౧౬. అత్థదస్సీబుద్ధవంసవణ్ణనా

పియదస్సిమ్హి సమ్మాసమ్బుద్ధే పరినిబ్బుతే తస్స సాసనే చ అన్తరహితే పరిహాయిత్వా వడ్ఢిత్వా అపరిమితాయుకేసు మనుస్సేసు అనుక్కమేన పరిహాయిత్వా వస్ససతసహస్సాయుకేసు జాతేసు పరమత్థదస్సీ అత్థదస్సీ నామ బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జి. సో పారమియో పూరేత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తతో చవిత్వా పరమసోభనే సోభనే నామ నగరే సాగరస్స నామ రఞ్ఞో కులే అగ్గమహేసియా సుదస్సనదేవియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గహేత్వా దస మాసే గబ్భే వసిత్వా సుచిన్ధనుయ్యానే మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమి. మాతుకుచ్ఛితో మహాపురిసే నిక్ఖన్తమత్తే సుచిరకాలనిహితాని కులపరమ్పరాగతాని మహానిధానాని ధనసామికా పటిలభింసూతి తస్స నామగ్గహణదివసే ‘‘అత్థదస్సీ’’తి నామమకంసు. సో దసవస్ససహస్సాని అగారం అజ్ఝావసి. అమరగిరి-సురగిరి-గిరివాహననామకా పరమసురభిజనకా తయో చస్స పాసాదా అహేసుం. విసాఖాదేవిప్పముఖాని తేత్తింస ఇత్థిసహస్సాని అహేసుం.

సో చత్తారి నిమిత్తాని దిస్వా విసాఖాదేవియా సేలకుమారే నామ పుత్తే ఉప్పన్నే సుదస్సనం నామ అస్సరాజం అభిరుహిత్వా మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. తం నవ మనుస్సకోటియో అనుపబ్బజింసు. తేహి పరివుతో సో మహాపురిసో అట్ఠ మాసే పధానచరియం చరిత్వా విసాఖపుణ్ణమాయ సుచిన్ధరనాగియా ఉపహారత్థాయ ఆనీతం మధుపాయాసం మహాజనేన సన్దిస్సమానసబ్బసరీరాయ నాగియా సహ సువణ్ణపాతియా దిన్నం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా తరుణతరుసతసమలఙ్కతే తరుణసాలవనే దివావిహారం వీతినామేత్వా సాయన్హసమయే ధమ్మరుచినా మహారుచినా నామ నాగరాజేన దిన్నా అట్ఠ కుసతిణముట్ఠియో గహేత్వా చమ్పకబోధిం ఉపసఙ్కమిత్వా తేపఞ్ఞాసహత్థాయామవిత్థతం కుసతిణసన్థరం సన్థరిత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా సమ్బోధిం పత్వా సబ్బబుద్ధాచిణ్ణం – ‘‘అనేకజాతిసంసారం…పే… తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి ఉదానం ఉదానేత్వా సత్తసత్తాహం బోధిసమీపేయేవ వీతినామేత్వా బ్రహ్మునో ధమ్మదేసనాయాచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా అత్తనా సహ పబ్బజితనవభిక్ఖుకోటియో అరియధమ్మపటివేధసమత్థే దిస్వా ఆకాసేన గన్త్వా అనోమనగరసమీపే అనోముయ్యానే ఓతరిత్వా తేహి పరివుతో తత్థ ధమ్మచక్కం పవత్తేసి. తదా కోటిసతసహస్సానం పఠమో ధమ్మాభిసమయో అహోసి.

పున భగవతి లోకనాయకే దేవలోకచారికం చరిత్వా తత్థ ధమ్మం దేసేన్తే కోటిసతసహస్సానం దుతియో అభిసమయో అహోసి. యదా పన భగవా అత్థదస్సీ అమ్హాకం భగవా వియ కపిలవత్థుపురం సోభనపురం పవిసిత్వా ధమ్మం దేసేసి, తదా కోటిసతసహస్సానం తతియో ధమ్మాభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౧. ‘‘తత్థేవ మణ్డకప్పమ్హి, అత్థదస్సీ మహాయసో;

మహాతమం నిహన్త్వాన, పత్తో సమ్బోధిముత్తమం.

౨. ‘‘బ్రహ్మునా యాచితో సన్తో, ధమ్మచక్కం పవత్తయి;

అమతేన తప్పయీ లోకం, దససహస్సీ సదేవకం.

౩. ‘‘తస్సాపి లోకనాథస్స, అహేసుం అభిసమయా తయో;

కోటిసతసహస్సానం, పఠమాభిసమయో అహు.

౪. ‘‘యదా బుద్ధో అత్థదస్సీ, చరతి దేవచారికం;

కోటిసతసహస్సానం, దుతియాభిసమయో అహు.

౫. ‘‘పునాపరం యదా బుద్ధో, దేసేసి పితుసన్తికే;

కోటిసతసహస్సానం, తతియాభిసమయో అహూ’’తి.

తత్థ తత్థేవాతి తస్మిఞ్ఞేవ కప్పేతి అత్థో. ఏత్థ పన వరకప్పో ‘‘మణ్డకప్పో’’తి అధిప్పేతో. ‘‘యస్మిం కప్పే తయో బుద్ధా నిబ్బత్తన్తి, సో కప్పో వరకప్పో’’తి హేట్ఠా పదుముత్తరబుద్ధవంసవణ్ణనాయం వుత్తో. తస్మా వరకప్పో ఇధ ‘‘మణ్డకప్పో’’తి వుత్తో. నిహన్త్వానాతి నిహనిత్వా. అయమేవ వా పాఠో. సన్తోతి సమానో. అమతేనాతి మగ్గఫలాధిగమామతపానేన. తప్పయీతి అతప్పయి, పీణేసీతి అత్థో. దససహస్సీతి దససహస్సిలోకధాతుం. దేవచారికన్తి దేవానం వినయనత్థం దేవలోకచారికన్తి అత్థో.

సుచన్దకనగరే కిర సన్తో చ రాజపుత్తో ఉపసన్తో చ పురోహితపుత్తో తీసు వేదేసు సబ్బసమయన్తరేసు చ సారమదిస్వా నగరస్స చతూసు ద్వారేసు చత్తారో పణ్డితే విసారదే చ మనుస్సే ఠపేసుం – ‘‘యం పన తుమ్హే పణ్డితం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా పస్సథ సుణాథ వా, తం అమ్హాకం ఆగన్త్వా ఆరోచేథా’’తి. తేన చ సమయేన అత్థదస్సీ లోకనాథో సుచన్దకనగరం సమ్పాపుణి. అథ తేహి నివేదితా పురిసా గన్త్వా తేసం దసబలస్స తత్థాగమనం పటివేదేసుం. తతో తే సన్తోపసన్తా తథాగతాగమనం సుత్వా పహట్ఠమానసా సహస్సపరివారా దసబలం అసమం పచ్చుగ్గన్త్వా అభివాదేత్వా నిమన్తేత్వా సత్తాహం బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స అసదిసం మహాదానం దత్వా సత్తమే దివసే సకలనగరవాసీహి మనుస్సేహి సద్ధిం ధమ్మకథం సుణింసు. తస్మిం కిర దివసే అట్ఠనవుతిసహస్సాని ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసు. తాయ పరిసాయ మజ్ఝే భగవా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో పఠమో సన్నిపాతో అహోసి.

యదా పన భగవా అత్తనో పుత్తస్స సేలత్థేరస్స ధమ్మం దేసేన్తో అట్ఠాసీతిసహస్సాని పసాదేత్వా ఏహిభిక్ఖుభావేన పబ్బాజేత్వా అరహత్తం పాపేత్వా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో దుతియో సన్నిపాతో అహోసి. పున మహామఙ్గలసమాగమే మాఘపుణ్ణమాయం దేవమనుస్సానం ధమ్మం దేసేన్తో అట్ఠసత్తతిసహస్సాని అరహత్తం పాపేత్వా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో తతియో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –

౬. ‘‘సన్నిపాతా తయో ఆసుం, తస్సాపి చ మహేసినో;

ఖీణాసవానం విమలానం, సన్తచిత్తాన తాదినం.

౭. ‘‘అట్ఠనవుతిసహస్సానం, పఠమో ఆసి సమాగమో;

అట్ఠాసీతిసహస్సానం, దుతియో ఆసి సమాగమో.

౮. ‘‘అట్ఠసత్తతిసహస్సానం, తతియో ఆసి సమాగమో;

అనుపాదా విముత్తానం, విమలానం మహేసిన’’న్తి.

తదా కిర అమ్హాకం బోధిసత్తో చమ్పకనగరే సుసీమో నామ బ్రాహ్మణమహాసాలో లోకసమ్మతో అహోసి. సో సబ్బవిభవజాతం దీనానాథకపణద్ధికాదీనం విస్సజ్జేత్వా హిమవన్తసమీపం గన్త్వా తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చ అభిఞ్ఞాయో చ నిబ్బత్తేత్వా మహిద్ధికో మహానుభావో హుత్వా మహాజనస్స కుసలాకుసలానం ధమ్మానం అనవజ్జసావజ్జభావఞ్చ దస్సేత్వా బుద్ధుప్పాదం ఆగమయమానో అట్ఠాసి.

అథాపరేన సమయేన అత్థదస్సిమ్హి లోకనాయకే లోకే ఉప్పజ్జిత్వా సుదస్సనమహానగరే అట్ఠన్నం పరిసానం మజ్ఝే ధమ్మామతవస్సం వస్సేన్తే తస్స ధమ్మం సుత్వా సగ్గలోకం గన్త్వా దిబ్బాని మన్దారవపదుమపారిచ్ఛత్తకాదీని పుప్ఫాని దేవలోకతో ఆహరిత్వా అత్తనో ఆనుభావం దస్సేన్తో దిస్సమానసరీరో చతూసు దిసాసు చతుద్దీపికమహామేఘో వియ పుప్ఫవస్సం వస్సేత్వా సమన్తతో పుప్ఫమణ్డపం పుప్ఫమయగ్ఘితోరణహేమజాలాదీని పుప్ఫమయాని కత్వా మన్దారవపుప్ఫచ్ఛత్తేన దసబలం పూజేసి. సోపి నం భగవా – ‘‘అనాగతే గోతమో నామ బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. తేన వుత్తం –

౯. ‘‘అహం తేన సమయేన, జటిలో ఉగ్గతాపనో;

సుసీమో నామ నామేన, మహియా సేట్ఠసమ్మతో.

౧౦. ‘‘దిబ్బం మన్దారవం పుప్ఫం, పదుమం పారిచ్ఛత్తకం;

దేవలోకా హరిత్వాన, సమ్బుద్ధమభిపూజయిం.

౧౧. ‘‘సోపి మం బుద్ధో బ్యాకాసి, అత్థదస్సీ మహాముని;

అట్ఠారసే కప్పసతే, అయం బుద్ధో భవిస్సతి.

౧౨. ‘‘పధానం పదహిత్వాన…పే… హేస్సామ సమ్ముఖా ఇమం.

౧౩. ‘‘తస్సాపి వచనం సుత్వా, హట్ఠో సంవిగ్గమానసో;

ఉత్తరిం వతమధిట్ఠాసిం, దసపారమిపూరియా’’తి.

తత్థ జటిలోతి జటా అస్స అత్థీతి జటిలో. మహియా సేట్ఠసమ్మతోతి సకలేనపి లోకేన సేట్ఠో ఉత్తమో పవరోతి ఏవం సమ్మతో సమ్భావితోతి అత్థో.

తస్స పన భగవతో సోభనం నామ నగరం అహోసి. సాగరో నామ రాజా పితా, సుదస్సనా నామ మాతా, సన్తో ఉపసన్తో చ ద్వే అగ్గసావకా, అభయో నాముపట్ఠాకో, ధమ్మా చ సుధమ్మా చ ద్వే అగ్గసావికా, చమ్పకరుక్ఖో బోధి, సరీరం అసీతిహత్థుబ్బేధం అహోసి. సరీరప్పభా సమన్తతో సబ్బకాలం యోజనమత్తం ఫరిత్వా అట్ఠాసి, ఆయు వస్ససతసహస్సం, విసాఖా నామస్స అగ్గమహేసీ, సేలో నామ పుత్తో, అస్సయానేన నిక్ఖమి. తేన వుత్తం –

౧౪. ‘‘సోభనం నామ నగరం, సాగరో నామ ఖత్తియో;

సుదస్సనా నామ జనికా, అత్థదస్సిస్స సత్థునో.

౧౯. ‘‘సన్తో చ ఉపసన్తో చ, అహేసుం అగ్గసావకా;

అభయో నాముపట్ఠాకో, అత్థదస్సిస్స సత్థునో.

౨౦. ‘‘ధమ్మా చేవ సుధమ్మా చ, అహేసుం అగ్గసావికా;

బోధి తస్స భగవతో, చమ్పకోతి పవుచ్చతి.

౨౨. ‘‘సోపి బుద్ధో అసమసమో, అసీతిహత్థముగ్గతో;

సోభతే సాలరాజావ, ఉళురాజావ పూరితో.

౨౩. ‘‘తస్స పాకతికా రంసీ, అనేకసతకోటియో;

ఉద్ధం అధో దస దిసా, ఫరన్తి యోజనం సదా.

౨౪. ‘‘సోపి బుద్ధో నరాసభో, సబ్బసత్తుత్తమో ముని;

వస్ససతసహస్సాని, లోకే అట్ఠాసి చక్ఖుమా.

౨౫. ‘‘అతులం దస్సేత్వా ఓభాసం, విరోచేత్వా సదేవకే;

సోపి అనిచ్చతం పత్తో, యథగ్గుపాదానసఙ్ఖయా’’తి.

తత్థ ఉళురాజావ పూరితోతి సరదసమయపరిపుణ్ణవిమలసకలమణ్డలో తారకరాజా వియాతి అత్థో. పాకతికాతి పకతివసేన ఉప్పజ్జమానా, న అధిట్ఠానవసేన. యదా ఇచ్ఛతి భగవా, తదా అనేకకోటిసతసహస్సేపి చక్కవాళే ఆభాయ ఫరేయ్య. రంసీతి రస్మియో. ఉపాదానసఙ్ఖయాతి ఉపాదానక్ఖయా ఇన్ధనక్ఖయా అగ్గి వియ. సోపి భగవా చతున్నం ఉపాదానానం ఖయేన అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా అనుపమనగరే అనోమారామే పరినిబ్బాయి. ధాతుయో పనస్స అధిట్ఠానేన వికిరింసు. సేసమేత్థ గాథాసు ఉత్తానమేవాతి.

అత్థదస్సీబుద్ధవంసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో చుద్దసమో బుద్ధవంసో.