౧౮. సిద్ధత్థబుద్ధవంసవణ్ణనా

ధమ్మదస్సిమ్హి భగవతి పరినిబ్బుతే అన్తరహితే చస్స సాసనే తస్మిం కప్పే అతీతే కప్పసహస్సే చ సత్తసు కప్పసతేసు చ ఛసు కప్పేసు చ అతిక్కన్తేసు ఇతో చతునవుతికప్పమత్థకే ఏకస్మిం కప్పే ఏకోవ లోకత్థచరో అధిగతపరమత్థో సిద్ధత్థో నామ సత్థా లోకే పాతురహోసి. తేన వుత్తం –

౧. ‘‘ధమ్మదస్సిస్స అపరేన, సిద్ధత్థో లోకనాయకో;

నిహనిత్వా తమం సబ్బం, సూరియో అబ్భుగ్గతో యథా’’తి.

సిద్ధత్థో బోధిసత్తోపి పారమియో పూరేత్వా తుసితభవనే నిబ్బత్తిత్వా తతో చవిత్వా వేభారనగరే ఉదేనస్స నామ రఞ్ఞో అగ్గమహేసియా సుఫస్సాయ నామ దేవియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గహేత్వా దసన్నం మాసానం అచ్చయేన వీరియుయ్యానే మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమి. జాతే పన మహాపురిసే సబ్బేసం ఆరద్ధకమ్మన్తా చ ఇచ్ఛితా చ అత్థా సిద్ధిమగమంసు. తస్మా పనస్స ఞాతకా ‘‘సిద్ధత్థో’’తి నామమకంసు. సో దసవస్ససహస్సాని అగారమజ్ఝే వసి. తస్స కోకా-సుప్పల-పదుమనామకా తయో పాసాదా అహేసుం. సోమనస్సాదేవిప్పముఖాని అట్ఠచత్తాలీస ఇత్థిసహస్సాని పచ్చుపట్ఠితాని అహేసుం.

సో చత్తారి నిమిత్తాని దిస్వా సోమనస్సాదేవియా పుత్తే అనుపమకుమారే ఉప్పన్నే ఆసాళ్హిపుణ్ణమియం సువణ్ణసివికాయ నిక్ఖమిత్వా వీరియుయ్యానం గన్త్వా పబ్బజి. తం కోటిసతసహస్సమనుస్సా అనుపబ్బజింసు. మహాపురిసో కిర తేహి సద్ధిం దస మాసే పధానచరియం చరిత్వా విసాఖపుణ్ణమాయం అసదిసబ్రాహ్మణగామే సునేత్తాయ నామ బ్రాహ్మణకఞ్ఞాయ దిన్నం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా బదరవనే దివావిహారం వీతినామేత్వా సాయన్హసమయే వరుణేన నామ యవపాలేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా కణికారబోధిం ఉపగన్త్వా చత్తాలీసహత్థవిత్థతం తిణసన్థరం సన్థరిత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణిత్వా – ‘‘అనేకజాతిసంసారం…పే… తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి ఉదానం ఉదానేత్వా సత్తసత్తాహం వీతినామేత్వా అత్తనా సహ పబ్బజితానం భిక్ఖూనం కోటిసతసహస్సానం చతుసచ్చపటివేధసమత్థతం దిస్వా అనిలపథేన గన్త్వా గయామిగదాయే ఓతరిత్వా తేసం ధమ్మచక్కం పవత్తేసి, తదా కోటిసతసహస్సానం పఠమో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౨. ‘‘సోపి పత్వాన సమ్బోధిం, సన్తారేన్తో సదేవకం;

అభివస్సి ధమ్మమేఘేన, నిబ్బాపేన్తో సదేవకం.

౩. ‘‘తస్సాపి అతులతేజస్స, అహేసుం అభిసమయా తయో;

కోటిసతసహస్సానం, పఠమాభిసమయో అహూ’’తి.

తత్థ సదేవకన్తి సదేవకం లోకం. ధమ్మమేఘేనాతి ధమ్మకథామేఘవస్సేన. పున భీమరథనగరే భీమరథేన నామ రఞ్ఞా నిమన్తితో నగరమజ్ఝే కతే సన్థాగారే నిసిన్నో కరవీకరుతమఞ్జునా సవనసుఖేన పరమమధురేన పణ్డితజనహదయఙ్గమేన అమతాభిసేకసదిసేన బ్రహ్మస్సరేన దస దిసా పరిపూరేన్తో ధమ్మామతదున్దుభిమాహని, తదా నవుతికోటీనం దుతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౪. ‘‘పునాపరం భీమరథే, యదా ఆహని దున్దుభిం;

తదా నవుతికోటీనం, దుతియాభిసమయో అహూ’’తి.

యదా పన వేభారనగరే ఞాతిసమాగమే బుద్ధవంసం దేసేన్తో నవుతికోటీనం ధమ్మచక్ఖుం ఉప్పాదేసి, సో తతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౫. ‘‘యదా బుద్ధో ధమ్మం దేసేసి, వేభారే సో పురుత్తమే;

తదా నవుతికోటీనం, తతియాభిసమయో అహూ’’తి.

అమరరుచిరదస్సనే అమరనగరే నామ సమ్బలో చ సుమిత్తో చ ద్వే భాతరో రజ్జం కారేసుం. అథ సిద్ధత్థో సత్థా తేసం రాజూనం ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా గగనతలేన గన్త్వా అమరనగరమజ్ఝే ఓతరిత్వా చక్కాలఙ్కతతలేహి చరణేహి పథవితలం మద్దన్తో వియ పదచేతియాని దస్సేత్వా అమరుయ్యానం గన్త్వా పరమరమణీయే అత్తనో కరుణాసీతలే సిలాతలే నిసీది. తతో ద్వేపి భాతికరాజానో దసబలస్స పదచేతియాని దిస్వా పదాని అనుగన్త్వా సిద్ధత్థం అధిగతపరమత్థం సత్థారం సబ్బలోకనేతారం సపరివారం ఉపసఙ్కమిత్వా అభివాదేత్వా భగవన్తం పరివారేత్వా నిసీదింసు. తేసం భగవా అజ్ఝాసయానురూపం ధమ్మం దేసేసి. తస్స తే ధమ్మకథం సుత్వా సఞ్జాతసద్ధా హుత్వా సబ్బేవ పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసు. తేసం కోటిసతానం ఖీణాసవానం మజ్ఝే భగవా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో పఠమో సన్నిపాతో అహోసి. వేభారనగరే ఞాతిసమాగమే పబ్బజితానం నవుతికోటీనం మజ్ఝే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో దుతియో సన్నిపాతో అహోసి. సుదస్సనవిహారే సన్నిపతితానం అసీతికోటీనం మజ్ఝే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో తతియో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –

౬. ‘‘సన్నిపాతా తయో ఆసుం, తస్మిమ్పి ద్విపదుత్తమే;

ఖీణాసవానం విమలానం, సన్తచిత్తాన తాదినం.

౭. ‘‘కోటిసతానం నవుతీనం, అసీతియాపి చ కోటినం;

ఏతే ఆసుం తయో ఠానా, విమలానం సమాగమే’’తి.

తత్థ నవుతీనం, అసీతియాపి చ కోటినన్తి నవుతీనం కోటీనం అసీతియాపి చ కోటీనం సన్నిపాతా అహేసున్తి అత్థో. ఏతే ఆసుం తయో ఠానాతి ఏతాని తీణి సన్నిపాతట్ఠానాని అహేసున్తి అత్థో. ‘‘ఠానానే తాని తీణి అహేసు’’న్తిపి పాఠో.

తదా అమ్హాకం బోధిసత్తో సురసేననగరే మఙ్గలో నామ బ్రాహ్మణో హుత్వా వేదవేదఙ్గానం పారం గన్త్వా అనేకకోటిసఙ్ఖం ధనసన్నిచయం దీనానాథాదీనం పరిచ్చజిత్వా వివేకారామో హుత్వా తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఝానాభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వా విహరన్తో – ‘‘సిద్ధత్థో నామ బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో’’తి సుత్వా తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా తస్స ధమ్మకథం సుత్వా యాయ జమ్బుయా అయం జమ్బుదీపో పఞ్ఞాయతి, ఇద్ధియా తం జమ్బుం ఉపసఙ్కమిత్వా తతో ఫలం ఆహరిత్వా నవుతికోటిభిక్ఖుపరివారం సిద్ధత్థం సత్థారం సురసేనవిహారే నిసీదాపేత్వా జమ్బుఫలేహి సన్తప్పేసి సమ్పవారేసి. అథ సత్థా తం ఫలం పరిభుఞ్జిత్వా – ‘‘ఇతో చతునవుతికప్పమత్థకే గోతమో నామ బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. తేన వుత్తం –

౮. ‘‘అహం తేన సమయేన, మఙ్గలో నామ తాపసో;

ఉగ్గతేజో దుప్పసహో, అభిఞ్ఞాబలసమాహితో.

౯. ‘‘జమ్బుతో ఫలమానేత్వా, సిద్ధత్థస్స అదాసహం;

పటిగ్గహేత్వా సమ్బుద్ధో, ఇదం వచనమబ్రవి.

౧౦. ‘‘పస్సథ ఇమం తాపసం, జటిలం ఉగ్గతాపనం;

చతునవుతితో కప్పే, అయం బుద్ధో భవిస్సతి.

౧౧. ‘‘పధానం పదహిత్వాన…పే… హేస్సామ సమ్ముఖా ఇమం.

౧౨. ‘‘తస్సాపి వచనం సుత్వా, భియ్యో చిత్తం పసాదయిం;

ఉత్తరిం వతమధిట్ఠాసిం, దసపారమిపూరియా’’తి.

తత్థ దుప్పసహోతి దురాసదో. అయమేవ వా పాఠో. తస్స పన భగవతో నగరం వేభారం నామ అహోసి. ఉదేనో నామ రాజా పితా, జయసేనోతిపి తస్సేవ నామం, సుఫస్సా నామ మాతా, సమ్బలో చ సుమిత్తో చ ద్వే అగ్గసావకా, రేవతో నాముపట్ఠాకో, సీవలా చ సురామా చ ద్వే అగ్గసావికా, కణికారరుక్ఖో బోధి, సరీరం సట్ఠిహత్థుబ్బేధం అహోసి. వస్ససతసహస్సం ఆయు, సోమనస్సా నామ అగ్గమహేసీ అహోసి, అనుపమో నామ పుత్తో, సువణ్ణసివికాయ నిక్ఖమి. తేన వుత్తం –

౧౩. ‘‘వేభారం నామ నగరం, ఉదేనో నామ ఖత్తియో;

సుఫస్సా నామ జనికా, సిద్ధిత్థస్స మహేసినో.

౧౮. ‘‘సమ్బలో చ సుమిత్తో చ, అహేసుం అగ్గసావకా;

రేవతో నాముపట్ఠాకో, సిద్ధత్థస్స మహేసినో.

౧౯. ‘‘సీవలా చ సురామా చ, అహేసుం అగ్గసావికా;

బోధి తస్స భగవతో, కణికారోతి వుచ్చతి.

౨౧. ‘‘సో బుద్ధో సట్ఠిరతనం, అహోసి నభముగ్గతో;

కఞ్చనగ్ఘియసఙ్కాసో, దససహస్సీ విరోచతి.

౨౨. ‘‘సోపి బుద్ధో అసమసమో, అతులో అప్పటిపుగ్గలో;

వస్ససతసహస్సాని, లోకే అట్ఠాసి చక్ఖుమా.

౨౩. ‘‘విపులం పభం దస్సయిత్వా, పుప్ఫాపేత్వాన సావకే;

విలాసేత్వా సమాపత్యా, నిబ్బుతో సో ససావకో’’తి.

తత్థ సట్ఠిరతనన్తి సట్ఠిరతనప్పమాణం నభం ఉగ్గతోతి అత్థో. కఞ్చనగ్ఘియసఙ్కాసోతి నానారతనవిచిత్తకనకమయఅగ్ఘియసదిసదస్సనోతి అత్థో. దససహస్సీ విరోచతీతి దససహస్సియం విరోచతి. విపులన్తి ఉళారం ఓభాసం. పుప్ఫాపేత్వానాతి ఝానాభిఞ్ఞామగ్గఫలసమాపత్తిపుప్ఫేహి పుప్ఫితే పరమసోభగ్గప్పత్తే కత్వాతి అత్థో. విలాసేత్వాతి విలాసయిత్వా కీళిత్వా. సమాపత్యాతి లోకియలోకుత్తరాహి సమాపత్తీహి అభిఞ్ఞాహి చ. నిబ్బుతోతి అనుపాదాపరినిబ్బానేన నిబ్బుతో.

సిద్ధత్థో కిర సత్థా కఞ్చనవేళునగరే అనోముయ్యానే పరినిబ్బాయి. తత్థేవస్స రతనమయం చతుయోజనుబ్బేధం చేతియమకంసూతి. సేసగాథాసు సబ్బత్థ పాకటమేవాతి.

సిద్ధత్థబుద్ధవంసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో సోళసమో బుద్ధవంసో.