౨౩. వేస్సభూబుద్ధవంసవణ్ణనా
సిఖిస్స పన సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అపరభాగే అన్తరహితే తస్స సాసనే సత్తతివస్ససహస్సాయుకా మనుస్సా అనుక్కమేన పరిహాయిత్వా దసవస్సాయుకా అహేసుం. పున వడ్ఢిత్వా అపరిమితాయుకా హుత్వా అనుక్కమేన పరిహాయిత్వా సట్ఠివస్ససహస్సాయుకా అహేసుం. తదా విజితమనోభూ సబ్బలోకాభిభూ సయమ్భూ వేస్సభూ నామ సత్థా లోకే ఉదపాది. సో పారమియో పూరేత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తతో చవిత్వా అనోమనగరే సుప్పతీతస్స సుప్పతీతస్స నామ రఞ్ఞో అగ్గమహేసియా సీలవతియా యసవతియా నామ కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం అగ్గహేసి. సో దసన్నం మాసానం అచ్చయేన అనుపముయ్యానే మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమి. జాయమానోవ జనం తోసేన్తో వసభనాదం నది. తస్మా వసభనాదహేతుత్తా తస్స నామగ్గహణదివసే ‘‘వేస్సభూ’’తి నామమకంసు. సో ఛబ్బస్ససహస్సాని అగారం అజ్ఝావసి. రుచి-సురుచి-రతివడ్ఢననామకా తయో పాసాదా తస్స అహేసుం. సుచిత్తాదేవిప్పముఖాని తింస ఇత్థిసహస్సాని పచ్చుపట్ఠితాని అహేసుం.
సో చత్తారి నిమిత్తాని దిస్వా సుచిత్తాయ నామ దేవియా సుప్పబుద్ధే నామ కుమారే ఉప్పన్నే సువణ్ణసివికాయ ఉయ్యానదస్సనత్థాయ గన్త్వా దేవదత్తాని కాసాయాని గహేత్వా పబ్బజి. తం సత్తత్తింససహస్సాని అనుపబ్బజింసు. అథ సో తేహి పరివుతో ఛ మాసే పధానచరియం చరిత్వా విసాఖపుణ్ణమాయ సుచిత్తనిగమే సన్దిస్సమానసరీరాయ సిరివడ్ఢనాయ నామ దిన్నం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా సాలవనే దివావిహారం వీతినామేత్వా సాయన్హసమయే నరిన్దనాగరాజేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా సాలబోధిం పదక్ఖిణతో ఉపాగమి. తస్సాపి సాలస్స తదేవ పాటలియా పమాణమేవ పమాణం అహోసి. తథేవ పుప్ఫఫలసిరివిభవో వేదితబ్బో. సో సాలమూలముపగన్త్వా చత్తాలీసహత్థవిత్థతం తిణసన్థరం సన్థరిత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా విగతనీవరణం సబ్బకామమదావరణం అనావరణఞాణం పటిలభిత్వా – ‘‘అనేకజాతిసంసారం…పే… తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి ఉదానం ఉదానేత్వా సత్తసత్తాహం తత్థేవ వీతినామేత్వా అత్తనో కనిట్ఠభాతికస్స సోణకుమారస్స ఉత్తరకుమారస్స చ ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా దేవపథేన గన్త్వా అనోమనగరసమీపే అరుణుయ్యానే ఓతరిత్వా ఉయ్యానపాలేన కుమారే పక్కోసాపేత్వా తేసం సపరివారానం మజ్ఝే ధమ్మచక్కం పవత్తేసి. తదా అసీతియా కోటిసహస్సానం పఠమో అభిసమయో అహోసి.
పున జనపదచారికం చరన్తో భగవా తత్థ తత్థ ధమ్మం దేసేన్తో సత్తతియా కోటిసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి, సో దుతియో అభిసమయో అహోసి. అనోమనగరేయేవ దిట్ఠిజాలం భిన్దన్తో తిత్థియమానద్ధజం పాతేన్తో మానమదం విద్ధంసేన్తో ధమ్మద్ధజం సముస్సయన్తో నవుతియోజనవిత్థతాయ మనుస్సపరిసాయ పరిమాణరహితాయ దేవపరిసాయ యమకపాటిహారియం కత్వా దేవమనుస్సే పసాదేత్వా సట్ఠికోటియో ధమ్మామతేన తప్పేసి, సో తతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –
౧. ‘‘తత్థేవ మణ్డకప్పమ్హి, అసమో అప్పటిపుగ్గలో;
వేస్సభూ నామ నామేన, లోకే ఉప్పజ్జి నాయకో.
౨. ‘‘ఆదిత్తం వత రాగగ్గి, తణ్హానం విజితం తదా;
నాగోవ బన్ధనం ఛేత్వా, పత్తో సమ్బోధిముత్తమం.
౩. ‘‘ధమ్మచక్కం పవత్తేన్తే, వేస్సభూలోకనాయకే;
అసీతికోటిసహస్సానం, పఠమాభిసమయో అహు.
౪. ‘‘పక్కన్తే చారికం రట్ఠే, లోకజేట్ఠే నరాసభే;
సత్తతికోటిసహస్సానం, దుతియాభిసమయో అహు.
౫. ‘‘మహాదిట్ఠిం వినోదేన్తో, పాటిహేరం కరోతి సో;
సమాగతా నరమరూ, దససహస్సీ సదేవకే.
౬. ‘‘మహాఅచ్ఛరియం దిస్వా, అబ్భుతం లోమహంసనం;
దేవా చేవ మనుస్సా చ, బుజ్ఝరే సట్ఠికోటియో’’తి.
తత్థ ఆదిత్తన్తి సకలమిదం లోకత్తయం సమ్పదిత్తం. రాగగ్గీతి రాగేన. తణ్హానం విజితన్తి తణ్హానం విజితం రట్ఠం వసవత్తిట్ఠానన్తి ఏవం ఞత్వాతి అత్థో. నాగోవ బన్ధనం ఛేత్వాతి హత్థీ వియ పూతిలతాబన్ధనం ఛిన్దిత్వా సమ్బోధిం పత్తో అధిగతో. దససహస్సీతి దససహస్సియం. సదేవకేతి సదేవకే లోకే. బుజ్ఝరేతి బుజ్ఝింసు.
సోణుత్తరానం పన ద్విన్నం అగ్గసావకానం సమాగమే పబ్బజితానం అసీతియా అరహన్తసహస్సానం మజ్ఝే మాఘపుణ్ణమాయం పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో పఠమో సన్నిపాతో అహోసి. యదా పన వేస్సభునా సబ్బలోకాభిభునా సహ పబ్బజితా సత్తత్తింససహస్ససఙ్ఖా భిక్ఖూ గణతో ఓహీనసమయే పక్కన్తా, తే వేస్సభుస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ధమ్మచక్కప్పవత్తిం సుత్వా సోరేయ్యం నామ నగరం ఆగన్త్వా భగవన్తం అద్దసంసు. తేసం భగవా ధమ్మం దేసేత్వా సబ్బేవ తే ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బాజేత్వా చతురఙ్గసమన్నాగతాయ పరిసాయ పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో దుతియో సన్నిపాతో అహోసి.
యదా పన నారివాహననగరే ఉపసన్తో నామ రాజపుత్తో రజ్జం కారేసి, తస్సానుకమ్పాయ భగవా తత్థ అగమాసి, సోపి భగవతో ఆగమనం సుత్వా సపరివారో భగవతో పచ్చుగ్గమనం కత్వా నిమన్తేత్వా మహాదానం దత్వా తస్స ధమ్మం సుత్వా పసన్నహదయో పబ్బజి. తం సట్ఠిసహస్ససఙ్ఖా పురిసా అనుపబ్బజింసు. తే తేన సద్ధిం అరహత్తం పాపుణింసు. సో తేహి పరివుతో వేస్సభూ భగవా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో తతియో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –
౭. ‘‘సన్నిపాతా తయో ఆసుం, వేస్సభుస్స మహేసినో;
ఖీణాసవానం విమలానం, సన్తచిత్తాన తాదినం.
౮. ‘‘అసీతిభిక్ఖుసహస్సానం, పఠమో ఆసి సమాగమో;
సత్తతిభిక్ఖుసహస్సానం, దుతియో ఆసి సమాగమో.
౯. ‘‘సట్ఠిభిక్ఖుసహస్సానం, తతియో ఆసి సమాగమో;
జరాదిభయతీతానం, ఓరసానం మహేసినో’’తి.
తదా అమ్హాకం బోధిసత్తో సరభవతీనగరే పరమపియదస్సనో సుదస్సనో నామ రాజా హుత్వా వేస్సభుమ్హి లోకనాయకే సరభనగరముపగతే తస్స ధమ్మం సుత్వా పసన్నహదయో దసనఖసమోధానసముజ్జలం జలజామలావికలకమలమకులసదిసమఞ్జలిం సిరసి కత్వా బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స సచీవరం మహాదానం దత్వా తత్థేవ భగవతో నివాసత్థాయ గన్ధకుటిం కత్వా తం పరిక్ఖిపిత్వా విహారసహస్సం కారేత్వా సబ్బఞ్చ విభవజాతం భగవతో సాసనే పరిచ్చజిత్వా తస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా ఆచారగుణసమ్పన్నో తేరసధుతగుణేసు నిరతో బోధిసమ్భారపరియేసనాయ రతో బుద్ధసాసనాభిరతో విహాసి. సోపి తం భగవా బ్యాకాసి – ‘‘అనాగతే ఇతో ఏకత్తింసకప్పే అయం గోతమో నామ బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి. తేన వుత్తం –
౧౦. ‘‘అహం తేన సమయేన, సుదస్సనో నామ ఖత్తియో;
నిమన్తేత్వా మహావీరం, దానం దత్వా మహారహం;
అన్నపానేన వత్థేన, ససఙ్ఘం జినపూజయిం.
౧౧. ‘‘తస్స బుద్ధస్స అసమస్స, చక్కం వత్తితముత్తమం;
సుత్వాన పణితం ధమ్మం, పబ్బజ్జమభిరోచయిం.
౧౨. ‘‘మహాదానం పవత్తేత్వా, రత్తిన్దివమతన్దితో;
పబ్బజ్జం గుణసమ్పన్నం, పబ్బజిం జినసన్తికే.
౧౩. ‘‘ఆచారగుణసమ్పన్నో, వత్తసీలసమాహితో;
సబ్బఞ్ఞుతం గవేసన్తో, రమామి జినసాసనే.
౧౪. ‘‘సద్ధాపీతిం ఉపగన్త్వా, బుద్ధం వన్దామి సత్థరం;
పీతి ఉప్పజ్జతి మయ్హం, బోధియాయేవ కారణా.
౧౫. ‘‘అనివత్తమానసం ఞత్వా, సమ్బుద్ధో ఏతదబ్రవి;
ఏకత్తింసే ఇతో కప్పే, అయం బుద్ధో భవిస్సతి.
౧౬. ‘‘అహు కపిలవ్హయా రమ్మా…పే… హేస్సామ సమ్ముఖం ఇమం.
౧౭. ‘‘తస్సాహం వచనం సుత్వా, భియ్యో చిత్తం పసాదయిం;
ఉత్తరిం వతమధిట్ఠాసిం, దసపారమిపూరియా’’తి.
తత్థ చక్కం వత్తితన్తి ధమ్మచక్కం పవత్తితం. పణీతం ధమ్మన్తి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం. పబ్బజ్జం గుణసమ్పన్నన్తి ఞత్వా పబ్బజిన్తి అత్థో. వత్తసీలసమాహితోతి వత్తేసు చ సీలేసు చ సమాహితో. తేసం తేసం పూరణే సమాహితోతి అత్థో. రమామీతి అభిరమిం. సద్ధాపీతిన్తి సద్ధఞ్చ పీతిఞ్చ ఉపగన్త్వా. వన్దామీతి అభివన్దిం, అతీతత్థే వత్తమానవచనం దట్ఠబ్బం. సత్థరన్తి సత్థారం. అనివత్తమానసన్తి అనోసక్కియమానమానసం.
తస్స పన భగవతో అనోమం నామ నగరం అహోసి. సుప్పతీతో నామస్స పితా ఖత్తియో, యసవతీ నామ మాతా, సోణో చ ఉత్తరో చ ద్వే అగ్గసావకా, ఉపసన్తో నాముపట్ఠాకో, రామా చ సమాలా చ ద్వే అగ్గసావికా, సాలరుక్ఖో బోధి, సరీరం సట్ఠిహత్థుబ్బేధం అహోసి. సట్ఠివస్ససహస్సాని ఆయు, సుచిత్తా నామస్స భరియా, సుప్పబుద్ధో నామస్స పుత్తో, సువణ్ణసివికాయ నిక్ఖమి. తేన వుత్తం –
౧౮. ‘‘అనోమం నామ నగరం, సుప్పతీతో నామ ఖత్తియో;
మాతా యసవతీ నామ, వేస్సభుస్స మహేసినో.
౨౩. ‘‘సోణో చ ఉత్తరో చేవ, అహేసుం అగ్గసావకా;
ఉపసన్తో నాముపట్ఠాకో, వేస్సభుస్స మహేసినో.
౨౪. ‘‘రామా చేవ సమాలా చ, అహేసుం అగ్గసావికా;
బోధి తస్స భగవతో, మహాసాలోతి వుచ్చతి.
౨౫. ‘‘సోత్థికో చేవ రమ్మో చ, అహేసుం అగ్గుపట్ఠకా;
గోతమీ సిరిమా చేవ, అహేసుం అగ్గుపట్ఠికా.
౨౬. ‘‘సట్ఠిరతనముబ్బేధో, హేమయూపసమూపమో;
కాయా నిచ్ఛరతీ రస్మి, రత్తింవ పబ్బతే సిఖీ.
౨౭. ‘‘సట్ఠివస్ససహస్సాని, ఆయు తస్స మహేసినో;
తావతా తిట్ఠమానో సో, తారేసి, జనతం బహుం.
౨౮. ‘‘ధమ్మం విత్థారికం కత్వా, విభజిత్వా మహాజనం;
ధమ్మనావం ఠపేత్వాన, నిబ్బుతో సో ససావకో.
౨౯. ‘‘దస్సనేయ్యం సబ్బజనం, విహారం ఇరియాపథం;
సబ్బం తమన్తరహితం, నను రిత్తా సబ్బసఙ్ఖారా’’తి.
తత్థ హేమయూపసమూపమోతి సువణ్ణత్థమ్భసదిసోతి అత్థో. నిచ్ఛరతీతి ఇతో చితో చ సన్ధావతి. రస్మీతి పభారస్మి. రత్తింవ పబ్బతే సిఖీతి రత్తియం పబ్బతమత్థకే అగ్గి వియ. రంసివిజ్జోతా తస్స కాయేతి అత్థో. విభజిత్వాతి విభాగం కత్వా, ఉగ్ఘటితాదివసేన సోతాపన్నాదివసేన చాతి అత్థో. ధమ్మనావన్తి అట్ఠఙ్గమగ్గసఙ్ఖాతం ధమ్మనావం, చతురోఘనిత్థరణత్థాయ ఠపేత్వాతి అత్థో. దస్సనేయ్యన్తి దస్సనీయో. సబ్బజనన్తి సబ్బో జనో, ససావకసఙ్ఘో సమ్మాసమ్బుద్ధోతి అత్థో. విహారన్తి విహారో, సబ్బత్థ పచ్చత్తే ఉపయోగవచనం దట్ఠబ్బం.
వేస్సభూ కిర భగవా ఉసభవతీనగరే ఖేమే మిగదాయే పరినిబ్బాయి. ధాతుయో పనస్స విప్పకిరింసు.
‘‘ఉసభవతిపురే పురుత్తమే, జినవసభో భగవా హి వేస్సభూ;
ఉపవనవిహరే మనోరమే, నిరుపధిసేసముపాగతో కిరా’’తి.
సేసం సబ్బత్థ గాథాసు పాకటమేవాతి.
వేస్సభూబుద్ధవంసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిట్ఠితో ఏకవీసతిమో బుద్ధవంసో.