామతం పాయేసి. అయం పఠమో అభిసమయో అహోసి.

అథ సత్థా అత్తనో పుత్తస్స సమవట్టక్ఖన్ధస్స ఉసభక్ఖన్ధస్స నామ ఞాణపరిపాకం ఞత్వా తం అత్రజం పముఖం కత్వా రాహులోవాదసదిసం ధమ్మం దేసేత్వా దేవమనుస్సానం నవుతికోటియో ధమ్మామతం పాయేసి. అయం దుతియో అభిసమయో అహోసి.

పున భగవా అమరవతీనగరద్వారే మహాసిరీసరుక్ఖమూలే యమకపాటిహారియం కత్వా మహాజనస్స బన్ధనామోక్ఖం కత్వా దేవగణపరివుతో దివసకరాతిరేకజుతివిసరభవనే తావతింసభవనే పారిచ్ఛత్తకమూలే పరమసీతలే పణ్డుకమ్బలసిలాతలే నిసీదిత్వా సబ్బదేవగణపీతిసఞ్జననిం అత్తనో జననిం సుమేధాదేవిం పముఖం కత్వా సబ్బలోకవిదితవిసుద్ధిదేవో దేవదేవో దీపఙ్కరో భగవా సబ్బసత్తహితకరం పరమాతిరేకగమ్భీరసుఖుమం బుద్ధివిసదకరం సత్తప్పకరణం అభిధమ్మపిటకం దేసేత్వా నవుతిదేవకోటిసహస్సానం ధమ్మామతం పాయేసి. అయం తతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౮. ‘‘పఠమాభిసమయే బుద్ధో, కోటిసతమబోధయి;

దుతియాభిసమయే నాథో, నవుతికోటిమబోధయి.

౯. ‘‘యదా చ దేవభవనమ్హి, బుద్ధో ధమ్మమదేసయి;

నవుతికోటిసహస్సానం, తతియాభిసమయో అహూ’’తి.

దీపఙ్కరస్స పన భగవతో తయో సావకసన్నిపాతా అహేసుం. తత్థ సునన్దారామే కోటిసతసహస్సానం పఠమో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –

౧౦. ‘‘సన్నిపాతా తయో ఆసుం, దీపఙ్కరస్స సత్థునో;

కోటిసతసహస్సానం, పఠమో ఆసి సమాగమో’’తి.

అథాపరేన సమయేన దసబలో చతూహి భిక్ఖుసతసహస్సేహి పరివుతో గామనిగమనగరపటిపాటియా మహాజనానుగ్గహం కరోన్తో చారికం చరమానో అనుక్కమేన ఏకస్మిం పదేసే మహాజనకతసక్కారం సబ్బలోకవిస్సుతం అమనుస్సపరిగ్గహితం అతిభయానకం ఓలమ్బామ్బుధరపరిచుమ్బితకూటం వివిధసురభితరుకుసుమవాసితకూటం నానామిగగణవిచరితకూటం నారదకూటం నామ పరమరమణీయం పబ్బతం సమ్పాపుణి. సో కిర పబ్బతో నారదేన నామ యక్ఖేన పరిగ్గహితో అహోసి. తత్థ పన తస్స యక్ఖస్స అనుసంవచ్ఛరం మహాజనో మనుస్సబలిం ఉపసంహరతి.

అథ దీపఙ్కరో కిర భగవా తస్స మహాజనస్స ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా తతో భిక్ఖుసఙ్ఘం చాతుద్దిసం పేసేత్వా అదుతియో అసహాయో మహాకరుణాబలవసఙ్గతహదయో తఞ్చ యక్ఖం వినేతుం తం నారదపబ్బతం అభిరుహి. అథ సో మనుస్సభక్ఖో సకహితనిరపేక్ఖో పరవధదక్ఖో యక్ఖో మక్ఖం అసహమానో కోధపరేతమానసో దసబలం భింసాపేత్వా పలాపేతుకామో తం పబ్బతం చాలేసి. సో కిర పబ్బతో తేన చాలియమానో భగవతో ఆనుభావేన తస్సేవ మత్థకే పతమానో వియ అహోసి.

తతో సో భీతో – ‘‘హన్ద నం అగ్గినా ఝాపేస్సామీ’’తి మహన్తం అతిభీమదస్సనం అగ్గిక్ఖన్ధం నిబ్బత్తేసి. సో అగ్గిక్ఖన్ధో పటివాతే ఖిత్తో వియ అత్తనోవ దుక్ఖం జనేసి, న పన భగవతో చీవరే అంసుమత్తమ్పి దడ్ఢుం సమత్థో అహోసి. యక్ఖో పన ‘‘సమణో దడ్ఢో, న దడ్ఢో’’తి ఓలోకేన్తో దసబలం సరదసమయవిమలకరనికరం సబ్బజనరతికరం రజనికరమివ సీతలజలతలగతకమలకణ్ణికాయ నిసిన్నం వియ భగవన్తం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అహో అయం సమణో మహానుభావో, యం యం ఇమస్సాహం అనత్థం కరోమి, సో సో మమూపరియేవ పతతి, ఇమం పన సమణం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం మే పటిసరణం పరాయనం నత్థి, పథవియం ఉపక్ఖలితా పథవింయేవ నిస్సాయ ఉట్ఠహన్తి, హన్దాహం ఇమంయేవ సమణం సరణం గమిస్సామీ’’తి.

అథేవం పన సో చిన్తేత్వా భగవతో చక్కాలఙ్కతతలేసు పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా – ‘‘అచ్చయో మం, భన్తే, అచ్చగమా’’తి వత్వా భగవన్తం సరణమగమాసి. అథస్స భగవా అనుపుబ్బికథం కథేసి. సో దేసనాపరియోసానే దసహి యక్ఖసహస్సేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. తస్మిం కిర దివసే సకలజమ్బుదీపతలవాసినో మనుస్సా తస్స బలికమ్మత్థం ఏకేకగామతో ఏకేకం పురిసం ఆహరింసు. అఞ్ఞఞ్చ బహుతిలతణ్డులకులత్థముగ్గమాసాదిం సప్పినవనీతతేలమధుఫాణితాదిఞ్చ ఆహరింసు. అథ సో యక్ఖో తం దివసం ఆభతతణ్డులాదికం సబ్బం తేసంయేవ దత్వా తే బలికమ్మత్థాయ ఆనీతమనుస్సే దసబలస్స నియ్యాతేసి.

అథ సత్థా తే మనుస్సే ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బాజేత్వా అన్తోసత్తాహేయేవ సబ్బే అరహత్తే పతిట్ఠాపేత్వా మాఘపుణ్ణమాయ కోటిసతభిక్ఖుమజ్ఝగతో చతురఙ్గసమన్నాగతే సన్నిపాతే పాతిమోక్ఖముద్దిసి. చతురఙ్గాని నామ సబ్బేవ ఏహిభిక్ఖూ హోన్తి, సబ్బే ఛళభిఞ్ఞా హోన్తి, సబ్బే అనామన్తితావ ఆగతా, పన్నరసూపోసథదివసో చాతి ఇమాని చత్తారి అఙ్గాని నామ. అయం దుతియో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –

౧౧. ‘‘పున నారదకూటమ్హి, పవివేకగతే జినే;

ఖీణాసవా వీతమలా, సమింసు సతకోటియో’’తి.

తత్థ పవివేకగతేతి గణం పహాయ గతే. సమింసూతి సన్నిపతింసు.

యదా పన దీపఙ్కరో లోకనాయకో సుదస్సననామకే పబ్బతే వస్సావాసముపగఞ్ఛి, తదా కిర జమ్బుదీపవాసినో మనుస్సా అనుసంవచ్ఛరం గిరగ్గసమజ్జం కరోన్తి. తస్మిం కిర సమజ్జే సన్నిపతితా మనుస్సా దసబలం దిస్వా ధమ్మకథం సుత్వా తత్ర పసీదిత్వా పబ్బజింసు. మహాపవారణదివసే సత్థా తేసం అజ్ఝాసయానుకూలం విపస్సనాకథం కథేసి. తం సుత్వా తే సబ్బే సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా విపస్సనానుపుబ్బేన మగ్గానుపుబ్బేన చ అరహత్తం పాపుణింసు. అథ సత్థా నవుతికోటిసహస్సేహి సద్ధిం పవారేసి. అయం తతియో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –

౧౨. ‘‘యమ్హి కాలే మహావీరో, సుదస్సనసిలుచ్చయే;

నవుతికోటిసహస్సేహి, పవారేసి మహాముని.

‘‘అహం తేన సమయేన, జటిలో ఉగ్గతాపనో;

అన్తలిక్ఖమ్హి చరణో, పఞ్చాభిఞ్ఞాసు పారగూ’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా);

అయం గాథా అట్ఠసాలినియా ధమ్మసఙ్గహట్ఠకథాయ నిదానవణ్ణనాయ దీపఙ్కరబుద్ధవంసే లిఖితా. ఇమస్మిం పన బుద్ధవంసే నత్థి. నత్థిభావోయేవ పనస్సా యుత్తతరో. కస్మాతి చే? హేట్ఠా సుమేధకథాసు కథితత్తాతి.

దీపఙ్కరే కిర భగవతి ధమ్మం దేసేన్తే దససహస్సానఞ్చ వీసతిసహస్సానఞ్చ ధమ్మాభిసమయో అహోసియేవ. ఏకస్స పన ద్విన్నం తిణ్ణం చతున్నన్తి చ ఆదివసేన అభిసమయానం అన్తో నత్థి. తస్మా దీపఙ్కరస్స భగవతో సాసనం విత్థారికం బాహుజఞ్ఞం అహోసి. తేన వుత్తం –

౧౩. ‘‘దసవీససహస్సానం, ధమ్మాభిసమయో అహు;

ఏకద్విన్నం అభిసమయా, గణనాతో అసఙ్ఖియా’’తి.

తత్థ దసవీససహస్సానన్తి దససహస్సానం వీసతిసహస్సానఞ్చ. ధమ్మాభిసమయోతి చతుసచ్చధమ్మప్పటివేధో. ఏకద్విన్నన్తి ఏకస్స చేవ ద్విన్నఞ్చ, తిణ్ణం చతున్నం…పే… దసన్నన్తిఆదినా నయేన అసఙ్ఖ్యేయ్యాతి అత్థో. ఏవం అసఙ్ఖ్యేయ్యాభిసమయత్తా చ విత్థారికం మహన్తప్పత్తం బహూహి పణ్డితేహి దేవమనుస్సేహి నియ్యానికన్తి జఞ్ఞం జానితబ్బం అధిసీలసిక్ఖాదీహి ఇద్ధఞ్చ సమాధిఆదీహి ఫీతఞ్చ అహోసి. తేన వుత్తం –

౧౪. ‘‘విత్థారికం బాహుజఞ్ఞం, ఇద్ధం ఫీతం అహూ తదా;

దీపఙ్కరస్స భగవతో, సాసనం సువిసోధిత’’న్తి.

తత్థ సువిసోధితన్తి సుట్ఠు భగవతా సోధితం విసుద్ధం కతం. దీపఙ్కరం కిర సత్థారం సబ్బకాలం ఛళభిఞ్ఞానం మహిద్ధికానం భిక్ఖూనం చత్తారి సతసహస్సాని పరివారేన్తి. తేన చ సమయేన యే సేక్ఖా కాలకిరియం కరోన్తి, తే గరహితా భవన్తి, సబ్బే ఖీణాసవా హుత్వావ పరినిబ్బాయన్తీతి అధిప్పాయో. తస్మా హి తస్స భగవతో సాసనం సుపుప్ఫితం సుసమిద్ధం ఖీణాసవేహి భిక్ఖూహి అతివియ సోభిత్థ. తేన వుత్తం –

౧౫. ‘‘చత్తారి సతసహస్సాని, ఛళభిఞ్ఞా మహిద్ధికా;

దీపఙ్కరం లోకవిదుం, పరివారేన్తి సబ్బదా.

౧౬. ‘‘యే కేచి తేన సమయేన, జహన్తి మానుసం భవం;

అప్పత్తమానసా సేఖా, గరహితా భవన్తి తే.

౧౭. ‘‘సుపుప్ఫితం పావచనం, అరహన్తేహి తాదిహి;

ఖీణాసవేహి విమలేహి, ఉపసోభతి సబ్బదా’’తి.

తత్థ చత్తారి సతసహస్సానీతి గణనాయ దస్సితా ఏవం దస్సితగణనా ఇమే భిక్ఖూతి దస్సనత్థం ‘‘ఛళభిఞ్ఞా మహిద్ధికా’’తి వుత్తన్తి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. అథ వా ఛళభిఞ్ఞా మహిద్ధికాతి ఛళభిఞ్ఞానం మహిద్ధికానన్తి సామిఅత్థే పచ్చత్తవచనం దట్ఠబ్బం. పరివారేన్తి సబ్బదాతి నిచ్చకాలం దసబలం పరివారేన్తి, భగవన్తం ముఞ్చిత్వా కత్థచి న గచ్ఛన్తీతి అధిప్పాయో. తేన సమయేనాతి తస్మిం సమయే. అయం పన సమయ-సద్దో సమవాయాదీసు నవసు అత్థేసు దిస్సతి. యథాహ –

‘‘సమవాయే ఖణే కాలే, సమూహే హేతుదిట్ఠిసు;

పటిలాభే పహానే చ, పటివేధే చ దిస్సతీ’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧; మ. ని. అట్ఠ. ౧.మూలపరియాయసుత్తవణ్ణనా; సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧; ధ. స. అట్ఠ. ౧ కామావచరకుసలపదభాజనీయ; ఖు. పా. అట్ఠ. మంగలసుత్తవణ్ణనా, ఏవమిచ్చాదిపాఠవణ్ణనా; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౮౪);

ఇధ సో కాలే దట్ఠబ్బో; తస్మిం కాలేతి అత్థో. మానుసం భవన్తి మనుస్సభావం. అప్పత్తమానసాతి అప్పత్తం అనధిగతం మానసం యేహి తే అప్పత్తమానసా. మానసన్తి రాగస్స చ చిత్తస్స చ అరహత్తస్స చ అధివచనం. ‘‘అన్తలిక్ఖచరో పాసో, య్వాయం చరతి మానసో’’తి (సం. ని. ౧.౧౫౧; మహావ. ౩౩) హి ఏత్థ పన రాగో ‘‘మానసో’’తి వుత్తో. ‘‘చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డర’’న్తి (ధ. స. ౬; విభ. ౧౮౪; మహాని. ౧; చూళని. పారాయనానుగీతిగాథానిద్దేస ౧౧౪) ఏత్థ చిత్తం. ‘‘అప్పత్తమానసో సేఖో, కాలం కయిరా జనేసుతా’’తి (సం. ని. ౧.౧౫౯) ఏత్థ అరహత్తం. ఇధాపి అరహత్తమేవ అధిప్పేతం (ధ. స. అట్ఠ. ౫ కామావచరకుసలనిద్దేసవారకథా; మహాని. అట్ఠ. ౧). తస్మా అప్పత్తఅరహత్తఫలాతి అత్థో. సేఖాతి కేనట్ఠేన సేఖా? సేఖధమ్మపటిలాభట్ఠేన సేఖా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, సేఖో హోతీతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సేఖాయ సమ్మాదిట్ఠియా సమన్నాగతో హోతి…పే… సేఖేన సమ్మాసమాధినా సమన్నాగతో హోతి. ఏత్తావతా ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సేఖో హోతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౩). అపి చ సిక్ఖన్తీతి సేఖా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సిక్ఖతి, సిక్ఖతీతి ఖో, భిక్ఖు, తస్మా సేఖోతి వుచ్చతి. కిఞ్చ సిక్ఖతి? అధిసీలమ్పి సిక్ఖతి అధిచిత్తమ్పి అధిపఞ్ఞమ్పి సిక్ఖతీతి ఖో, భిక్ఖు, తస్మా సేఖోతి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౩.౮౬).

సుపుప్ఫితన్తి సుట్ఠు వికసితం. పావచనన్తి పసత్థం వచనం, వుద్ధిప్పత్తం వా వచనం పవచనం, పవచనమేవ పావచనం, సాసనన్తి అత్థో. ఉపసోభతీతి అభిరాజతి అతివిరోచతి. సబ్బదాతి సబ్బకాలం. ‘‘ఉపసోభతి సదేవకే’’తిపి పాఠో.

తస్స దీపఙ్కరస్స భగవతో రమ్మవతీ నామ నగరం అహోసి, సుదేవో నామ ఖత్తియో పితా, సుమేధా నామ దేవీ మాతా, సుమఙ్గలో చ తిస్సో చాతి ద్వే అగ్గసావకా, సాగతో నామ ఉపట్ఠాకో, నన్దా చ సునన్దా చాతి ద్వే అగ్గసావికా, బోధి తస్స భగవతో పిప్ఫలిరుక్ఖో అహోసి, అసీతిహత్థుబ్బేధో, సతసహస్సవస్సాని ఆయూతి. కిం పనిమేసం జాతనగరాదీనం దస్సనే పయోజనన్తి చే? వుచ్చతే – యస్స యది నేవ జాతనగరం న పితా న మాతా పఞ్ఞాయేయ్య, ఇమస్స పన నేవ జాతనగరం న పితా న మాతా పఞ్ఞాయతి, దేవో వా సక్కో వా యక్ఖో వా మారో వా బ్రహ్మా వా ఏస మఞ్ఞే, దేవానమ్పి ఈదిసం పాటిహారియం అనచ్ఛరియన్తి మఞ్ఞమానా న సోతబ్బం న సద్దహితబ్బం మఞ్ఞేయ్యుం, తతో అభిసమయో న భవేయ్య, అసతి అభిసమయే నిరత్థకో బుద్ధుప్పాదో భవేయ్య, అనియ్యానికం సాసనం. తస్మా సబ్బబుద్ధానం జాతనగరాదికో పరిచ్ఛేదో దస్సేతబ్బో. తేన వుత్తం –

౧౮. ‘‘నగరం రమ్మవతీ నామ, సుదేవో నామ ఖత్తియో;

సుమేధా నామ జనికా, దీపఙ్కరస్స సత్థునో.

౨౪. ‘‘సుమఙ్గలో చ తిస్సో చ, అహేసుం అగ్గసావకా;

సాగతో నాముపట్ఠాకో, దీపఙ్కరస్స సత్థునో.

౨౫. ‘‘నన్దా చేవ సునన్దా చ, అహేసుం అగ్గసావికా;

బోధి తస్స భగవతో, పిప్ఫలీతి పవుచ్చతి.

౨౭. ‘‘అసీతిహత్థముబ్బేధో, దీపఙ్కరో మహాముని;

సోభతి దీపరుక్ఖోవ, సాలరాజావ ఫుల్లితో.

౨౮. ‘‘సతసహస్సవస్సాని, ఆయు తస్స మహేసినో;

తావతా తిట్ఠమానో సో, తారేసి జనతం బహుం.

౨౯. ‘‘జోతయిత్వాన సద్ధమ్మం, సన్తారేత్వా మహాజనం;

జలిత్వా అగ్గిక్ఖన్ధోవ, నిబ్బుతో సో ససావకో.

౩౦. ‘‘సా చ ఇద్ధి సో చ యసో, తాని చ పాదేసు చక్కరతనాని;

సబ్బం తమన్తరహితం, నను రిత్తా సబ్బసఙ్ఖారా’’తి.

తత్థ సుదేవో నామ ఖత్తియోతి సుదేవో నామస్స ఖత్తియో పితా అహోసీతి అత్థో. జనికాతి జనేత్తి. పిప్ఫలీతి పిలక్ఖకపీతనరుక్ఖో బోధి. అసీతిహత్థముబ్బేధోతి అసీతిహత్థం ఉచ్చగ్గతో. దీపరుక్ఖో వాతి సమ్పజ్జలితదీపమాలాకులో దీపరుక్ఖో వియ ఆరోహపరిణాహసణ్ఠానపారిపూరిసమ్పన్నో ద్వత్తింసవరలక్ఖణానుబ్యఞ్జనసమలఙ్కతసరీరో విప్ఫురితరంసిజాలావిసరతారాగణసముజ్జలమివ గగనతలం భగవా ధరమానకాలే సోభతీతి సోభిత్థ. సాలరాజావ ఫుల్లితోతి పుప్ఫితో సబ్బఫాలిఫుల్లో సాలరాజరుక్ఖో వియ చ సబ్బఫాలిఫుల్లో యోజనసతుబ్బేధో పారిచ్ఛత్తో వియ చ అసీతిహత్థుబ్బేధో భగవా అతివియ సోభతి.

సతసహస్సవస్సానీతి వస్ససతసహస్సాని తస్స ఆయూతి అత్థో. తావతా తిట్ఠమానోతి తావతకం కాలం తిట్ఠమానో. జనతన్తి జనసమూహం. సన్తారేత్వా మహాజనన్తి తారయిత్వా మహాజనం. ‘‘సన్తారేత్వా సదేవక’’న్తిపి పాఠో, తస్స సదేవకం లోకన్తి అత్థో. సా చ ఇద్ధీతి సా చ సమ్పత్తి ఆనుభావో. సో చ యసోతి సో చ పరివారో. సబ్బం తమన్తరహితన్తి తం సబ్బం వుత్తప్పకారం సమ్పత్తిజాతం అన్తరహితం అపగతన్తి అత్థో. నను రిత్తా సబ్బసఙ్ఖారాతి సబ్బే పన సఙ్ఖతధమ్మా నను రిత్తా తుచ్ఛా, నిచ్చసారాదిరహితాతి అత్థో.

ఏత్థ పన నగరాదిపరిచ్ఛేదో పాళియమాగతోవ. సమ్బహులవారో పన నాగతో, సో ఆనేత్వా దీపేతబ్బో. సేయ్యథిదం – పుత్తపరిచ్ఛేదో, భరియాపరిచ్ఛేదో, పాసాదపరిచ్ఛేదో, అగారవాసపరిచ్ఛేదో, నాటకిత్థిపరిచ్ఛేదో, అభినిక్ఖమనపరిచ్ఛేదో, పధానపరిచ్ఛేదో, విహారపరిచ్ఛేదో, ఉపట్ఠాకపరిచ్ఛేదోతి. ఏతేసమ్పి దీపనే కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవ. తస్స పన దీపఙ్కరస్స భరియానం తిసతసహస్సం అహోసి. తస్స అగ్గమహేసీ పదుమా నామ, తస్స పన పుత్తో ఉసభక్ఖన్ధో నామ. తేన వుత్తం –

‘‘భరియా పదుమా నామ, విబుద్ధపదుమాననా;

అత్రజో ఉసభక్ఖన్ధో, దీపఙ్కరస్స సత్థునో.

‘‘హంసా కోఞ్చా మయూరాఖ్యా, పాసాదాపి తయో మతా;

దసవస్ససహస్సాని, అగారం అవసీ కిర.

‘‘హత్థియానేన నిక్ఖన్తో, నన్దారామే జినో వసీ;