౧౭. ధమ్మదస్సీబుద్ధవంసవణ్ణనా

అత్థదస్సిమ్హి సమ్మాసమ్బుద్ధే పరినిబ్బుతే అన్తరకప్పే చ వీతివత్తే అపరిమితాయుకేసు సత్తేసు అనుపుబ్బేన పరిహాయిత్వా వస్ససతసహస్సాయుకేసు జాతేసు ధమ్మదస్సీ నామ సత్థా లోకాలోకకరో లోభాదిలోకమలవినయకరో లోకేకనాయకో లోకే ఉదపాది. సోపి భగవా పారమియో పూరేత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తతో చవిత్వా సరణనగరే సబ్బలోకసరణస్స సరణస్స నామ రఞ్ఞో అగ్గమహేసియా సునన్దాయ నామ దేవియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం అగ్గహేసి. సో దసన్నం మాసానం అచ్చయేన సరణుయ్యానే మాతుకుచ్ఛితో పావుస్సకాలే సలిలధరవివరగతో పుణ్ణచన్దో వియ నిక్ఖమి. మహాపురిసే పన మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖన్తమత్తేయేవ అధికరణవోహారసత్థపోత్థకేసు అధమ్మియా వోహారా సయమేవ అన్తరధాయింసు. ధమ్మికవోహారాయేవ అట్ఠంసు. తేనస్స నామగ్గహణదివసే ‘‘ధమ్మదస్సీ’’తి నామమకంసు. సో అట్ఠవస్ససహస్సాని అగారం అజ్ఝావసి. తస్స కిర అరజ-విరజ-సుదస్సననామకా తయో పాసాదా అహేసుం. విచికోళిదేవిప్పముఖానం ఇత్థీనం వీసతిసహస్సాధికం సతసహస్సం అహోసి.

సో చత్తారి నిమిత్తాని దిస్వా విచికోళిదేవియా పుఞ్ఞవడ్ఢనే నామ పుత్తే ఉప్పన్నే దేవకుమారో వియ అతివియ సుఖుమాలో దేవసమ్పత్తిమివ సమ్పత్తిమనుభవమానో మజ్ఝిమయామే వుట్ఠాయ సిరిసయనే నిసిన్నో నిద్దోపగతానం ఇత్థీనం విప్పకారం దిస్వా సఞ్జాతసంవేగో మహాభినిక్ఖమనాయ చిత్తం ఉప్పాదేసి. చిత్తుప్పాదసమనన్తరమేవస్స సుదస్సనపాసాదో గగనతలమబ్భుగ్గన్త్వా చతురఙ్గినియా సేనాయ పరివుతో దుతియో దివసకరో వియ దిబ్బవిమానం వియ చ గన్త్వా రత్తకురవకతరుబోధిసమీపేయేవ ఓతరిత్వా అట్ఠాసి. మహాపురిసో కిర బ్రహ్మునా ఉపనీతాని కాసాయాని గహేత్వా పబ్బజిత్వా పాసాదతో ఓతరిత్వా అవిదూరే అట్ఠాసి. పాసాదో పున ఆకాసేన గన్త్వా బోధిరుక్ఖం అన్తోకత్వా పథవియం పతిట్ఠాసి. ఇత్థియోపి సపరివారా పాసాదతో ఓతరిత్వా అడ్ఢగావుతమత్తం గన్త్వా అట్ఠంసు. తత్థ ఇత్థియో చ తాసం పరిచారికా చేటికాయో చ ఠపేత్వా సబ్బే మనుస్సా తం అనుపబ్బజింసు. భిక్ఖూనం కోటిసతసహస్సం అహోసి.

అథ ధమ్మదస్సీ బోధిసత్తో సత్తాహం పధానచరియం చరిత్వా విచికోళిదేవియా దిన్నం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా బదరవనే దివావిహారం కత్వా సాయన్హసమయే సిరివడ్ఢనేన నామ యవపాలకేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా బిమ్బిజాలబోధిం ఉపగన్త్వా తేపణ్ణాసహత్థవిత్థతం తిణసన్థరం సన్థరిత్వా తత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝిత్వా – ‘‘అనేకజాతిసంసారం…పే… తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి ఉదానం ఉదానేత్వావ బోధిసమీపే సత్తసత్తాహం వీతినామేత్వా కతబ్రహ్మయాచనో అత్తనా సద్ధిం పబ్బజితస్స భిక్ఖూనం కోటిసతసహస్సస్స సద్ధమ్మప్పటివేధసమత్థతం ఞత్వా అట్ఠారసయోజనికమగ్గం ఏకాహేనేవ ఇసిపతనం గన్త్వా తేహి పరివుతో తత్థ ధమ్మచక్కం పవత్తేసి, తదా కోటిసతసహస్సానం పఠమాభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౧. ‘‘తత్థేవ మణ్డకప్పమ్హి, ధమ్మదస్సీ మహాయసో;

తమన్ధకారం విధమిత్వా, అతిరోచతి సదేవకే.

౨. ‘‘తస్సాపి అతులతేజస్స, ధమ్మచక్కప్పవత్తనే;

కోటిసతసహస్సానం, పఠమాభిసమయో అహూ’’తి.

తత్థ తమన్ధకారన్తి తమసఙ్ఖాతం మోహన్ధకారన్తి అత్థో.

యదా పన తగరనామకే నగరే సఞ్జయో నామ రాజా కామేసు ఆదీనవం నేక్ఖమ్మం ఖేమతో చ దిస్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజి. తం నవుతికోటియో అనుపబ్బజింసు. తే సబ్బేయేవ పఞ్చాభిఞ్ఞాఅట్ఠసమాపత్తిలాభినో అహేసుం. అథ సత్థా ధమ్మదస్సీ తేసం ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా ఆకాసేన గన్త్వా సఞ్జయస్స తాపసస్స అస్సమపదం గన్త్వా ఆకాసే ఠత్వా తేసం తాపసానం అజ్ఝాసయానురూపం ధమ్మం దేసేత్వా ధమ్మచక్ఖుం ఉప్పాదేసి, సో దుతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౩. ‘‘యదా బుద్ధో ధమ్మదస్సీ, వినేసి సఞ్జయం ఇసిం;

తదా నవుతికోటీనం, దుతియాభిసమయో అహూ’’తి.

యదా పన సక్కో దేవానమిన్దో దసబలస్స ధమ్మం సోతుకామో తం ఉపసఙ్కమి, తదా అసీతియా కోటీనం తతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౪. ‘‘యదా సక్కో ఉపగఞ్ఛి, సపరిసో వినాయకం;

తదా అసీతికోటీనం, తతియాభిసమయో అహూ’’తి.

యదా పన సరణనగరే వేమాతికభాతికం పదుమకుమారం ఫుస్సదేవకుమారఞ్చ సపరివారే పబ్బాజేసి, తస్మిం అన్తోవస్సే పబ్బజితానం భిక్ఖూనం కోటిసతసహస్సానం మజ్ఝే విసుద్ధిపవారణం పవారేసి, సో పఠమో సన్నిపాతో అహోసి. పున భగవతో దేవలోకతో ఓరోహణే సతకోటీనం దుతియో సన్నిపాతో అహోసి. యదా పన సుదస్సనారామే తేరసన్నం ధుతగుణానం గుణే ఆనిసంసే పకాసేత్వా హారితం నామ మహాసావకం ఏతదగ్గే ఠపేసి, తదా అసీతియా కోటీనం మజ్ఝే భగవా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో తతియో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –

౫. ‘‘తస్సాపి దేవదేవస్స, సన్నిపాతా తయో అహుం;

ఖీణాసవానం విమలానం, సన్తచిత్తాన తాదినం.

౬. ‘‘యదా బుద్ధో ధమ్మదస్సీ, సరణే వస్సం ఉపాగమి;

తదా కోటిసతసహస్సానం, పఠమో ఆసి సమాగమో.

౭. ‘‘పునాపరం యదా బుద్ధో, దేవతో ఏతి మానుసం;

తదాపి సతకోటీనం, దుతియో ఆసి సమాగమో.

౮. ‘‘పునాపరం యదా బుద్ధో, పకాసేసి ధుతే గుణే;

తదా అసీతికోటీనం, తతియో ఆసి సమాగమో’’తి.

తదా అమ్హాకం బోధిసత్తో సక్కో దేవరాజా హుత్వా ద్వీసు దేవలోకేసు దేవేహి పరివుతో ఆగన్త్వా దిబ్బేహి గన్ధపుప్ఫాదీహి దిబ్బతురియేహి చ తథాగతం పూజేసి. సోపి నం సత్థా – ‘‘అనాగతే గోతమో నామ బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. తేన వుత్తం –

౯. ‘‘అహం తేన సమయేన, సక్కో ఆసిం పురిన్దదో;

దిబ్బేన గన్ధమాలేన, తురియేనాభిపూజయిం.

౧౦. ‘‘సోపి మం తదా బ్యాకాసి, దేవమజ్ఝే నిసీదియ;

అట్ఠారసే కప్పసతే, అయం బుద్ధో భవిస్సతి.

౧౧. ‘‘పధానం పదహిత్వాన…పే… హేస్సామ సమ్ముఖా ఇమం.

౧౨. ‘‘తస్సాపి వచనం సుత్వా, భియ్యో చిత్తం పసాదయిం;

ఉత్తరిం వతమధిట్ఠాసిం, దసపారమిపూరియా’’తి.

తస్స పన భగవతో సరణం నామ నగరం అహోసి. సరణో నామ రాజా పితా, సునన్దా నామ మాతా, పదుమో చ ఫుస్సదేవో చ ద్వే అగ్గసావకా, సునేత్తో నామ ఉపట్ఠాకో, ఖేమా చ సబ్బనామా చ ద్వే అగ్గసావికా, బిమ్బిజాలరుక్ఖో బోధి, సరీరం పనస్స అసీతిహత్థుబ్బేధం అహోసి, ఆయు వస్ససతసహస్సం, విచికోళిదేవీ నామస్స అగ్గమహేసీ, పుఞ్ఞవడ్ఢనో నామస్స పుత్తో, పాసాదేన నిక్ఖమి. తేన వుత్తం –

౧౩. ‘‘సరణం నామ నగరం, సరణో నామ ఖత్తియో;

సునన్దా నామ జనికా, ధమ్మదస్సిస్స సత్థునో.

౧౮. ‘‘పదుమో ఫుస్సదేవో చ, అహేసుం అగ్గసావకా;

సునేత్తో నాముపట్ఠాకో, ధమ్మదస్సిస్స సత్థునో.

౧౯. ‘‘ఖేమా చ సబ్బనామా చ, అహేసుం అగ్గసావికా;

బోధి తస్స భగవతో, బిమ్బిజాలోతి వుచ్చతి.

౨౧. ‘‘సోపి బుద్ధో అసమసమో, అసీతిహత్థముగ్గతో;

అతిరోచతి తేజేన, దససహస్సిమ్హి ధాతుయా.

౨౨. ‘‘సుఫుల్లో సాలరాజావ, విజ్జూవ గగనే యథా;

మజ్ఝన్హికేవ సూరియో, ఏవం సో ఉపసోభథ.

౨౩. ‘‘తస్సాపి అతులతేజస్స, సమకం ఆసి జీవికం;

వస్ససతసహస్సాని, లోకే అట్ఠాసి చక్ఖుమా.

౨౪. ‘‘ఓభాసం దస్సయిత్వాన, విమలం కత్వాన సాసనం;

చవి చన్దోవ గగనే, నిబ్బుతో సో ససావకో’’తి.

తత్థ బిమ్బిజాలోతి రత్తకురవకరుక్ఖో. దససహస్సిమ్హి ధాతుయాతి దససహస్సియా లోకధాతుయా. విజ్జూవాతి విజ్జులతా వియ. ఉపసోభథాతి యథా గగనే విజ్జు చ మజ్జన్హికే సూరియో చ ఉపసోభతి, ఏవం సో భగవా ఉపసోభిత్థాతి అత్థో. సమకన్తి సబ్బేహి నరసత్తేహి సమమేవ తస్స ఆయు అహోసీతి అత్థో. చవీతి చుతో. చన్దోవాతి గగనతో చన్దిమా వియ చవీతి అత్థో. ధమ్మదస్సీ కిర భగవా సాలవతీనగరే కేసారామే పరినిబ్బాయి సేసమేత్థ గాథాసు పాకటమేవాతి.

ధమ్మదస్సీబుద్ధవంసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో పన్నరసమో బుద్ధవంసో.