౨. సుమేధపత్థనాకథావణ్ణనా

ఇదాని –

౧-౨. ‘‘కప్పే చ సతసహస్సే, చతురో చ అసఙ్ఖియే;

అమరం నామ నగరం, దస్సనేయ్యం మనోరమ’’న్తి. –

ఆదినయప్పవత్తాయ బుద్ధవంసవణ్ణనాయ ఓకాసో అనుప్పత్తో. సా పనేసా బుద్ధవంసవణ్ణనా యస్మా సుత్తనిక్ఖేపం విచారేత్వా వుచ్చమానా పాకటా హోతి, తస్మా సుత్తనిక్ఖేపవిచారణా తావ వేదితబ్బా. చత్తారో హి సుత్తనిక్ఖేపా అత్తజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయో పుచ్ఛావసికో అట్ఠుప్పత్తికోతి. తత్థ యాని సుత్తాని భగవా పరేహి అనజ్ఝిట్ఠో కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేన కథేసి. సేయ్యథిదం – ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తం (మ. ని. ౧.౬౪ ఆదయో) వత్థసుత్తన్తి (మ. ని. ౧.౭౦ ఆదయో) ఏవమాదీని, తేసం అత్తజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో.

యాని వా పన ‘‘పరిపక్కా ఖో రాహులస్స విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా, యంనూనాహం రాహులం ఉత్తరిం ఆసవానం ఖయే వినేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౪.౧౨౧) ఏవం పరేసం అజ్ఝాసయం ఖన్తిం మనం బుజ్ఝనకభావఞ్చ ఓలోకేత్వా పరజ్ఝాసయవసేన కథితాని. సేయ్యథిదం – రాహులోవాదసుత్తంధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩ ఆదయో; పటి. మ. ౨.౩౦) ఏవమాదీని, తేసం పరజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో.

భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా తే తే దేవమనుస్సా పఞ్హం పుచ్ఛన్తి. ఏవం పుట్ఠేన పన భగవతా యాని కథితాని దేవతాసంయుత్త (సం. ని. ౧.౧ ఆదయో) బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తాదీని (సం. ని. ౫.౧౮౨ ఆదయో) తేసం పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపో.

యాని వా పన ఉప్పన్నం కారణం పటిచ్చ దేసితాని ధమ్మదాయాద- (మ. ని. ౧.౨౯ ఆదయో) పుత్తమంసూపమాదీని (సం. ని. ౨.౬౩), తేసం అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో. ఏవమేతేసు చతూసు సుత్తనిక్ఖేపేసు ఇమస్స బుద్ధవంసస్స పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపో. పుచ్ఛావసేన హి భగవతా అయం నిక్ఖిత్తో. కస్స పుచ్ఛావసేన? ఆయస్మతో సారిపుత్తత్థేరస్స. వుత్తఞ్హేతం అస్మిం నిదానస్మిం ఏవ –

‘‘సారిపుత్తో మహాపఞ్ఞో, సమాధిజ్ఝానకోవిదో;

పఞ్ఞాయ పారమిప్పత్తో, పుచ్ఛతి లోకనాయకం;

కీదిసో తే మహావీర, అభినీహారో నరుత్తమా’’తి. (బు. వం. ౧.౭౪-౭౫) –

ఆది. తేనేసా బుద్ధవంసదేసనా పుచ్ఛావసికాతి వేదితబ్బా.

తత్థ కప్పే చ సతసహస్సేతి ఏత్థ కప్ప-సద్దో పనాయం అభిసద్దహనవోహారకాలపఞ్ఞత్తిఛేదనవికప్పనలేససమన్తభావఆయుకప్పమహాకప్పాదీసు దిస్సతి. తథా హి ‘‘ఓకప్పనీయమేతం భోతో గోతమస్స. యథా తం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౮౭) అభిసద్దహనే దిస్సతి. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహి సమణకప్పేహి ఫలం పరిభుఞ్జితు’’న్తి ఏవమాదీసు (చూళవ. ౨౫౦) వోహారే. ‘‘యేన సుదం నిచ్చకప్పం విహరామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౮౭) కాలే. ‘‘ఇచ్చాయస్మా కప్పో’’తి (సు. ని. ౧౦౯౮; చూళని. కప్పమాణవపుచ్ఛా ౧౧౭; కప్పమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౬౧) చ, ‘‘నిగ్రోధకప్పో ఇతి తస్స నామం, తయా కతం భగవా బ్రాహ్మణస్సా’’తి చ ఏవమాదీసు (సు. ని. ౩౪౬) పఞ్ఞత్తియం. ‘‘అలఙ్కతో కప్పితకేసమస్సూ’’తి ఏవమాదీసు (జా. ౨.౨౨.౧౩౬౮) ఛేదనే. ‘‘కప్పతి ద్వఙ్గులకప్పో’’తిఆదీసు (చూళవ. ౪౪౬) వికప్పే. ‘‘అత్థి కప్పో నిపజ్జితు’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౮౦) లేసే. ‘‘కేవలకప్పం జేతవనం ఓభాసేత్వా’’తిఆదీసు సమన్తభావే. ‘‘తిట్ఠతు, భన్తే, భగవా కప్పం, తిట్ఠతు సుగతో కప్ప’’న్తి (దీ. ని. ౨.౧౭౮; ఉదా. ౫౧) ఏత్థ ఆయుకప్పే. ‘‘కీవ దీఘో ను ఖో, భన్తే, కప్పో’’తి (సం. ని. ౨.౧౨౮-౧౨౯) ఏత్థ మహాకప్పే. ఆదిసద్దేన ‘‘సత్థుకప్పేన వత కిర, భో, మయం సావకేన సద్ధిం మన్తయమానా న జానిమ్హా’’తి (మ. ని. ౧.౨౬౦) ఏత్థ పటిభాగే. ‘‘కప్పో నట్ఠో హోతి. కప్పకతోకాసో జిణ్ణో హోతీ’’తి (పాచి. ౩౭౧) ఏత్థ వినయకప్పే. ఇధ పన మహాకప్పే దట్ఠబ్బో. తస్మా కప్పే చ సతసహస్సేతి మహాకప్పానం సతసహస్సానన్తి అత్థో (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౯; ౩.౨౭౫; సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౩.౧౨౮; ఖు. పా. అట్ఠ. ౫.మఙ్గలసుత్త, ఏవమిచ్చాదిపాఠవణ్ణనా; సు. ని. అట్ఠ. ౨.మఙ్గలసుత్తవణ్ణనా; చరియా. అట్ఠ. నిదానకథా.౧; చూళని. అట్ఠ. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేసవణ్ణనా). చతురో చ అసఙ్ఖియేతి ‘‘చతున్నం అసఙ్ఖ్యేయ్యానం మత్థకే’’తి వచనసేసో దట్ఠబ్బో. కప్పసతసహస్సాధికానం చతున్నం అసఙ్ఖ్యేయ్యానం మత్థకేతి అత్థో. అమరం నామ నగరన్తి ‘‘అమర’’న్తి చ ‘‘అమరవతీ’’తి చ లద్ధనామం నగరం అహోసి. కేచి పనేత్థ అఞ్ఞేనాపి పకారేన వణ్ణయన్తి, కిం తేహి, నామమత్తం పనేతం తస్స నగరస్స. దస్సనేయ్యన్తి సువిభత్తవిచిత్ర-చచ్చరద్వార-చతుక్కసిఙ్ఘాటిక-పాకార-పరిక్ఖేపపాసాద- హమ్మియ-భవన-సమలఙ్కతత్తా దస్సనీయం. మనోరమన్తి సమసుచిపరమరమణీయభూమిభాగత్తా ఛాయూదకసమ్పన్నత్తా సులభాహారత్తా సబ్బోపకరణయుత్తత్తా చ సమిద్ధత్తా దేవమనుస్సాదీనం మనో రమయతీతి మనోరమం.

దసహి సద్దేహి అవివిత్తన్తి హత్థిసద్దేన అస్ససద్దేన రథసద్దేన భేరిసద్దేన సఙ్ఖసద్దేన ముదిఙ్గసద్దేన వీణాసద్దేన గీతసద్దేన సమ్మతాళసద్దేన ‘‘భుఞ్జథ పివథ ఖాదథా’’తి దసమేన సద్దేనాతి; ఇమేహి దసహి సద్దేహి అవివిత్తం అహోసి, సబ్బకాలం అనుపముస్సవసమజ్జనాటకా కీళన్తీతి అత్థో. అన్నపానసమాయుతన్తి అన్నేన చతుబ్బిధేనాహారేన చ పానేన చ సుట్ఠు ఆయుతం అన్నపానసమాయుతం, ఇమినా సుభిక్ఖతా దస్సితా, బహుఅన్నపానసమాయుతన్తి అత్థో.

ఇదాని తే దస సద్దే వత్థుతో దస్సనత్థం –

‘‘హత్థిసద్దం అస్ససద్దం, భేరిసఙ్ఖరథాని చ;

ఖాదథ పివథ చేవ, అన్నపానేన ఘోసిత’’న్తి. – వుత్తం;

తత్థ హత్థిసద్దన్తి హత్థీనం కోఞ్చనాదసద్దేన, కరణత్థే ఉపయోగవచనం దట్ఠబ్బం. ఏస నయో సేసపదేసుపి. భేరిసఙ్ఖరథాని చాతి భేరిసద్దేన చ సఙ్ఖసద్దేన చ రథసద్దేన చాతి అత్థో. లిఙ్గవిపరియాసేన వుత్తం, ‘ఖాదథ పివథా’తి ఏవమాదినయప్పవత్తేన అన్నపానపటిసంయుత్తేన ఘోసితం అభినాదితన్తి అత్థో. ఏత్థాహ – తేసం పన సద్దానం ఏకదేసోవ దస్సితో, న సకలోతి? న ఏకదేసో సకలో దసవిధో దస్సితోవ. కథం? భేరిసద్దేన ముదిఙ్గసద్దో సఙ్గహితో, సఙ్ఖసద్దేన వీణాగీతసమ్మతాళసద్దా సఙ్గహితాతి దసేవ దస్సితా.

ఏవం ఏకేన పరియాయేన నగరసమ్పత్తిం వణ్ణేత్వా పున తమేవ దస్సేతుం –

౩. ‘‘నగరం సబ్బఙ్గసమ్పన్నం, సబ్బకమ్మముపాగతం, సత్తరతనసమ్పన్నం, నానాజనసమాకులం;

సమిద్ధం దేవనగరంవ, ఆవాసం పుఞ్ఞకమ్మిన’’న్తి. – వుత్తం;

తత్థ సబ్బఙ్గసమ్పన్నన్తి పాకారగోపురట్టాలకాదిసబ్బనగరావయవసమ్పన్నం, పరిపుణ్ణసబ్బవిత్తూపకరణధనధఞ్ఞతిణకట్ఠోదకన్తి వా అత్థో. సబ్బకమ్మముపాగతన్తి సబ్బకమ్మన్తేన ఉపగతం, సముపగతసబ్బకమ్మన్తన్తి అత్థో. సత్తరతనసమ్పన్నన్తి పరిపుణ్ణముత్తాదిసత్తరతనం, చక్కవత్తినివాసభూమితో వా హత్థిరతనాదీహి సత్తరతనేహి సమ్పన్నం. నానాజనసమాకులన్తి నానావిధదేసభాసేహి జనేహి సమాకులం. సమిద్ధన్తి మనుస్సోపభోగసబ్బోపకరణేహి సమిద్ధం ఫీతం. దేవనగరం వాతి దేవనగరం వియ ఆలకమన్దా వియ అమరవతీ సమిద్ధన్తి వుత్తం హోతి. ఆవాసం పుఞ్ఞకమ్మినన్తి ఆవసన్తి ఏత్థ పుఞ్ఞకమ్మినో జనాతి ఆవాసో. ‘‘ఆవాసో’’తి వత్తబ్బే ‘‘ఆవాస’’న్తి లిఙ్గభేదం కత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. పఞ్ఞాయతి తేనాతి పుఞ్ఞం, కులరూపమహాభోగిస్సరియవసేన పఞ్ఞాయతీతి అత్థో. పునాతీతి వా పుఞ్ఞం. సబ్బకుసలమలరజాపవాహకత్తా పుఞ్ఞం కమ్మం యేసం అత్థి తే పుఞ్ఞకమ్మినో, తేసం పుఞ్ఞకమ్మినం ఆవాసభూతన్తి అత్థో.

తత్థ సుమేధో నామ బ్రాహ్మణో పటివసతి ఉభతో సుజాతో మాతితో చ పితితో చ, సంసుద్ధగహణికో యావ సత్తమా కులపరివట్టా అక్ఖిత్తో అనుపకుట్ఠో జాతివాదేన, అభిరూపో దస్సనీయో పాసాదికో పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతో, సో తిణ్ణం వేదానం పారగూ అహోసి సనిఘణ్డుకేటుభానం సాక్ఖరప్పభేదానం ఇతిహాసపఞ్చమానం పదకో వేయ్యాకరణో అనవయో లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు. తస్స పన దహరకాలేయేవ మాతాపితరో కాలమకంసు. అథస్స రాసివడ్ఢకో అమచ్చో ఆయపోత్థకం ఆహరిత్వా సువణ్ణరజతమణిముత్తాదివివిధరతనభరితే గబ్భే వివరిత్వా – ‘‘ఏత్థకం తే, కుమార, మాతు సన్తకం, ఏత్థకం పితు సన్తకం, ఏత్థకం అయ్యకపయ్యకాన’’న్తి యావ సత్తమా కులపరివట్టా ధనం ఆచిక్ఖిత్వా – ‘‘ఏతం పటిపజ్జాహీ’’తి నియ్యాతేసి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా పుఞ్ఞాని కరోన్తో అగారం అజ్ఝావసి. తేన వుత్తం –

౪. ‘‘నగరే అమరవతియా, సుమేధో నామ బ్రాహ్మణో;

అనేకకోటిసన్నిచయో, పహూతధనధఞ్ఞవా.

౫. ‘‘అజ్ఝాయకో మన్తధరో, తిణ్ణం వేదాన పారగూ;

లక్ఖణే ఇతిహాసే చ, సధమ్మే పారమిం గతో’’తి.

తత్థ నగరే అమరవతియాతి అమరవతీసఙ్ఖాతే నగరే. సుమేధో నామాతి ఏత్థ ‘‘మేధా’’తి పఞ్ఞా వుచ్చతి. సా తస్స సున్దరా పసత్థాతి సుమేధోతి పఞ్ఞాయిత్థ. బ్రాహ్మణోతి బ్రహ్మం అణతి సిక్ఖతీతి బ్రాహ్మణో, మన్తే సజ్ఝాయతీతి అత్థో. అక్ఖరచిన్తకా పన ‘‘బ్రహ్మునో అపచ్చం బ్రాహ్మణో’’తి వదన్తి. అరియా పన బాహితపాపత్తా బ్రాహ్మణాతి. అనేకకోటిసన్నిచయోతి కోటీనం సన్నిచయో కోటిసన్నిచయో, అనేకో కోటిసన్నిచయో యస్స సోయం అనేకకోటిసన్నిచయో, అనేకకోటి ధనసన్నిచయోతి అత్థో. పహూతధనధఞ్ఞవాతి బహులధనధఞ్ఞవా. పురిమం భూమిగతగబ్భగతధనధఞ్ఞవసేన వుత్తం, ఇదం నిచ్చపరిభోగూపగతధనధఞ్ఞవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

అజ్ఝాయకోతి న ఝాయతీతి అజ్ఝాయకో, ఝానభావనారహితోతి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘న దానిమే ఝాయన్తీతి. న దానిమే ఝాయన్తీతి ఖో, వాసేట్ఠ, ‘అజ్ఝాయకా అజ్ఝాయకా’ త్వేవ తతియం అక్ఖరం ఉపనిబ్బత్త’’న్తి (దీ. ని. ౩.౧౩౨) ఏవం పఠమకప్పికకాలే ఝానవిరహితానం బ్రాహ్మణానం గరహవచనం ఉప్పన్నం. ఇదాని మన్తం ఝాయతీతి అజ్ఝాయకో, మన్తే పరివత్తేతీతి ఇమినా అత్థేన పసంసవచనం కత్వా వోహరన్తి. మన్తే ధారేతీతి మన్తధరో. తిణ్ణం వేదానన్తి ఇరువేదయజువేదసామవేదానం తిణ్ణం వేదానం. అయం పన వేద-సద్దో ఞాణసోమనస్సగన్థేసు దిస్సతి. తథా హేస – ‘‘యం బ్రాహ్మణం వేదగుమాభిజఞ్ఞా, అకిఞ్చనం కామభవే అసత్త’’న్తిఆదీసు (సు. ని. ౧౦౬౫) ఞాణే దిస్సతి. ‘‘యే వేదజాతా విచరన్తి లోకే’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౫౭) సోమనస్సే. ‘‘తిణ్ణం వేదానం పారగూ సనిఘణ్డుకేటుభాన’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౫౬) గన్థే. ఇధాపి గన్థే (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౭౫). పారగూతి తిణ్ణం వేదానం ఓట్ఠపహతకరణమత్తేన పారం గతోతి పారగూ. లక్ఖణేతి ఇత్థిలక్ఖణపురిసలక్ఖణమహాపురిసలక్ఖణాదికే లక్ఖణే. ఇతిహాసేతి ఇతిహ ఆస, ఇతిహ ఆసాతి ఈదిసవచనపటిసంయుత్తే పురాణసఙ్ఖాతే గన్థవిసేసే. సధమ్మేతి బ్రాహ్మణానం సకే ధమ్మే, సకే ఆచరియకే వా. పారమిం గతోతి పారం గతో, దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో అహోసీతి అత్థో.

అథేకదివసం సో దసగుణగణారాధితపణ్డితో సుమేధపణ్డితో ఉపరిపాసాదవరతలే రహోగతో హుత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నో చిన్తేసి – ‘‘పునబ్భవే పటిసన్ధిగ్గహణం నామ దుక్ఖం, తథా నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే సరీరభేదనం, అహఞ్చ జాతిధమ్మో, జరాధమ్మో, బ్యాధిధమ్మో, మరణధమ్మో, ఏవంభూతేన మయా అజాతిం అజరం అబ్యాధిం అమరణం సుఖం సివం నిబ్బానం పరియేసితుం వట్టతి, అవస్సం భవచారకతో ముచ్చిత్వా నిబ్బానగామినా ఏకేన మగ్గేన భవితబ్బ’’న్తి. తేన వుత్తం –

౬. ‘‘రహోగతో నిసీదిత్వా, ఏవం చిన్తేసహం తదా;

దుక్ఖో పునబ్భవో నామ, సరీరస్స చ భేదనం.

౭. ‘‘జాతిధమ్మో జరాధమ్మో, బ్యాధిధమ్మో సహం తదా;

అజరం అమరం ఖేమం, పరియేసిస్సామి నిబ్బుతిం.

౮. ‘‘యంనూనిమం పూతికాయం, నానాకుణపపూరితం;

ఛడ్డయిత్వాన గచ్ఛేయ్యం, అనపేక్ఖో అనత్థికో.

౯. ‘‘అత్థి హేహితి సో మగ్గో, న సో సక్కా న హేతుయే;

పరియేసిస్సామి తం మగ్గం, భవతో పరిముత్తియా’’తి.

ఏత్థ పన గాథాసమ్బన్ధఞ్చ అనుత్తానపదానమత్థఞ్చ వత్వావ గమిస్సామ. తత్థ రహోగతోతి రహసి గతో, రహసి ఠానే నిసిన్నో. ఏవం చిన్తేసహన్తి ఏవం చిన్తేసిం అహం. ఏవన్తి ఇమినా చిన్తనాకారం దస్సేతి. తదాతి తస్మిం సుమేధపణ్డితకాలే. ‘‘ఏవం చిన్తేసహ’’న్తి భగవా ఇమినా అత్తనా సద్ధిం సుమేధపణ్డితం ఏకత్తం కరోతి. తస్మా తదా సో సుమేధో అహమేవాతి పకాసేన్తో ‘‘ఏవం చిన్తేసహం తదా’’తి భగవా ఉత్తమపురిసవసేనాహ. జాతిధమ్మోతి జాతిసభావో. ఏస నయో సేసపదేసుపి. నిబ్బుతిన్తి నిబ్బానం.

యంనూనాతి పరివితక్కనత్థే నిపాతో, యది పనాహన్తి అత్థో. పూతికాయన్తి పూతిభూతం కాయం. నానాకుణపపూరితన్తి ముత్త-కరీస-పుబ్బలోహిత-పిత్త-సేమ్హ-ఖేళసిఙ్ఘాణికాదిఅనేకకుణపపూరితం. అనపేక్ఖోతి అనాలయో. అత్థీతి అవస్సం ఉపలబ్భతి. హేహితీతి భవిస్సతి, పరివితక్కనవచనమిదం. న సో సక్కా న హేతుయేతి తేన మగ్గేన న సక్కా న భవితుం. సో పన మగ్గో హేతుయేతి హేతుభావాయ న న హోతి, హేతుయేవాతి అత్థో. భవతో పరిముత్తియాతి భవబన్ధనవిముత్తియాతి అత్థో.

ఇదాని అత్తనా పరివితక్కితమత్థం సమ్పాదయితుం ‘‘యథాపీ’’తి ఆదిమాహ. యథా హి లోకే దుక్ఖస్స పటిపక్ఖభూతం సుఖం నామ అత్థి, ఏవం భవే సతి తప్పటిపక్ఖేన విభవేనాపి భవితబ్బం, యథా చ ఉణ్హే సతి తస్స వూపసమభూతం సీతలమ్పి అత్థి, ఏవం రాగాదిఅగ్గీనం వూపసమేన నిబ్బానేన భవితబ్బం. యథా చ పాపస్స లామకస్స ధమ్మస్స పటిపక్ఖభూతో కల్యాణో అనవజ్జధమ్మోపి అత్థియేవ, ఏవమేవ పాపికాయ జాతియా సతి సబ్బజాతిఖేపనతో అజాతిసఙ్ఖాతేన నిబ్బానేనాపి భవితబ్బమేవాతి. తేన వుత్తం –

౧౦. ‘‘యథాపి దుక్ఖే విజ్జన్తే, సుఖం నామపి విజ్జతి;

ఏవం భవే విజ్జమానే, విభవోపిచ్ఛితబ్బకో.

౧౧. ‘‘యథాపి ఉణ్హే విజ్జన్తే, అపరం విజ్జతి సీతలం;

ఏవం తివిధగ్గి విజ్జన్తే, నిబ్బానం ఇచ్ఛితబ్బకం.

౧౨. ‘‘యథాపి పాపే విజ్జన్తే, కల్యాణమపి విజ్జతి;

ఏవమేవ జాతి విజ్జన్తే, అజాతిపిచ్ఛితబ్బక’’న్తి.

తత్థ యథాపీతి ఓపమ్మత్థే నిపాతో. సుఖన్తి కాయికచేతసికసుఖం, సుట్ఠు దుక్ఖం ఖణతీతి సుఖం. భవేతి జననే. విభవోతి అజననం, జననే విజ్జమానే అజననధమ్మోపి ఇచ్ఛితబ్బో. తివిధగ్గి విజ్జన్తేతి తివిధే రాగాదికే అగ్గిమ్హి విజ్జమానేతి అత్థో. నిబ్బానన్తి తస్స తివిధస్స రాగాదిఅగ్గిస్స నిబ్బాపనం ఉపసమనం నిబ్బానఞ్చ ఇచ్ఛితబ్బం. పాపేతి అకుసలే లామకే. కల్యాణమపీతి కుసలమపి. ఏవమేవాతి ఏవమేవం. జాతి విజ్జన్తేతి జాతియా విజ్జమానాయాతి అత్థో. లిఙ్గభేదఞ్చ విభత్తిలోపఞ్చ కత్వా వుత్తం. అజాతిపీతి జాతిఖేపనం అజాతినిబ్బానమ్పి ఇచ్ఛితబ్బం.

అథాహం పరమ్పి చిన్తేసిం – ‘‘యథా నామ గూథరాసిమ్హి నిముగ్గేన పురిసేన దూరతోవ కమలకువలయపుణ్డరీకసణ్డమణ్డితం విమలసలిలం తళాకం దిస్వా – ‘కతరేన ను ఖో మగ్గేన తత్థ గన్తబ్బ’న్తి తళాకం గవేసితుం యుత్తం. యం తస్స అగవేసనం, న సో తస్స తళాకస్స దోసో, తస్స పురిసస్సేవ దోసో. ఏవమేవ కిలేసమలధోవనే అమతమహాతళాకే విజ్జమానే యం తస్స అగవేసనం, న సో అమతసఙ్ఖాతస్స నిబ్బానమహాతళాకస్స దోసో, పురిసస్సేవ దోసో. యథా పన చోరేహి సంపరివారితో పురిసో పలాయనమగ్గే విజ్జమానేపి సచే సో న పలాయతి, న సో తస్స మగ్గస్స దోసో, తస్స పురిసస్సేవ దోసో. ఏవమేవ కిలేసచోరేహి పరివారేత్వా గహితస్స పురిసస్స విజ్జమానేయేవ నిబ్బానమహానగరగామిమ్హి సివే మహామగ్గే తస్స మగ్గస్స అగవేసనం నామ న మగ్గస్స దోసో, పురిసస్సేవ దోసో. యథా బ్యాధిపీళితో పురిసో విజ్జమానే బ్యాధితికిచ్ఛకే వేజ్జే సచే తం వేజ్జం గవేసిత్వా తం బ్యాధిం న తికిచ్ఛాపేతి, న సో వేజ్జస్స దోసో, తస్స పురిసస్సేవ దోసో. ఏవమేవ పన యో కిలేసబ్యాధిపరిపీళితో కిలేసవూపసమమగ్గకోవిదం విజ్జమానమేవ ఆచరియం న గవేసతి, తస్సేవ దోసో, న కిలేసబ్యాధివినాయకస్స ఆచరియస్స దోసో’’తి. తేన వుత్తం –

౧౩. ‘‘యథా గూథగతో పురిసో, తళాకం దిస్వాన పూరితం;

న గవేసతి తం తళాకం, న దోసో తళాకస్స సో.

౧౪. ‘‘ఏవం కిలేసమలధోవం, విజ్జన్తే అమతన్తళే;

న గవేసతి తం తళాకం, న దోసో అమతన్తళే.

౧౫. ‘‘యథా అరీహి పరిరుద్ధో, విజ్జన్తే గమనమ్పథే;

న పలాయతి సో పురిసో, న దోసో అఞ్జసస్స సో.

౧౬. ‘‘ఏవం కిలేసపరిరుద్ధో, విజ్జమానే సివే పథే;

న గవేసతి తం మగ్గం, న దోసో సివమఞ్జసే.

౧౭. ‘‘యథాపి బ్యాధితో పురిసో, విజ్జమానే తికిచ్ఛకే;

న తికిచ్ఛాపేతి తం బ్యాధిం, న దోసో సో తికిచ్ఛకే.

౧౮. ‘‘ఏవం కిలేసబ్యాధీహి, దుక్ఖితో పతిపీళితో;

న గవేసతి తం ఆచరియం, న దోసో సో వినాయకే’’తి.

తత్థ గూథగతోతి గూథకూపగతో, గూథేన గతో మక్ఖితో వా. కిలేసమలధోవన్తి కిలేసమలసోధనే, భుమ్మత్థే పచ్చత్తవచనం. అమతన్తళేతి అమతసఙ్ఖాతస్స తళాకస్స, సామిఅత్థే భుమ్మవచనం దట్ఠబ్బం, అనుస్సరం పక్ఖిపిత్వా వుత్తం. అరీహీతి పచ్చత్థికేహి. పరిరుద్ధోతి సమన్తతో నిరుద్ధో. గమనమ్పథేతి గమనపథే. ఛన్దావినాసత్థం అనుస్సరాగమనం కత్వా వుత్తం. న పలాయతీతి యది న పలాయేయ్య. సో పురిసోతి సో చోరేహి పరిరుద్ధో పురిసో. అఞ్జసస్సాతి మగ్గస్స. మగ్గస్స హి –

‘‘మగ్గో పన్థో పథో పజ్జో, అఞ్జసం వటుమాయనం;

నావా ఉత్తరసేతు చ, కుల్లో చ భిసి సఙ్కమో’’తి. (చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౧౦౧) –

బహూని నామాని. స్వాయమిధ అఞ్జసనామేన వుత్తో. సివేతి సబ్బుపద్దవాభావతో సివే. సివమఞ్జసేతి సివస్స అఞ్జసస్సాతి అత్థో. తికిచ్ఛకేతి వేజ్జే. న తికిచ్ఛాపేతీతి న తికిచ్ఛాపేయ్య. న దోసో సో తికిచ్ఛకేతి తికిచ్ఛకస్స దోసో నత్థి, బ్యాధితస్సేవ దోసోతి అత్థో. దుక్ఖితోతి సఞ్జాతకాయికచేతసికదుక్ఖో. ఆచరియన్తి మోక్ఖమగ్గాచరియం. వినాయకేతి ఆచరియస్స.

ఏవం పనాహం చిన్తేత్వా ఉత్తరిమ్పి ఏవం చిన్తేసిం – ‘‘యథాపి మణ్డనకజాతికో పురిసో కణ్ఠే ఆసత్తం కుణపం ఛడ్డేత్వా సుఖీ గచ్ఛేయ్య, ఏవం మయాపి ఇమం పూతికాయం ఛడ్డేత్వా అనపేక్ఖేన నిబ్బానమహానగరం పవిసితబ్బం. యథా చ నరనారియో ఉక్కారభూమియం ఉచ్చారపస్సావం కత్వా న తం ఉచ్ఛఙ్గేన వా ఆదాయ దసన్తే వా వేఠేత్వా ఆదాయ గచ్ఛన్తి, అథ ఖో జిగుచ్ఛమానా ఓలోకేతుమ్పి అనిచ్ఛన్తా అనపేక్ఖా ఛడ్డేత్వా గచ్ఛన్తి, ఏవం మయాపి ఇమం పూతికాయం అనపేక్ఖేన ఛడ్డేత్వా అమతం నిబ్బాననగరం పవిసితుం వట్టతి. యథా చ నావికా నామ జజ్జరం నావం ఉదకగాహినిం ఛడ్డేత్వా అనపేక్ఖావ గచ్ఛన్తి, ఏవమహమ్పి ఇమం నవహి వణముఖేహి పగ్ఘరన్తం కాయం ఛడ్డేత్వా అనపేక్ఖో నిబ్బానమహానగరం పవిసిస్సామి. యథా చ కోచి పురిసో ముత్తామణివేళురియాదీని నానావిధాని రతనాని ఆదాయ చోరేహి సద్ధిం మగ్గం గచ్ఛన్తో అత్తనో రతనవినాసభయేన తే చోరే ఛడ్డేత్వా ఖేమం మగ్గం గణ్హాతి, ఏవమయమ్పి పూతికాయో రతనవిలోపకచోరసదిసో. సచాహం ఏత్థ తణ్హం కరిస్సామి, అరియమగ్గకుసలధమ్మరతనాని మే నస్సిస్సన్తి, తస్మా మయా ఇమం మహాచోరసదిసం కరజకాయం ఛడ్డేత్వా నిబ్బానమహానగరం పవిసితుం వట్టతీ’’తి. తేన వుత్తం –

౧౯. ‘‘యథాపి కుణపం పురిసో, కణ్ఠే బద్ధం జిగుచ్ఛియ;

మోచయిత్వాన గచ్ఛేయ్య, సుఖీ సేరీ సయంవసీ.

౨౦. ‘‘తథేవిమం పూతికాయం, నానాకుణపసఞ్చయం;

ఛడ్డయిత్వాన గచ్ఛేయ్యం, అనపేక్ఖో అనత్థికో.

౨౧. ‘‘యథా ఉచ్చారట్ఠానమ్హి, కరీసం నరనారియో;

ఛడ్డయిత్వాన గచ్ఛన్తి, అనపేక్ఖా అనత్థికా.

౨౨. ‘‘ఏవమేవాహం ఇమం కాయం, నానాకుణపపూరితం;

ఛడ్డయిత్వాన గచ్ఛిస్సం, వచ్చం కత్వా యథా కుటిం.

౨౩. ‘‘యథాపి జజ్జరం నావం, పలుగ్గం ఉదగాహినిం;

సామీ ఛడ్డేత్వా గచ్ఛన్తి, అనపేక్ఖా అనత్థికా.

౨౪. ‘‘ఏవమేవాహం ఇమం కాయం, నవచ్ఛిద్దం ధువస్సవం;

ఛడ్డయిత్వాన గచ్ఛిస్సం, జిణ్ణనావంవ సామికా.

౨౫. ‘‘యథాపి పురిసో చోరేహి, గచ్ఛన్తో భణ్డమాదియ;

భణ్డచ్ఛేదభయం దిస్వా, ఛడ్డయిత్వాన గచ్ఛతి.

౨౬. ‘‘ఏవమేవ ఇమం కాయో, మహాచోరసమో వియ;

పహాయిమం గమిస్సామి, కుసలచ్ఛేదనాభయా’’తి.

తత్థ యథాపి కుణపం పురిసోతి యథాపి దహరో యువా మణ్డనకజాతికో పురిసో అహికుణపేన వా కుక్కురకుణపేన వా మనుస్సకుణపేన వా కణ్ఠే ఆసత్తేన అట్టీయిత్వా హరాయిత్వా జిగుచ్ఛిత్వా తం కుణపం మోచేత్వా గచ్ఛేయ్య. సుఖీతి సుఖితో. సేరీతి యథిచ్ఛకవిహారీ. నానాకుణపసఞ్చయన్తి అనేకవిధకుణపరాసిభూతం ‘‘నానాకుణపపూరిత’’న్తిపి పాఠో.

ఉచ్చారట్ఠానమ్హీతి ఉచ్చారేన్తి వచ్చం కరోన్తి ఏత్థాతి ఉచ్చారో, ఉచ్చారో చ సో ఠానం చేతి ఉచ్చారట్ఠానం. అథ వా ఉస్సాసియ్యతీతి ఉస్సాసో, వచ్చస్సేతం నామం, తస్స ఠానం ఉస్సాసట్ఠానం, తస్మిం ఉస్సాసట్ఠానమ్హి, ఉక్కారట్ఠానేతి అత్థో. వచ్చం కత్వా యథా కుటిన్తి వచ్చం కత్వా కుటిం నరనారియో వియాతి అత్థో.

జజ్జరన్తి జిణ్ణం. పలుగ్గన్తి పలుజ్జన్తిం, వికిరన్తిన్తి అత్థో. ఉదగాహినిన్తి ఉదకగాహినిం. సామీతి నావాసామికా. నవచ్ఛిద్దన్తి చక్ఖుసోతాదీహి నవహి వణముఖేహి ఛిద్దావచ్ఛిద్దేహి యుత్తత్తా నవచ్ఛిద్దం. ధువస్సవన్తి ధువనిస్సన్దం, నిచ్చం పగ్ఘరణాసుచిన్తి అత్థో.

భణ్డమాదియాతి యంకిఞ్చి రతనాదికం భణ్డం ఆదియ. భణ్డచ్ఛేదభయం దిస్వాతి భణ్డస్స అచ్ఛిన్దనేన భయం దిస్వాతి అత్థో. ఏవమేవాతి సో భణ్డమాదాయ గచ్ఛన్తో పురిసో వియ. అయం కాయోతి అయం పన కుచ్ఛితానం పరమజేగుచ్ఛానం ఆయోతి కాయో. ఆయోతి ఉపత్తిట్ఠానం. ఆయన్తి తతోతి ఆయో, కుచ్ఛితా కేసాదయో. ఇతి కుచ్ఛితానం కేసాదీనం ఆయోతి కాయో. మహాచోరసమో వియాతి చక్ఖుఆదీహి రూపాదీసు పియరూపేసు సారజ్జనాదివసేన పాణాతిపాతాదిన్నాదానాదిచోరో హుత్వా సబ్బకుసలం విలుమ్పతీతి మహాచోరసమో. తస్మా యథా సో రతనభణ్డమాదాయ చోరేహి సద్ధిం గచ్ఛన్తో పురిసో తే చోరే పహాయ గచ్ఛతి, ఏవమేవాహమ్పి ఇమం మహాచోరసమం కాయం పహాయ అత్తనో సోత్థిభావకరం మగ్గం గవేసితుం గమిస్సామీతి అత్థసమ్బన్ధో వేదితబ్బో. కుసలచ్ఛేదనాభయాతి కుసలధమ్మవిలోపనభయేనాతి అత్థో.

అథేవం సుమేధపణ్డితో నానావిధాహి ఉపమాహి నేక్ఖమ్మకారణం చిన్తేత్వా పునపి చిన్తేసి – ‘‘ఇమం మహాధనరాసిం సంహరిత్వా మయ్హం పితుపితామహాదయో పరలోకం గచ్ఛన్తా ఏకకహాపణమ్పి గహేత్వా న గతా, మయా పన గహేత్వా గమనకారణం కాతుం వట్టతీ’’తి గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి – ‘‘అహం, మహారాజ, జాతిజరాదీహి ఉపద్దుతహదయో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సామి, మయ్హం అనేకకోటిసతసహస్సం ధనం అత్థి, తం దేవో పటిపజ్జతూ’’తి. రాజా ఆహ – ‘‘న మయ్హం తే ధనేన అత్థో, త్వంయేవ యథిచ్ఛకం కరోహీ’’తి.

సో చ ‘‘సాధు దేవా’’తి నగరే భేరిం చరాపేత్వా మహాజనస్స దానం దత్వా వత్థుకామే చ కిలేసకామే చ పహాయ అమరవరనగరసదిసతో అమరనగరతో నిక్ఖమిత్వా ఏకకోవ నానామిగగణవన్తే హిమవన్తే ధమ్మికం నామ పబ్బతం నిస్సాయ అస్సమం కత్వా తత్థ పణ్ణసాలం కత్వా పఞ్చదోసవివజ్జితం చఙ్కమం మాపేత్వా అట్ఠగుణసముపేతం అభిఞ్ఞాబలం సమాహరితుం నవదోససమన్నాగతం సాటకం పజహిత్వా ద్వాదసగుణముపాగతం వాకచీరం నివాసేత్వా పబ్బజి. ఏవం పన సో పబ్బజితో అట్ఠదోససమాకిణ్ణం పణ్ణసాలం పహాయ దసగుణసమన్నాగతం రుక్ఖమూలం ఉపగన్త్వా సబ్బధఞ్ఞవికతిం పహాయ పవత్తఫలభోజనో హుత్వా నిసజ్జట్ఠానచఙ్కమనవసేన పధానం పదహన్తో సత్తాహబ్భన్తరేయేవ అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం పఞ్చన్నఞ్చ అభిఞ్ఞానం లాభీ అహోసి. తేన వుత్తం –

౨౭. ‘‘ఏవాహం చిన్తయిత్వాన, నేకకోటిసతం ధనం;

నాథానాథానం దత్వాన, హిమవన్తముపాగమిం.

౨౮. ‘‘హిమవన్తస్సావిదూరే, ధమ్మికో నామ పబ్బతో;

అస్సమో సుకతో మయ్హం, పణ్ణసాలా సుమాపితా.

౨౯. ‘‘చఙ్కమం తత్థ మాపేసిం, పఞ్చదోసవివజ్జితం.

అట్ఠగుణసముపేతం, అభిఞ్ఞాబలమాహరిం.

౩౦. ‘‘సాటకం పజహిం తత్థ, నవదోసముపాగతం;

వాకచీరం నివాసేసిం, ద్వాదసగుణముపాగతం.

౩౧. ‘‘అట్ఠదోససమాకిణ్ణం, పజహిం పణ్ణసాలకం;

ఉపాగమిం రుక్ఖమూలం, గుణే దసహుపాగతం.

౩౨. ‘‘వాపితం రోపితం ధఞ్ఞం, పజహిం నిరవసేసతో;

అనేకగుణసమ్పన్నం, పవత్తఫలమాదియిం.

౩౩. ‘‘తత్థప్పధానం పదహిం, నిస్సజ్జట్ఠానచఙ్కమే;

అబ్భన్తరమ్హి సత్తాహే, అభిఞ్ఞాబలపాపుణి’’న్తి.

తత్థ ఏవాహన్తి ఏవం అహం, హేట్ఠా వుత్తప్పకారేన చిన్తేత్వాతి అత్థో. నాథానాథానన్తి సనాథానమనాథానఞ్చ అడ్ఢానఞ్చేవ దలిద్దానఞ్చ ‘‘అత్థికా గణ్హన్తూ’’తి సహ కోట్ఠాగారేహి దత్వాతి అత్థో. హిమవన్తస్సావిదూరేతి హిమవన్తపబ్బతరాజస్స అవిదూరే సమీపే. ధమ్మికో నామ పబ్బతోతి ఏవంనామకో పబ్బతో. కస్మా పనాయం ధమ్మికోతి? యేభుయ్యేన పన బోధిసత్తా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తం పబ్బతం ఉపనిస్సాయ అభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వా సమణధమ్మం అకంసు. తస్మా సమణధమ్మస్స నిస్సయభూతత్తా ‘‘ధమ్మికో’’త్వేవ పాకటో అహోసి. అస్సమో సుకతో మయ్హన్తిఆదినా సుమేధపణ్డితేన అస్సమపణ్ణసాలా చఙ్కమా సహత్థా మాపితా వియ వుత్తా, న చ పన సహత్థా మాపితా, కిన్తు సక్కేన దేవేన పేసితే విస్సకమ్మునా దేవపుత్తేన నిమ్మితా. భగవా పన తదా అత్తనో పుఞ్ఞానుభావేన నిబ్బత్తం తం సమ్పదం సన్ధాయ – ‘‘సారిపుత్త, తస్మిం పబ్బతే –

‘అస్సమో సుకతో మయ్హం, పణ్ణసాలా సుమాపితా;

చఙ్కమం తత్థ మాపేసిం, పఞ్చదోసవివజ్జిత’’’న్తి. – ఆదిమాహ;

తత్థ పణ్ణసాలాతి పణ్ణఛదనసాలా. తత్థాతి తస్మిం అస్సమపదే. పఞ్చదోసవివజ్జితన్తి పఞ్చహి చఙ్కమదోసేహి వివజ్జితం. కతమే పఞ్చ చఙ్కమదోసా నామ? థద్ధవిసమతా, అన్తోరుక్ఖతా, గహనచ్ఛన్నతా, అతిసమ్బాధతా, అతివిసాలతాతి ఇమేహి పఞ్చహి దోసేహి వివజ్జితం. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన దీఘతో సట్ఠిరతనో విత్థారతో దియడ్ఢరతనో చఙ్కమో వుత్తో. అథ వా పఞ్చదోసవివజ్జితన్తి పఞ్చహి నీవరణదోసేహి వివజ్జితం పరిహీనం అభిఞ్ఞాబలమాహరిన్తి ఇమినా ఉత్తరపదేన సమ్బన్ధో దట్ఠబ్బో (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా, సుమేధకథా). అట్ఠగుణసముపేతన్తి ‘‘ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే’’తి ఏవం వుత్తేహి అట్ఠగుణేహి (దీ. ని. ౧.౨౪౪-౨౪౫; మ. ని. ౧.౩౮౪-౩౮౬, ౪౩౧-౪౩౩; పారా. ౧౨-౧౪) సమన్నాగతం అభిఞ్ఞాబలం ఆహరిం ఆనేసిన్తి అత్థో.

కేచి పన ‘‘అట్ఠహి సమణసుఖేహి ఉపేతం, అట్ఠిమాని సమణసుఖాని నామ ధనధఞ్ఞపరిగ్గహాభావో, అనవజ్జపిణ్డపాతపరియేసనభావో, నిబ్బుతపిణ్డభుఞ్జనభావో, రట్ఠం పీళేత్వా ధనధఞ్ఞాదీసు గణ్హన్తేసు రాజపురిసేసు రట్ఠపీళనకిలేసాభావో, ఉపకరణేసు నిచ్ఛన్దరాగభావో, చోరవిలోపనే నిబ్భయభావో, రాజరాజమహామత్తేహి అసంసట్ఠభావో, చతూసు దిసాసు అప్పటిహతభావోతి ఇమేహి అట్ఠహి సమణసుఖేహి (అప. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదాన, సుమేధకథా; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా) ఉపేతం సముపేతం అస్సమం మాపేసి’’న్తి అస్సమేన సమ్బన్ధం కత్వా వదన్తి, తం పాళియా న సమేతి.

సాటకన్తి వత్థం. తత్థాతి తస్మిం అస్సమే. నవదోసముపాగతన్తి, సారిపుత్త, తత్థ వసన్తో అత్తనో నివత్థపారుతం మహగ్ఘసాటకం పజహిం పరిచ్చజిం. సాటకం పజహన్తో చ తత్థ నవ దోసే దిస్వా పజహిన్తి దీపేతి. తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజితానఞ్హి సాటకస్మిం నవ దోసా పకాసితా. కతమే నవ? సాటకస్స మహగ్ఘభావో, పరపటిబద్ధభావో, పరిభోగేన లహుకం కిలిస్సనభావో, కిలిట్ఠో చ ధోవితబ్బో పున రజితబ్బో చ హోతి పరిభోగేన జీరణభావో, జిణ్ణస్స పున తున్నకరణం వా అగ్గళదానం వా కాతబ్బం హోతి పున పరియేసనాయ దురభిసమ్భవభావో, తాపసపబ్బజ్జాయ అననుచ్ఛవికభావో, పచ్చత్థికానం సాధారణభావో, యథా నం న పచ్చత్థికా గణ్హన్తి, ఏవం గోపేతబ్బో హోతి పరిదహతో విభూసనట్ఠానభావో, గహేత్వా చరన్తస్స మహిచ్ఛభావోతి ఏతేహి నవహి దోసేహి (అప. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదాన, సుమేధకథా) ఉపగతం సాటకం పహాయ వాకచీరం నివాసేసిన్తి దీపేతి. వాకచీరన్తి ముఞ్జతిణం హీరాహీరం కత్వా గన్థేత్వా కతం వాకమయచీరం నివాసనపారుపనత్థాయ ఆదియిన్తి అత్థో. ద్వాదసగుణముపాగతన్తి ద్వాదసహి ఆనిసంసేహి ఉపేతం. ఏత్థ గుణ-సద్దో ఆనిసంసట్ఠో ‘‘సతగుణా దక్ఖిణా పాటికఙ్ఖితబ్బా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౩౭౯) వియ. మ-కారో పదసన్ధికరో. వాకచీరస్మిం ద్వాదసానిసంసా అప్పగ్ఘతా, అపరాయత్తతా, సహత్థా కాతుం సక్కుణేయ్యతా, పరిభోగేన జిణ్ణేపి సిబ్బితబ్బాభావో, చోరభయాభావో పరియేసన్తస్స సుఖేన కరణభావో, తాపసపబ్బజ్జాయ సారుప్పభావో, సేవమానస్స విభూసనట్ఠానాభావో, చీవరప్పచ్చయే అప్పిచ్ఛభావో, పరిభోగసుఖభావో, వాకుప్పత్తియా సులభభావో, వాకచీరే నట్ఠేపి అనపేక్ఖభావోతి ఇమేహి ద్వాదసహి గుణేహి సమ్పన్నం (అప. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదాన, సుమేధకథా; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా).

అథ సుమేధపణ్డితో తత్థ పణ్ణసాలాయం విహరన్తో పచ్చూససమయే పచ్చుట్ఠాయ అత్తనో నిక్ఖమనకారణం పచ్చవేక్ఖమానో ఏవం కిర చిన్తేసి – ‘‘అహం పన నవకనకకటకనూపురాదిసఙ్ఘట్టనసద్దసమ్మిస్సిత-మధురహసితకథితగేహజనరమణీయం ఉళారవిభవసోభితం సురవరభవనాకారమగారం ఖేళపిణ్డం వియ పహాయ వివేకారామతాయ సబ్బజనపాపపవాహనం తపోవనం పవిట్ఠోస్మి, ఇధ పన మే పణ్ణసాలాయ వాసో దుతియో ఘరావాసో వియ హోతి, హన్దాహం రుక్ఖమూలే వసేయ్య’’న్తి. తేన వుత్తం –

౩౧. ‘‘అట్ఠదోససమాకిణ్ణం, పజహిం పణ్ణసాలక’’న్తి.

తత్థ అట్ఠదోససమాకిణ్ణన్తి అట్ఠహి దోసేహి సమాకిణ్ణం సంయుత్తం. కతమేహి అట్ఠహి? మహాసమ్భారేహి నిప్ఫాదనీయతా, తిణపణ్ణమత్తికాదీహి నిచ్చం పటిజగ్గనీయతా, సేనాసనం నామ మహల్లకస్స పాపుణాతీతి అవేలాయ వుట్ఠాపియమానస్స చిత్తేకగ్గతా న హోతీతి వుట్ఠాపనీయభావో, సీతుణ్హస్స పటిఘాతేన కాయస్స సుఖుమాలకరణభావో, ఘరం పవిట్ఠేన యం కిఞ్చి పాపం సక్కా కాతున్తి గరహపటిచ్ఛాదనకరణభావో, ‘‘మయ్హమిద’’న్తి సపరిగ్గహభావో, గేహస్స అత్థిభావో సదుతియకవాసో, ఊకామఙ్గులఘరగోళికాదీనం సాధారణతాయ బహుసాధారణభావోతి ఇతి ఇమే అట్ఠ ఆదీనవే (అప. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదాన, సుమేధకథా) దిస్వా మహాసత్తో పణ్ణసాలం పజహిం.

గుణే దసహుపాగతన్తి ఛన్నం పటిక్ఖిపిత్వా దసహి గుణేహి ఉపేతం, రుక్ఖమూలం ఉపగతోస్మీతి అత్థో. కతమేహి దసహి? అప్పసమారమ్భతా, ఉపగమనమత్తమేవేత్థ హోతీతి సులభానవజ్జతా, అభిణ్హం తరుపణ్ణవికారదస్సనేన అనిచ్చసఞ్ఞాసముట్ఠాపనతా, సేనాసనమచ్ఛేరాభావో, తత్థ హి పాపం కరోన్తో లజ్జతీతి పాపకరణారహాభావో, పరిగ్గహకరణాభావో, దేవతాహి సహ వాసో, ఛన్నపటిక్ఖేపో, పరిభోగసుఖతా, రుక్ఖమూలసేనాసనస్స గతగతట్ఠానే సులభతాయ అనపేక్ఖభావోతి ఇతి ఇమే దస గుణే (అప. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదాన, సుమేధకథా) దిస్వా రుక్ఖమూలం ఉపగతోస్మీతి వదతి. ఆహ చ –

‘‘వణ్ణితో బుద్ధసేట్ఠేన, నిస్సయోతి చ భాసితో;

నివాసో పవివిత్తస్స, రుక్ఖమూలసమో కుతో.

‘‘ఆవాసమచ్ఛేరహరే, దేవతాపరిపాలితే;

పవివిత్తే వసన్తో హి, రుక్ఖమూలమ్హి సుబ్బతో.

‘‘అభిరత్తాని నీలాని, పణ్డూని పతితాని చ;

పస్సన్తో తరుపణ్ణాని, నిచ్చసఞ్ఞం పనూదతి.

‘‘తస్మా హి బుద్ధదాయజ్జం, భావనాభిరతాలయం;

వివిత్తం నాతిమఞ్ఞేయ్య, రుక్ఖమూలం విచక్ఖణో’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౩౨);

అథ సుమేధపణ్డితో పణ్ణసాలాయ దిట్ఠదోసో హుత్వా రుక్ఖమూలసేనాసనే లద్ధానిసంసో విహరన్తో ఉత్తరిపి చిన్తేసి – ‘‘ఆహారత్థాయ మే గామగమనం ఆహారపరియేసనదుక్ఖం, నాహం కేనచి పారిజుఞ్ఞేన నిక్ఖమిత్వా ఆహారత్థాయ పబ్బజితో, ఆహారపరియేసనమూలస్స చ దుక్ఖస్స పమాణం నత్థి, యంనూనాహం పవత్తఫలేన యాపేయ్య’’న్తి. ఇమం పన అత్థవిసేసం దీపేన్తో –

౩౨-౩౩. ‘‘వాపితం రోపితం ధఞ్ఞం, పజహిం నిరవసేసతో.

అనేకగుణసమ్పన్నం, పవత్తఫలమాదియి’’న్తి. – ఆదిమాహ;

తత్థ వాపితన్తి వపిత్వా నిప్ఫన్నం. రోపితన్తి రోపిత్వా నిప్ఫన్నం, వపనరోపనవసేన దువిధావ సస్సనిప్ఫత్తి, తం దువిధమ్పి అత్తనో అప్పిచ్ఛతాయ పహాయ పవత్తఫలేన యాపేసిం. పవత్తఫలన్తి సయమేవ పతితఫలం. ఆదియిన్తి పరిభుఞ్జిం.

‘‘పవత్తఫలసన్తుట్ఠో, అపరాయత్తజీవికో;

పహీనాహారలోలుప్పో, హోతి చాతుద్దిసో ముని.

‘‘జహాతి రసతణ్హఞ్చ, ఆజీవో తస్స సుజ్ఝతి;

తస్మా హి నాతిమఞ్ఞేయ్య, పవత్తఫలభోజన’’న్తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౬ థోకం విసదిసం) –

ఏవం పవత్తమానో సుమేధపణ్డితో నచిరస్సేవ అన్తోసత్తాహే అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చ అభిఞ్ఞాయో చ పాపుణి. ఇమమత్థం పకాసేన్తేన ‘‘తత్థప్పధానం పదహి’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తస్మిం అస్సమే. పధానన్తి వీరియం, వీరియఞ్హి పదహితబ్బతో పధానభావకరణతో వా ‘‘పధాన’’న్తి వుచ్చతి. పదహిన్తి వీరియమారభిం. నిస్సజ్జట్ఠానచఙ్కమేతి నిసజ్జాయ చ ఠానేన చ చఙ్కమేన చ.

సుమేధపణ్డితో పన సేయ్యం పటిక్ఖిపిత్వా నిసజ్జట్ఠానచఙ్కమేహేవ రత్తిన్దివం వీతినామేత్వా సత్తాహబ్భన్తరేయేవ అభిఞ్ఞాబలం పాపుణి. ఏవం పన అభిఞ్ఞాబలం పత్వా సుమేధతాపసే సమాపత్తిసుఖేన వీతినామేన్తే తదా సబ్బజనసఙ్గహకరో మారబలభయంకరో ఞాణదీపఙ్కరో దీపఙ్కరో నామ సత్థా లోకే ఉదపాది.

సఙ్ఖేపేనేవ తస్సాయమానుపుబ్బికథా – అయం కిర దీపఙ్కరో నామ మహాసత్తో సమత్తింస పారమియో పూరేత్వా వేస్సన్తరత్తభావసదిసే అత్తభావే ఠితో పథవికమ్పనాదీని మహాదానాని దత్వా ఆయుపరియోసానే తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా దససహస్సచక్కవాళదేవతాహి సన్నిపతిత్వా –

‘‘కాలో ఖో తే మహావీర, ఉప్పజ్జ మాతుకుచ్ఛియం;

సదేవకం తారయన్తో, బుజ్ఝస్సు అమతం పద’’న్తి. (బు. వం. ౧.౬౭) –

వుత్తే తతో సో దేవతానం వచనం సుత్వా చ పఞ్చ మహావిలోకనాని విలోకేత్వా తతో చుతో రమ్మవతీనగరే అత్తనో యసవిభూతియా విజితవాసుదేవస్స నరదేవస్స సుదేవస్స నామ రఞ్ఞో కులే సుమేధాయ దేవియా కుచ్ఛిస్మిం ఆసాళ్హిపుణ్ణమియా ఉత్తరాసాళ్హనక్ఖత్తేన పటిసన్ధిం గహేత్వా మహతా పరివారేన పరిహరియమానో మహాదేవియా కుచ్ఛిమ్హి మణికూటగతో వియ కేనచి అసుచినా అమక్ఖితో దస మాసే వసిత్వా సలిలధరవివరగతో సరదకాలచన్దో వియ తస్సా ఉదరతో నిక్ఖమి.

ద్వత్తింస పుబ్బనిమిత్తాని

తస్స పన దీపఙ్కరకుమారస్స పటిసన్ధిక్ఖణేపి విజాతక్ఖణేపి ద్వత్తింస పుబ్బనిమిత్తాని పాటిహారియాని పాతురహేసుం. సబ్బసబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తేసు మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమన్తేసు నిక్ఖమన్తేసు సమ్బుజ్ఝన్తేసు ధమ్మచక్కం పవత్తన్తేసూతి ఇమేసు చతూసు ఠానేసు ద్వత్తింస పాటిహారియాని పవత్తన్తేవ. తస్మా మయా పాకటత్తా దీపఙ్కరకుమారస్స జాతియం దస్సితాని –

‘‘దీపఙ్కరే చారుకరే కుమారే, సివంకరే సన్తికరేవ జాతే;

పకమ్పి సఙ్కమ్పి తదా సమన్తా, సహస్ససఙ్ఖ్యా దసలోకధాతు.

‘‘చక్కవాళసహస్సేసు, దససహస్సేవ దేవతా;

ఏకస్మిం చక్కవాళస్మిం, తదా సన్నిపతింసు తా.

‘‘బోధిసత్తం మహాసత్తం, జాతమత్తన్తు దేవతా;

పఠమం పటిగ్గణ్హింసు, పచ్ఛా తం మనుజా పన.

‘‘అవాదితా కేనచి చమ్మనద్ధా, సుపోక్ఖరా దున్దుభియో చ వీణా;

అఘట్టితానాభరణాని తస్మిం, ఖణే సమన్తా మధురం రవింసు.

‘‘ఛిజ్జింసు సబ్బత్థ చ బన్ధనాని, సయం విగచ్ఛింసు చ సబ్బరోగా;

రూపాని పస్సింసు చ జాతిఅన్ధా, సద్దం సమన్తా బధిరా సుణింసు.

‘‘అనుస్సతిం జాతిజళా మనుస్సా, లభింసు యానం పదసావ పఙ్గులా;

విదేసయాతా సయమేవ నావా, సపట్టనం సీఘముపాగమింసు.

‘‘ఆకాసట్ఠం భూమిగతఞ్చ సబ్బం, సయం సమన్తా రతనం విరోచి;

నిబ్బాయి ఘోరే నిరయే హుతాసో, నదీసు తోయమ్పి చ నప్పవత్తి.