౨౦. ఫుస్సబుద్ధవంసవణ్ణనా
తస్స తిస్సస్స భగవతో అపరభాగే అనుక్కమేన పరిహాయిత్వా పున వడ్ఢిత్వా అపరిమితాయుకా హుత్వా అనుపుబ్బేన హాయిత్వా నవుతివస్ససహస్సాయుకేసు జాతేసు తస్మింయేవ కప్పే ఫుస్సో నామ సత్థా లోకే ఉప్పజ్జి. సోపి భగవా పారమియో పూరేత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తతో చవిత్వా కాసికనగరే జయసేనరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా సిరిమాయ నామ దేవియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గహేత్వా దసన్నం మాసానం అచ్చయేన సిరిముయ్యానే మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమి. సో నవవస్ససహస్సాని అగారం అజ్ఝావసి. తస్స కిర గరుళపక్ఖ-హంస-సువణ్ణభారాతి తయో పాసాదా అహేసుం. కిసాగోతమిప్పముఖాని తింస ఇత్థిసహస్సాని పచ్చుపట్ఠితాని అహేసుం.
సో చత్తారి నిమిత్తాని దిస్వా కిసాగోతమియా అనుపమే నామ పుత్తే ఉప్పన్నే అలఙ్కతగజవరక్ఖన్ధగతో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. తం పబ్బజితం జనకోటి అనుపబ్బజి. సో తేహి పరివుతో ఛ మాసే పధానచరియం చరిత్వా తతో గణం పహాయ సత్తాహం ఏకచరియం అనుబ్రూహయమానో వసిత్వా విసాఖపుణ్ణమాయ అఞ్ఞతరే నగరే అఞ్ఞతరస్స సేట్ఠినో ధీతాయ సిరివడ్ఢాయ నామ దిన్నం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా సింసపావనే దివావిహారం వీతినామేత్వా సాయన్హసమయే సిరివడ్ఢేన నామ ఉపాసకేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా ఆమలకబోధిం ఉపసఙ్కమిత్వా సమారం మారబలం విధమిత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పత్వా – ‘‘అనేకజాతిసంసారం…పే… తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి ఉదానం ఉదానేత్వా సత్తసత్తాహం బోధిసమీపేయేవ వీతినామేత్వా అత్తనా సద్ధిం పబ్బజితానం భిక్ఖూనం కోటీనం ధమ్మపటివేధసమత్థతం దిస్వా ఆకాసేన గన్త్వా సఙ్కస్సనగరే ఇసిపతనే మిగదాయే ఓతరిత్వా తేసం మజ్ఝే ధమ్మచక్కం పవత్తేసి. తదా కోటిసతసహస్సానం పఠమో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –
౧. ‘‘తత్థేవ మణ్డకప్పమ్హి, అహు సత్థా అనుత్తరో;
అనూపమో అసమసమో, ఫుస్సో లోకగ్గనాయకో.
౨. ‘‘సోపి సబ్బం తమం హన్త్వా, విజటేత్వా మహాజటం;
సదేవకం తప్పయన్తో, అభివస్సి అమతమ్బునా.
౩. ‘‘ధమ్మచక్కం పవత్తేన్తే, ఫుస్సే నక్ఖత్తమఙ్గలే;
కోటిసతసహస్సానం, పఠమాభిసమయో అహూ’’తి.
తత్థ తత్థేవ మణ్డకప్పమ్హీతి యస్మిం కప్పే ద్వే బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తి, సో ‘‘మణ్డకప్పో’’తి హేట్ఠా వుత్తో. విజటేత్వాతి పటివిస్సజ్జేత్వా. మహాజటన్తి ఏత్థ జటాతి తణ్హాయేతం అధివచనం. సా హి రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు హేట్ఠుపరియవసేన పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో సంసిబ్బనతో సుత్తగుమ్బజాలపూవసఙ్ఖాతా జటా వియాతి జటాతి వుత్తం, తం మహాజటం. సదేవకన్తి సదేవకం లోకం. అభివస్సీతి పావస్సి. అమతమ్బునాతి అమతసఙ్ఖాతేన ధమ్మకథాసలిలేన తప్పయన్తో పావస్సీతి అత్థో.
యదా పన బారాణసీనగరే సిరివడ్ఢో నామ రాజా మహన్తం భోగక్ఖన్ధం పహాయ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజి. తేన సహ పబ్బజితానం తాపసానం నవుతిసతసహస్సాని అహేసుం. తేసం భగవా ధమ్మం దేసేసి. తదా నవుతియా సతసహస్సానం దుతియాభిసమయో అహోసి. యదా పన అత్తనో పుత్తస్స అనుపమకుమారస్స ధమ్మం దేసేసి, తదా అసీతియా సతసహస్సానం తతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –
౪. ‘‘నవుతిసతసహస్సానం, దుతియాభిసమయో అహు;
అసీతిసతసహస్సానం, తతియాభిసమయో అహూ’’తి.
తతో అపరేన సమయేన కణ్ణకుజ్జనగరే సురక్ఖితో రాజపుత్తో చ పురోహితపుత్తో ధమ్మసేనకుమారో చ ఫుస్సే సమ్మాసమ్బుద్ధే అత్తనో నగరం సమ్పత్తే సట్ఠియా పురిససతసహస్సేహి సద్ధిం పచ్చుగ్గన్త్వా వన్దిత్వా నిమన్తేత్వా సత్తాహం మహాదానం దత్వా దసబలస్స ధమ్మకథం సుత్వా భగవతి పసీదిత్వా తే సపరివారా పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసు. తేసం సట్ఠియా భిక్ఖుసతసహస్సానం మజ్ఝే భగవా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో పఠమో సన్నిపాతో అహోసి. పున కాసినగరే జయసేనరఞ్ఞో సట్ఠిమత్తానం ఞాతీనం సమాగమే బుద్ధవంసం దేసేసి, తం సుత్వా పఞ్ఞాససతసహస్సాని ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసు. తేసం మజ్ఝగతో భగవా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో దుతియో సన్నిపాతో అహోసి. పున మహామఙ్గలసమాగమే మఙ్గలకథం సుత్వా చత్తాలీసపురిససతసహస్సాని పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసు. తేసం మజ్ఝగతో సుగతో పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో తతియో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –
౫. ‘‘సన్నిపాతా తయో ఆసుం, ఫుస్సస్సపి మహేసినో;
ఖీణాసవానం విమలానం, సన్తచిత్తాన తాదినం.
౬. ‘‘సట్ఠిసతసహస్సానం, పఠమో ఆసి సమాగమో;
పఞ్ఞాససతసహస్సానం, దుతియో ఆసి సమాగమో.
౭. ‘‘చత్తాలీససతసహస్సానం, తతియో ఆసి సమాగమో;
అనుపాదా విముత్తానం, వోచ్ఛిన్నపటిసన్ధిన’’న్తి.
తదా అమ్హాకం బోధిసత్తో అరిన్దమనగరే విజితావీ నామ ఖత్తియో హుత్వా తస్స ధమ్మం సుత్వా భగవతి పసీదిత్వా తస్స మహాదానం దత్వా మహారజ్జం పహాయ భగవతో సన్తికే పబ్బజిత్వా తీణి పిటకాని ఉగ్గహేత్వా తేపిటకధరో మహాజనస్స ధమ్మకథం కథేసి, సీలపారమిఞ్చ పూరేసి. సోపి నం ‘‘బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. తేన వుత్తం –
౮. ‘‘అహం తేన సమయేన, విజితావీ నామ ఖత్తియో;
ఛడ్డయిత్వా మహారజ్జం, పబ్బజిం తస్స సన్తికే.
౯. ‘‘సోపి మం బుద్ధో బ్యాకాసి, ఫుస్సో లోకగ్గనాయకో;
ద్వేనవుతే ఇతో కప్పే, అయం బుద్ధో భవిస్సతి.
౧౦. ‘‘పధానం పదహిత్వాన…పే… దసపారమిపూరియా.
౧౨. ‘‘సుత్తన్తం వినయఞ్చాపి, నవఙ్గం సత్థుసాసనం;
సబ్బం పరియాపుణిత్వా, సోభయిం జినసాసనం.
౧౩. ‘‘తత్థప్పమత్తో విహరన్తో, బ్రహ్మం భావేత్వ భావనం;
అభిఞ్ఞాపారమిం గన్త్వా, బ్రహ్మలోకమగఞ్ఛహ’’న్తి.
తస్స పన భగవతో కాసికం నామ నగరం అహోసి. జయసేనో నామ రాజా పితా, సిరిమా నామ మాతా, సురక్ఖితో చ ధమ్మసేనో చ ద్వే అగ్గసావకా, సభియో నాముపట్ఠాకో, చాలా చ ఉపచాలా చ ద్వే అగ్గసావికా, ఆమలకరుక్ఖో బోధి, సరీరం అట్ఠపణ్ణాసహత్థుబ్బేధం అహోసి, ఆయు నవుతివస్ససహస్సాని, కిసాగోతమీ నామ అగ్గమహేసీ, అనుపమో నామస్స పుత్తో, హత్థియానేన నిక్ఖమి. తేన వుత్తం –
౧౪. ‘‘కాసికం నామ నగరం, జయసేనో నామ ఖత్తియో;
సిరిమా నామ జనికా, ఫుస్సస్సాపి మహేసినో…పే. …;
బోధి తస్స భగవతో, ఆమణ్డోతి పవుచ్చతి…పే….
౨౨. ‘‘అట్ఠపణ్ణాసరతనం, సోపి అచ్చుగ్గతో ముని;
సోభతే సతరంసీవ, ఉళురాజావ పూరితో.
౨౩. ‘‘నవుతివస్ససహస్సాని, ఆయు విజ్జతి తావదే;
తావతా తిట్ఠమానో సో, తారేసి జనతం బహుం.
౨౪. ‘‘ఓవదిత్వా బహూ సత్తే, సన్తారేత్వా బహూ జనే;
సోపి సత్థా అతులయసో, నిబ్బుతో సో ససావకో’’తి.
తత్థ ఆమణ్డోతి ఆమలకరుక్ఖో. ఓవదిత్వాతి ఓవాదం దత్వా, అనుసాసిత్వాతి అత్థో. సోపి సత్థా అతులయసోతి సోపి సత్థా అమితయసోతి అత్థో. ‘‘సో జహిత్వా అమితయసో’’తిపి పాఠో, తస్స సో సబ్బమేవ వుత్తప్పకారం విసేసం హిత్వాతి అత్థో.
ఫుస్సో కిర సమ్మాసమ్బుద్ధో కుసినారాయం సేనారామే పరినిబ్బాయి. ధాతుయో కిరస్స విత్థారికా అహేసుం. సేసగాథాసు సబ్బత్థ పాకటమేవాతి.
ఫుస్సబుద్ధవంసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిట్ఠితో అట్ఠారసమో బుద్ధవంసో.