౧౯. తిస్సబుద్ధవంసవణ్ణనా

తస్స పన సిద్ధత్థస్స భగవతో అపరభాగే ఏకో కప్పో బుద్ధసుఞ్ఞో అహోసి. ఇతో ద్వానవుతికప్పమత్థకే తిస్సో, ఫుస్సోతి ఏకస్మిం కప్పే ద్వే బుద్ధా నిబ్బత్తింసు. తత్థ తిస్సో నామ మహాపురిసో పారమియో పూరేత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తతో చవిత్వా ఖేమకనగరే జనసన్ధస్స నామ రఞ్ఞో అగ్గమహేసియా పదుమదలసదిసనయనాయ పదుమానామాయ దేవియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గహేత్వా దసన్నం మాసానం అచ్చయేన అనోముయ్యానే మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమి. సత్తవస్ససహస్సాని అగారం అజ్ఝావసి. తస్స గుహాసేల-నారిసయ-నిసభనామకా తయో పాసాదా అహేసుం. సుభద్దాదేవిప్పముఖాని తేత్తింస ఇత్థిసహస్సాని అహేసుం.

సో చత్తారి నిమిత్తాని దిస్వా సుభద్దాదేవియా పుత్తే ఆనన్దకుమారే ఉప్పన్నే సోనుత్తరం నామ అనుత్తరం తురఙ్గవరమారుయ్హ మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. తం మనుస్సానం కోటి అనుపబ్బజి. సో తేహి పరివుతో అట్ఠ మాసే పధానచరియం చరిత్వా విసాఖపుణ్ణమాయ వీరనిగమే వీరసేట్ఠిస్స ధీతాయ దిన్నం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా సలలవనే దివావిహారం వీతినామేత్వా సాయన్హసమయే విజితసఙ్గామకేన నామ యవపాలేన ఉపనీతా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా అసనబోధిం ఉపసఙ్కమిత్వా చత్తాలీసహత్థవిత్థతం తిణసన్థరం సన్థరిత్వా తత్థ పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా సమారం మారబలం విధమిత్వా అధిగతసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణో – ‘‘అనేకజాతిసంసారం…పే… తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి ఉదానం ఉదానేత్వా సత్తసత్తాహం బోధిసమీపేయేవ వీతినామేత్వా యసవతీ నగరే బ్రహ్మదేవం ఉదయఞ్చ ద్వే రాజపుత్తే సపరివారే ఉపనిస్సయసమ్పన్నే ఆకాసేన గన్త్వా యసవతీమిగదాయే ఓతరిత్వా ఉయ్యానపాలేన రాజపుత్తే పక్కోసాపేత్వా తేసం సపరివారానం అవిసారినా బ్యాపినా మధురేన బ్రహ్మస్సరేన దససహస్సిలోకధాతుం విఞ్ఞాపేన్తోవ ధమ్మచక్కం పవత్తేసి, తదా కోటిసతానం పఠమో ధమ్మాభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౧. ‘‘సిద్ధత్థస్స అపరేన, అసమో అప్పటిపుగ్గలో;

అనన్తతేజో అమితయసో, తిస్సో లోకగ్గనాయకో.

౨. ‘‘తమన్ధకారం విధమిత్వా, ఓభాసేత్వా సదేవకం;

అనుకమ్పకో మహావీరో, లోకే ఉప్పజ్జి చక్ఖుమా.

౩. ‘‘తస్సాపి అతులా ఇద్ధి, అతులం సీలం సమాధి చ;

సబ్బత్థ పారమిం గన్త్వా, ధమ్మచక్కం పవత్తయి.

౪. ‘‘సో బుద్ధో దససహస్సిమ్హి, విఞ్ఞాపేసి గిరం సుచిం;

కోటిసతాని అభిసమింసు, పఠమే ధమ్మదేసనే’’తి.

తత్థ సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ధమ్మేసు పారం గన్త్వా. దససహస్సిమ్హీతి దససహస్సియం అథాపరేన సమయేన తిస్సేన సత్థారా సద్ధిం పబ్బజితానం భిక్ఖూనం కోటి మహాపురిసస్స గణవాసం పహాయ బోధిమూలముపగమనసమయే అఞ్ఞత్ర గతా. సా తిస్సేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన ధమ్మచక్కం పవత్తిత’’న్తి సుత్వా యసవతీమిగదాయం ఆగన్త్వా దసబలమభివాదేత్వా తం పరివారేత్వా నిసీది. తేసం భగవా ధమ్మం దేసేసి, తదా నవుతియా కోటీనం దుతియాభిసమయో అహోసి. పున మహామఙ్గలసమాగమే మఙ్గలపరియోసానే సట్ఠియా కోటీనం తతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౫. ‘‘దుతియో నవుతికోటీనం, తతియో సట్ఠికోటియో;

బన్ధనాతో పమోచేసి, సత్తే నరమరూ తదా’’తి.

తత్థ దుతియో నవుతికోటీనన్తి దుతియో అభిసమయో అహోసి నవుతికోటిపాణీనన్తి అత్థో. బన్ధనాతోతి బన్ధనతో, దసహి సంయోజనేహి పరిమోచేసీతి అత్థో. ఇదాని పరిమోచితే సత్తే సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘నరమరూ’’తి ఆహ. నరమరూతి నరామరే.

యసవతీనగరే కిర అన్తోవస్సం పబ్బజితానం అరహన్తానం సతసహస్సేహి పరివుతో పవారేసి, సో పఠమో సన్నిపాతో అహోసి. ఉభతో సుజాతస్స సుజాతస్స నామ రఞ్ఞో నారివాహనకుమారో నారివాహననగరం అనుప్పత్తే భగవతి లోకనాథే సపరివారో పచ్చుగ్గన్త్వా దసబలం సభిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా సత్తాహం అసదిసదానం దత్వా అత్తనో రజ్జం పుత్తస్స నియ్యాతేత్వా సపరివారో సబ్బలోకాధిపతిస్స తిస్ససమ్మాసమ్బుద్ధస్స సన్తికే ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బజి. తస్స కిర సా పబ్బజ్జా సబ్బదిసాసు పాకటా అహోసి. తస్మా తతో తతో ఆగన్త్వా నారివాహనకుమారం మహాజనో అనుపబ్బజి. తదా తథాగతో నవుతియా భిక్ఖుసతసహస్సస్స మజ్ఝగతో పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో దుతియో సన్నిపాతో అహోసి. పున ఖేమవతీనగరే ఞాతిసమాగమే బుద్ధవంసధమ్మకథం సుత్వా అసీతిసతసహస్సాని తస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసు, తేహి పరివుతో సుగతో పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో తతియో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –

౬. ‘‘సన్నిపాతా తయో ఆసుం, తిస్సే లోకగ్గనాయకే;

ఖీణాసవానం విమలానం, సన్తచిత్తాన తాదినం.

౭. ‘‘ఖీణాసవసతసహస్సానం, పఠమో ఆసి సమాగమో;

నవుతిసతసహస్సానం, దుతియో ఆసి సమాగమో.

౮. ‘‘అసీతిసతసహస్సానం, తతియో ఆసి సమాగమో;

ఖీణాసవానం విమలానం, పుప్ఫితానం విముత్తియా’’తి.

తదా అమ్హాకం బోధిసత్తో యసవతీనగరే సుజాతో నామ రాజా హుత్వా ఇద్ధం ఫీతం జనపదం అనేకకోటిధనసన్నిచయం అనురాగముపగతహదయఞ్చ పరిజనం తిణనళమివ పరిచ్చజిత్వా జాతిఆదీసు సంవిగ్గహదయో నిక్ఖమిత్వా తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా మహిద్ధికో మహానుభావో హుత్వా ‘‘బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో’’తి సుత్వా పఞ్చవణ్ణాయ పీతియా ఫుటసరీరో హుత్వా సపతిస్సో తిస్సం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా చిన్తేసి – ‘‘హన్దాహం మన్దారవపారిచ్ఛత్తకాదీహి దిబ్బకుసుమేహి భగవన్తం పూజేస్సామీ’’తి. అథ సో ఏవం చిన్తేత్వా ఇద్ధియా సగ్గలోకం గన్త్వా చిత్తలతావనం పవిసిత్వా పదుమపారిచ్ఛత్తకమన్దారవాదీహి దిబ్బకుసుమేహి రతనమయం చఙ్కోటకం గావుతప్పమాణం పూరేత్వా గహేత్వా గగనతలేన ఆగన్త్వా దిబ్బేహి సురభికుసుమేహి భగవన్తం పూజేసి. ఏకఞ్చ మణిదణ్డకం సువణ్ణమయకణ్ణికం పదుమరాగమణిమయపణ్ణం సుగన్ధకేసరచ్ఛత్తం వియ పదుమచ్ఛత్తం భగవతో సిరసి ధారయన్తో చతుపరిసమజ్ఝే అట్ఠాసి. అథ భగవా నం – ‘‘ఇతో ద్వేనవుతే కప్పే గోతమో నామ బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. తేన వుత్తం –

౯. ‘‘అహం తేన సమయేన, సుజాతో నామ ఖత్తియో;

మహాభోగం ఛడ్డయిత్వా, పబ్బజిం ఇసిపబ్బజం.

౧౦. ‘‘మయి పబ్బజితే సన్తే, ఉప్పజ్జి లోకనాయకో;

బుద్ధోతి సద్దం సుత్వాన, పీతి మే ఉపపజ్జథ.

౧౧. ‘‘దిబ్బం మన్దారవం పుప్ఫం, పదుమం పారిఛత్తకం;

ఉభో హత్థేహి పగ్గయ్హ, ధునమానో ఉపాగమిం.

౧౨. ‘‘చాతువణ్ణపరివుతం, తిస్సం లోకగ్గనాయకం;

తమహం పుప్ఫం గహేత్వా, మత్థకే ధారయిం జినం.

౧౩. ‘‘సోపి మం బుద్ధో బ్యాకాసి, జనమజ్ఝే నిసీదియ;

ద్వేనవుతే ఇతో కప్పే, అయం బుద్ధో భవిస్సతి.

౧౪. ‘‘పధానం పదహిత్వాన…పే… హేస్సామ సమ్ముఖా ఇమం.

౧౫. ‘‘తస్సాపి వచనం సుత్వా, భియ్యో చిత్తం పసాదయిం;

ఉత్తరిం వతమధిట్ఠాసిం, దసపారమిపూరియా’’తి.

తత్థ మయి పబ్బజితేతి మయి పబ్బజితభావం ఉపగతే. ‘‘మమ పబ్బజితం సన్త’’న్తి పోత్థకేసు లిఖన్తి, సో పమాదలేఖోతి వేదితబ్బో. ఉపపజ్జథాతి ఉప్పజ్జిత్థ. ఉభో హత్థేహీతి ఉభేహి హత్థేహి. పగ్గయ్హాతి గహేత్వాన. ధునమానోతి వాకచీరాని విధునమానోవ. చాతువణ్ణపరివుతన్తి చతుపరిసపరివుతం, ఖత్తియబ్రాహ్మణగహపతిసమణపరివుతన్తి అత్థో. ‘‘చతువణ్ణేహి పరివుత’’న్తి పఠన్తి కేచి.

తస్స పన భగవతో ఖేమం నామ నగరం అహోసి. జనసన్ధో నామ ఖత్తియో పితా, పదుమా నామ జనికా, బ్రహ్మదేవో చ ఉదయో చ ద్వే అగ్గసావకా, సమఙ్గో నాముపట్ఠాకో, ఫుస్సా చ సుదత్తా చ ద్వే అగ్గసావికా, అసనరుక్ఖో బోధి, సరీరం సట్ఠిహత్థుబ్బేధం అహోసి, వస్ససతసహస్సం ఆయు, సుభద్దా నామ అగ్గమహేసీ, ఆనన్దో నామ పుత్తో, తురఙ్గయానేన నిక్ఖమి. తేన వుత్తం –

౧౬. ‘‘ఖేమకం నామ నగరం, జనసన్ధో నామ ఖత్తియో;

పదుమా నామ జనికా, తిస్సస్స చ మహేసినో.

౨౧. ‘‘బ్రహ్మదేవో చ ఉదయో చ, అహేసుం అగ్గసావకా;

సమఙ్గో నాముపట్ఠాకో, తిస్సస్స చ మహేసినో.

౨౨. ‘‘ఫుస్సా చేవ సుదత్తా చ, అహేసుం అగ్గసావికా;

బోధి తస్స భగవతో, అసనోతి పవుచ్చతి.

౨౪. ‘‘సో బుద్ధో సట్ఠిరతనో, అహు ఉచ్చత్తనే జినో;

అనూపమో అసదిసో, హిమవా వియ దిస్సతి.

౨౫. ‘‘తస్సాపి అతులతేజస్స, ఆయు ఆసి అనుత్తరో;

వస్ససతసహస్సాని, లోకే అట్ఠాసి చక్ఖుమా.

౨౬. ‘‘ఉత్తమం పవరం సేట్ఠం, అనుభోత్వా మహాయసం;

జలిత్వా అగ్గిక్ఖన్ధోవ, నిబ్బుతో సో ససావకో.

౨౭. ‘‘వలాహకోవ అనిలేన, సూరియేన వియ ఉస్సవో;

అన్ధకారోవ పదీపేన, నిబ్బుతో సో ససావకో’’తి.

తత్థ ఉచ్చత్తనేతి ఉచ్చభావేన. హిమవా వియ దిస్సతీతి హిమవావ పదిస్సతి. అయమేవ వా పాఠో. యథా యోజనానం సతానుచ్చో హిమవా పఞ్చపబ్బతో సుదూరే ఠితానమ్పి ఉచ్చభావేన చ సోమ్మభావేన చ అతిరమణీయో హుత్వా దిస్సతి, ఏవం భగవాపి దిస్సతీతి అత్థో. అనుత్తరోతి నాతిదీఘో నాతిరస్సో. ఆయు వస్ససతసహస్సన్తి అత్థో. ఉత్తమం పవరం సేట్ఠన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని. ఉస్సవోతి హిమబిన్దు వలాహకఉస్సవఅన్ధకారా వియ అనిలసూరియదీపేహి అనిచ్చతానిలసూరియదీపేహి ఉపద్దుతో పరినిబ్బుతో ససావకో భగవాతి అత్థో.

తిస్సో కిర భగవా సునన్దవతీనగరే సునన్దారామే పరినిబ్బాయి. సేసమేత్థ గాథాసు పాకటమేవాతి.

తిస్సబుద్ధవంసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో సత్తరసమో బుద్ధవంసో.