౨౨. సిఖీబుద్ధవంసవణ్ణనా

విపస్సిస్స అపరభాగే అన్తరహితే చ తస్మిం కప్పే తతో పరం ఏకూనసట్ఠియా కప్పేసు బుద్ధా లోకే న ఉప్పజ్జింసు. అపగతబుద్ధాలోకో అహోసి. కిలేసదేవపుత్తమారానం ఏకరజ్జం అపగతకణ్టకం అహోసి. ఇతో పన ఏకత్తింసకప్పే సినిద్ధసుక్ఖసారదారుపచితో పహూతసప్పిసిత్తో నిధూమో సిఖీ వియ సిఖీ చ వేస్సభూ చాతి ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా లోకే ఉప్పజ్జింసు. తత్థ సిఖీ పన భగవా పారమియో పూరేత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తతో చవిత్వా కుసలకరణవతీ అరుణవతీనగరే పరమగుణవతో అరుణవతో నామ రఞ్ఞో అగ్గమహేసియా రత్తకనకపటిబిమ్బరుచిరప్పభాయ పభావతియా నామ దేవియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గహేత్వా దస మాసే వీతినామేత్వా నిసభుయ్యానే మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమి. నేమిత్తికా పనస్స నామం కరోన్తా ఉణ్హీసస్స సిఖా వియ ఉగ్గతత్తా ‘‘సిఖీ’’తి నామమకంసు. సో సత్తవస్ససహస్సాని అగారం అజ్ఝావసి. సుచన్దకసిరీగిరియసనారివసభ నామకా తయో పాసాదా అహేసుం. సబ్బకామాదేవిప్పముఖాని చతువీసతి ఇత్థిసహస్సాని పచ్చుపట్ఠితాని అహేసుం.

సో చత్తారి నిమిత్తాని దిస్వా సబ్బకామాదేవియా గుణగణాతులే అతులే నామ పుత్తే ఉప్పన్నే హత్థియానేన హత్థిక్ఖన్ధవరగతో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. తం సత్తతిపురిససతసహస్సాని అనుపబ్బజింసు. సో తేహి పరివుతో అట్ఠమాసం పధానచరియం చరిత్వా విసాఖపుణ్ణమాయ గణసఙ్గణికం పహాయ సుదస్సననిగమే పియదస్సీసేట్ఠినో ధీతుయా దిన్నం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా తరుణఖదిరవనే దివావిహారం వీతినామేత్వా అనోమదస్సినా నామ తాపసేన దిన్నా అట్ఠ కుసతిణముట్ఠియో గహేత్వా పుణ్డరీకబోధిం ఉపసఙ్కమి. తస్సా కిర పుణ్డరీకబోధియాపి పాటలియా పమాణమేవ పమాణం అహోసి. తందివసమేవ సో పణ్ణాసరతనక్ఖన్ధో హుత్వా అబ్భుగ్గతో, సాఖాపిస్స పణ్ణాసరతనమత్తావ. సో దిబ్బేహి గన్ధేహి పుప్ఫేహి సఞ్ఛన్నో అహోసి. న కేవలం పుప్ఫేహేవ, ఫలేహిపి సఞ్ఛన్నో అహోసి. తస్స ఏకపస్సతో తరుణాని ఫలాని ఏకతో మజ్ఝిమాని ఏకతో నాతిపక్కాని ఏకతో పక్ఖిత్తదిబ్బోజాని వియ సురసాని వణ్ణగన్ధరససమ్పన్నాని తతో తతో ఓలమ్బన్తి. యథా చ సో, ఏవం దససహస్సిచక్కవాళేసు పుప్ఫూపగా రుక్ఖా పుప్ఫేహి ఫలూపగా రుక్ఖా ఫలేహి పటిమణ్డితా అహేసుం.

సో తత్థ చతువీసతిహత్థవిత్థతం తిణసన్థరం సన్థరిత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా చతురఙ్గవీరియం అధిట్ఠాయ నిసీది. ఏవం నిసీదిత్వా ఛత్తింస యోజనవిత్థతం సమారం మారబలం విధమిత్వా సమ్బోధిం పాపుణిత్వా – ‘‘అనేకజాతిసంసారం…పే… తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి ఉదానం ఉదానేత్వా బోధిసమీపేయేవ సత్తసత్తాహం వీతినామేత్వా బ్రహ్మాయాచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా అత్తనా సహ పబ్బజితానం సత్తతియా భిక్ఖుసతసహస్సానం ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా సురపథేన గన్త్వా వివిధావరణవతియా అరుణవతియా రాజధానియా సమీపే మిగాజినుయ్యానే ఓతరిత్వా తేహి మునిగణేహి పరివుతో తేసం మజ్ఝే ధమ్మచక్కం పవత్తేసి. తదా కోటిసతసహస్సానం పఠమో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౧. ‘‘విపస్సిస్స అపరేన, సమ్బుద్ధో ద్విపదుత్తమో;

సిఖివ్హయో ఆసి జినో, అసమో అప్పటిపుగ్గలో.

౨. ‘‘మారసేనం పమద్దిత్వా, పత్తో సమ్బోధిముత్తమం;

ధమ్మచక్కం పవత్తేసి, అనుకమ్పాయ పాణినం.

౩. ‘‘ధమ్మచక్కం పవత్తేన్తే, సిఖిమ్హి జినపుఙ్గవే;

కోటిసతసహస్సానం, పఠమాభిసమయో అహూ’’తి.

పునపి అరుణవతియా రాజధానియా సమీపేయేవ అభిభూరాజపుత్తస్స చ సమ్భవరాజపుత్తస్స చాతి ద్విన్నం సపరివారానం ధమ్మం దేసేత్వా నవుతికోటిసహస్సాని ధమ్మామతం పాయేసి. సో దుతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౪. ‘‘అపరమ్పి ధమ్మం దేసేన్తే, గణసేట్ఠే నరుత్తమే;

నవుత్తికోటిసహస్సానం, దుతియాభిసమయో అహూ’’తి.

యదా పన సూరియవతీనగరద్వారే చమ్పకరుక్ఖమూలే తిత్థియమదమానభఞ్జనత్థం సబ్బజనబన్ధనమోక్ఖత్థఞ్చ యమకపాటిహారియం కరోన్తో భగవా ధమ్మం దేసేసి, తదా అసీతికోటిసహస్సానం తతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౫. ‘‘యమకపాటిహారియఞ్చ, దస్సయన్తే సదేవకే;

అసీతికోటిసహస్సానం, తతియాభిసమయో అహూ’’తి.

అభిభునా చ సమ్భవేన చ రాజపుత్తేన సద్ధిం పబ్బజితానం అరహన్తానం సతసహస్సానం మజ్ఝే నిసీదిత్వా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో పఠమో సన్నిపాతో అహోసి, అరుణవతీనగరే ఞాతిసమాగమే పబ్బజితానం అసీతియా భిక్ఖుసహస్సానం మజ్ఝే నిసీదిత్వా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో దుతియో సన్నిపాతో అహోసి. ధనఞ్జయనగరే ధనపాలకనాగవినయనసమయే పబ్బజితానం సత్తతియా భిక్ఖుసహస్సానం మజ్ఝే భగవా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో తతియో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –

౬. ‘‘సన్నిపాతా తయో ఆసుం, సిఖిస్సాపి మహేసినో;

ఖీణాసవానం విమలానం, సన్తచిత్తాన తాదినం.

౭. ‘‘భిక్ఖుసతసహస్సానం, పఠమో ఆసి సమాగమో;

అసీతిభిక్ఖుసహస్సానం, దుతియో ఆసి సమాగమో.

౮. ‘‘సత్తతిభిక్ఖుసహస్సానం, తతియో ఆసి సమాగమో;

అనుపలిత్తో పదుమంవ, తోయమ్హి సమ్పవడ్ఢిత’’న్తి.

తత్థ అనుపలిత్తో పదుమంవాతి తోయే జాతం తోయేవ వడ్ఢితం పదుమం వియ తోయేన అనుపలిత్తం, సోపి భిక్ఖుసన్నిపాతో లోకే జాతోపి లోకధమ్మేహి అనుపలిత్తో అహోసీతి అత్థో.

తదా కిర అమ్హాకం బోధిసత్తో కత్థచి అసంసట్ఠో పరిభుత్తనగరే అరిన్దమో నామ రాజా హుత్వా సిఖిమ్హి సత్థరి పరిభుత్తనగరమనుప్పత్తే సపరివారో రాజా భగవతో పచ్చుగ్గన్త్వా పసాదవడ్ఢితహదయనయనసోతో దసబలస్స అమలచరణకమలయుగళేసు సపరివారో సిరసా అభివన్దిత్వా దసబలం నిమన్తేత్వా సత్తాహం ఇస్సరియకులవిభవసద్ధానురూపం మహాదానం దత్వా దుస్సభణ్డాగారద్వారాని వివరాపేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహగ్ఘాని వత్థాని అదాసి. అత్తనో చ బలరూపలక్ఖణజవసమ్పన్నహేమజాలమాలాసమలఙ్కతం నవకనకరుచిరదణ్డకోసచామరయుగవిరాజితం విపులముదుకణ్ణం చన్దరాజివిరాజితవదనసోభం ఏరావణవారణమివ అరివారణం వరవారణం దత్వా వారణప్పమాణమేవ కత్వా కప్పియభణ్డఞ్చ అదాసి. సోపి నం సత్థా – ‘‘ఇతో ఏకత్తింసకప్పే బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. తేన వుత్తం –

౯. ‘‘అహం తేన సమయేన, అరిన్దమో నామ ఖత్తియో;

సమ్బుద్ధప్పముఖం సఙ్ఘం, అన్నపానేన తప్పయిం.

౧౦. ‘‘బహుం దుస్సవరం దత్వా, దుస్సకోటిం అనప్పకం;

అలఙ్కతం హత్థియానం, సమ్బుద్ధస్స అదాసహం.

౧౧. ‘‘హత్థియానం నిమ్మినిత్వా, కప్పియం ఉపనామయిం;

పూరయిం మానసం మయ్హం, నిచ్చం దళ్హముపట్ఠితం.

౧౨. ‘‘సోపి మం బుద్ధో బ్యాకాసి, సిఖీ లోకగ్గనాయకో;

ఏకత్తింసే ఇతో కప్పే, అయం బుద్ధో భవిస్సతి.

౧౩. ‘‘అహు కపిలవ్హయా రమ్మా…పే… హేస్సామ సమ్ముఖా ఇమం.

౧౪. ‘‘తస్సాహం వచనం సుత్వా, భియ్యో చిత్తం పసాదయిం;

ఉత్తరిం వతమధిట్ఠాసిం, దసపారమిపూరియా’’తి.

తత్థ నిమ్మినిత్వాతి తస్స హత్థినో పమాణేన తులయిత్వా. కప్పియన్తి కప్పియభణ్డం, భిక్ఖూనం యం భణ్డం కప్పతి గహేతుం, తం కప్పియభణ్డం నామ. పూరయిం మానసం మయ్హన్తి మమ చిత్తం దానపీతియా పూరయిం, మయ్హం హాసుప్పాదనసమత్థం అకాసిన్తి అత్థో. నిచ్చం దళ్హముపట్ఠితన్తి నిచ్చకాలం దానం దస్సామీ’’తి దానవసేన దళ్హం ఉపట్ఠితం చిత్తన్తి అత్థో.

తస్స పన భగవతో నగరం అరుణవతీ నామ అహోసి. అరుణవా నామ రాజా పితా, పభావతీ నామ మాతా, అభిభూ చ సమ్భవో చ ద్వే అగ్గసావకా, ఖేమఙ్కరో నాముపట్ఠాకో, సఖిలా చ మదుమా చ ద్వే అగ్గసావికా, పుణ్డరీకరుక్ఖో బోధి, సరీరఞ్చస్స సత్తతిహత్థుబ్బేధం అహోసి. సరీరప్పభా నిచ్చకాలం యోజనత్తయం ఫరిత్వా అట్ఠాసి. సత్తతివస్ససహస్సాని ఆయు, సబ్బకామా నామస్స అగ్గమహేసీ, అతులో నామస్స పుత్తో, హత్థియానేన నిక్ఖమి. తేన వుత్తం –

౧౫. ‘‘నగరం అరుణవతీ నామ, అరుణో నామ ఖత్తియో;

పభావతీ నామ జనికా, సిఖిస్సాపి మహేసినో.

౨౦. ‘‘అభిభూ సమ్భవో చేవ, అహేసుం అగ్గసావకా;

ఖేమఙ్కరో నాముపట్ఠాకో, సిఖిస్సాపి మహేసినో.

౨౧. ‘‘సఖిలా చ పదుమా చ, అహేసుం అగ్గసావికా;

బోధి తస్స భగవతో, పుణ్డరీకోతి వుచ్చతి.

౨౨. ‘‘సిరివడ్ఢో చ నన్దో చ, అహేసుం అగ్గుపట్ఠకా;

చిత్తా చేవ సుగుత్తా చ, అహేసుం అగ్గుపట్ఠికా.

౨౩. ‘‘ఉచ్చత్తనేన సో బుద్ధో, సత్తతిహత్థముగ్గతో;

కఞ్చనగ్ఘియసఙ్కాసో, ద్వత్తింసవరలక్ఖణో.

౨౪. ‘‘తస్సాపి బ్యామప్పభా కాయా, దివారత్తిం నిరన్తరం;

దిసోదిసం నిచ్ఛరన్తి, తీణి యోజనసో పభా.

౨౫. ‘‘సత్తతివస్ససహస్సాని, ఆయు తస్స మహేసినో;

తావతా తిట్ఠమానో సో, తారేసి జనతం బహుం.

౨౬. ‘‘ధమ్మమేఘం పవస్సేత్వా, తేమయిత్వా సదేవకే;

ఖేమన్తం పాపయిత్వాన, నిబ్బుతో సో ససావకో.

౨౭. ‘‘అనుబ్యఞ్జనసమ్పన్నం, ద్వత్తింసవరలక్ఖణం;

సబ్బం తమన్తరహితం, నను రిత్తా సబ్బసఙ్ఖారా’’తి.

తత్థ పుణ్డరీకోతి సేతమ్బరుక్ఖో. తీణి యోజనసో పభాతి తీణి యోజనాని పభా నిచ్ఛరన్తీతి అత్థో. ధమ్మమేఘన్తి ధమ్మవస్సం, ధమ్మవస్సనకో బుద్ధమేఘో. తేమయిత్వాతి ధమ్మకథాసలిలేన తేమేత్వా, సిఞ్చిత్వాతి అత్థో. సదేవకేతి సదేవకే సత్తే. ఖేమన్తన్తి ఖేమన్తం నిబ్బానం. అనుబ్యఞ్జనసమ్పన్నన్తి తమ్బనఖతుఙ్గనాసవట్టఙ్గులితాదీహి అసీతియా అనుబ్యఞ్జనేహి సమ్పన్నం, ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణపటిమణ్డితం భగవతో సరీరన్తి అత్థో. సిఖీ కిర సమ్మాసమ్బుద్ధో సీలవతీనగరే అస్సారామే పరినిబ్బాయి.

‘‘సిఖీవ లోకే తపసా జలిత్వా, సిఖీవ మేఘాగమనే నదిత్వా;

సిఖీ మహేసిన్ధనవిప్పహీనో, సిఖీవ సన్తిం సుగతో గతో సో’’.

సిఖిస్స కిర భగవతో ధాతుయో ఏకగ్ఘనావ హుత్వా అట్ఠంసు న విప్పకిరింసు. సకలజమ్బుదీపవాసినో పన మనుస్సా తియోజనుబ్బేధం సత్తరతనమయం హిమగిరిసదిససోభం థూపమకంసు. సేసమేత్థ గాథాసు పాకటమేవాతి.

సిఖీబుద్ధవంసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో వీసతిమో బుద్ధవంసో.