౧౪. సుజాతబుద్ధవంసవణ్ణనా

తతో తస్సాపరభాగే తస్మింయేవ మణ్డకప్పే అనుపుబ్బేన అపరిమితాయుకేసు సత్తేసు అనుక్కమేన పరిహాయిత్వా నవుతివస్ససహస్సాయుకేసు జాతేసు సుజాతరూపకాయో పరిసుద్ధజాతో సుజాతో నామ సత్థా లోకే ఉదపాది. సోపి పారమియో పూరేత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తతో చవిత్వా సుమఙ్గలనగరే ఉగ్గతస్స నామ రఞ్ఞో కులే పభావతియా నామ అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గహేత్వా దసన్నం మాసానం అచ్చయేన మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమి. నామగ్గహణదివసే చస్స నామం కరోన్తో సకలజమ్బుదీపే సబ్బసత్తానం సుఖం జనయన్తో జాతోతి ‘‘సుజాతో’’ త్వేవస్స నామమకంసు. సో నవవస్ససహస్సాని అగారం అజ్ఝావసి. సిరీ ఉపసిరీ సిరినన్దో చాతి తస్స తయో పాసాదా అహేసుం. సిరీనన్దాదేవిప్పముఖాని తేవీసతి ఇత్థిసహస్సాని పచ్చుపట్ఠితాని అహేసుం.

సో చత్తారి నిమిత్తాని దిస్వా సిరీనన్దాదేవియా ఉపసేనే నామ పుత్తే ఉప్పన్నే హంసవహం నామ వరతురఙ్గమారుయ్హ మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. తం పన పబ్బజన్తం మనుస్సానం కోటి అనుపబ్బజి. అథ సో తేహి పరివుతో నవ మాసే పధానచరియం చరిత్వా విసాఖపుణ్ణమాయ సిరీనన్దననగరే సిరీనన్దనసేట్ఠిస్స ధీతాయ దిన్నం పరమమధురం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా సాలవనే దివావిహారం వీతినామేత్వా సాయన్హసమయే సునన్దాజీవకేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా వేళుబోధిం ఉపసఙ్కమిత్వా తేత్తింసహత్థవిత్థతం తిణసన్థరం సన్థరిత్వా సూరియే ధరమానేయేవ సమారం మారబలం విధమిత్వా సమ్మాసమ్బోధిం పటివిజ్ఝిత్వా సబ్బబుద్ధానుచిణ్ణం ఉదానం ఉదానేత్వా సత్తసత్తాహం బోధిసమీపేయేవ వీతినామేత్వా బ్రహ్మునా ఆయాచితో అత్తనో కనిట్ఠభాతికం సుదస్సనకుమారం పురోహితపుత్తం దేవకుమారఞ్చ చతుసచ్చధమ్మపటివేధసమత్థే దిస్వా ఆకాసేన గన్త్వా సుమఙ్గలనగరసమీపే సుమఙ్గలుయ్యానే ఓతరిత్వా ఉయ్యానపాలేన అత్తనో భాతికం సుదస్సనకుమారం పురోహితపుత్తం దేవకుమారఞ్చ పక్కోసాపేత్వా తేసం సపరివారానం మజ్ఝే నిసిన్నో ధమ్మచక్కం పవత్తేసి. తత్థ అసీతియా కోటీనం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. అయం పఠమాభిసమయో అహోసి.

యదా పన భగవా సుదస్సనుయ్యానద్వారే మహాసాలమూలే యమకపాటిహారియం కత్వా దేవేసు తావతింసేసు వస్సావాసం ఉపాగమి, తదా సత్తత్తింససతసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. అయం దుతియో అభిసమయో అహోసి. యదా పన సుజాతో దసబలో పితుసన్తికం అగమాసి, తదా సట్ఠిసతసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. అయం తతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౧. ‘‘తత్థేవ మణ్డకప్పమ్హి, సుజాతో నామ నాయకో;

సీహహనుసభక్ఖన్ధో, అప్పమేయ్యో దురాసదో.

౨. ‘‘చన్దోవ విమలో బుద్ధో, సతరంసీవ పతాపవా;

ఏవం సోభతి సమ్బుద్ధో, జలన్తో సిరియా సదా.

౩. ‘‘పాపుణిత్వాన సమ్బుద్ధో, కేవలం బోధిముత్తమం;

సుమఙ్గలమ్హి నగరే, ధమ్మచక్కం పవత్తయి.

౪. ‘‘దేసేన్తే పవరం ధమ్మం, సుజాతే లోకనాయకే;

అసీతికోటీ అభిసమింసు, పఠమే ధమ్మదేసనే.

౫. ‘‘యదా సుజాతో అమితయసో, దేవే వస్సం ఉపాగమి;

సత్తత్తింససతసహస్సానం, దుతియాభిసమయో అహు.

౬. ‘‘యదా సుజాతో అసమసమో, ఉపగచ్ఛి పితుసన్తికం;

సట్ఠిసతసహస్సానం, తతియాభిసమయో అహూ’’తి.

తత్థ తత్థేవ మణ్డకప్పమ్హీతి యస్మిం మణ్డకప్పే సుమేధో భగవా ఉప్పన్నో, తత్థేవ కప్పే సుజాతోపి భగవా ఉప్పన్నోతి అత్థో. సీహహనూతి సీహస్స వియ హను అస్సాతి సీహహను. సీహస్స పన హేట్ఠిమహనుమేవ పుణ్ణం హోతి, న ఉపరిమం. అస్స పన మహాపురిసస్స సీహస్స హేట్ఠిమహను వియ ద్వేపి పరిపుణ్ణాని ద్వాదసియం పక్ఖస్స చన్దసదిసాని హోన్తి. తేన వుత్తం ‘‘సీహహనూ’’తి. ఉసభక్ఖన్ధోతి ఉసభస్సేవ సమప్పవట్టక్ఖన్ధో, సువట్టితసువణ్ణాలిఙ్గసదిసక్ఖన్ధోతి అత్థో. సతరంసీవాతి దివసకరో వియ. సిరియాతి బుద్ధసిరియా. బోధిముత్తమన్తి ఉత్తమం సమ్బోధిం.

సుధమ్మవతీనగరే సుధమ్ముయ్యానే ఆగతానం మనుస్సానం ధమ్మం దేసేత్వా సట్ఠిసతసహస్సాని ఏహిభిక్ఖుభావేన పబ్బాజేత్వా తేసం మజ్ఝే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో పఠమో సన్నిపాతో అహోసి. తతో పరం తిదివోరోహణే భగవతో పఞ్ఞాససతసహస్సానం దుతియో సన్నిపాతో అహోసి. పున ‘‘సుదస్సనకుమారో భగవతో సన్తికే పబ్బజిత్వా అరహత్తం పత్తో’’తి సుత్వా ‘‘మయమ్పి పబ్బజిస్సామా’’తి ఆగతాని చత్తారి పురిససతసహస్సాని గహేత్వా సుదస్సనత్థేరో సుజాతం నరాసభం ఉపసఙ్కమి. తేసం భగవా ధమ్మం దేసేత్వా ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బాజేత్వా చతురఙ్గసమన్నాగతే సన్నిపాతే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో తతియో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –

౭. ‘‘సన్నిపాతా తయో ఆసుం, సుజాతస్స మహేసినో;

ఖీణాసవానం విమలానం, సన్తచిత్తాన తాదినం.

౮. ‘‘అభిఞ్ఞాబలప్పత్తానం, అప్పత్తానం భవాభవే;

సట్ఠిసతసహస్సాని, పఠమం సన్నిపతింసు తే.

౯. ‘‘పునాపరం సన్నిపాతే, తిదివోరోహణే జినే;

పఞ్ఞాససతసహస్సానం, దుతియో ఆసి సమాగమో.

౧౦. ‘‘ఉపసఙ్కమన్తో నరాసభం, సుదస్సనో అగ్గసావకో;

చతూహి సతసహస్సేహి, సమ్బుద్ధం ఉపసఙ్కమీ’’తి.

తత్థ అప్పత్తానన్తి భవాభవే అసమ్పత్తానన్తి అత్థో. ‘‘అప్పవత్తా భవాభవే’’తిపి పాఠో, సోయేవత్థో. తిదివోరోహణేతి సగ్గలోకతో ఓతరన్తే కత్తుకారకే దట్ఠబ్బో. కారకవిపల్లాసేన వుత్తం. అథ వా తిదివోరోహణేతి తిదివతో ఓతరణే. జినేతి జినస్స, సామిఅత్థే భుమ్మం దట్ఠబ్బం.

తదా కిర అమ్హాకం బోధిసత్తో చక్కవత్తిరాజా హుత్వా ‘‘బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో’’తి సుత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మకథం సుత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సత్తహి రతనేహి సద్ధిం చతుమహాదీపరజ్జం దత్వా సత్థు సన్తికే పబ్బజి. సకలదీపవాసినో జనా రట్ఠుప్పాదం గహేత్వా ఆరామికకిచ్చం సాధేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స నిచ్చం మహాదానమదంసు. సోపి నం సత్థా – ‘‘అనాగతే గోతమో నామ బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. తేన వుత్తం –

౧౧. ‘‘అహం తేన సమయేన, చతుదీపమ్హి ఇస్సరో;

అన్తలిక్ఖచరో ఆసిం, చక్కవత్తీ మహబ్బలో.

౧౩. ‘‘చతుదీపే మహారజ్జం రతనే సత్త ఉత్తమే;

బుద్ధే నియ్యాతయిత్వాన, పబ్బజిం తస్స సన్తికే.

౧౪. ‘‘ఆరామికా జనపదే, ఉట్ఠానం పటిపిణ్డియ;

ఉపనేన్తి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స, పచ్చయం సయనాసనం.

౧౫. ‘‘సోపి మం బుద్ధో బ్యాకాసి, దససహస్సిమ్హి ఇస్సరో;

తింసకప్పసహస్సమ్హి, అయం బుద్ధో భవిస్సతి.

౧౬. ‘‘పధానం పదహిత్వాన…పే… హేస్సామ సమ్ముఖా ఇమం.

౧౭. ‘‘తస్సాపి చవనం సుత్వా, భియ్యో హాసం జనేసహం;

అధిట్ఠహిం వతం ఉగ్గం, దసపారమిపూరియా.

౧౮. ‘‘సుత్తన్తం వినయఞ్చాపి, నవఙ్గం సత్థుసాసనం;

సబ్బం పరియాపుణిత్వాన, సోభయిం జినసాసనం.

౧౯. ‘‘తత్థప్పమత్తో విహరన్తో, బ్రహ్మం భావేత్వ భావనం;

అభిఞ్ఞాపారమిం గన్త్వా, బ్రహ్మలోకమగఞ్ఛహ’’న్తి.

తత్థ చతుదీపమ్హీతి సపరివారదీపానం చతున్నం మహాదీపానన్తి అత్థో. అన్తలిక్ఖచరోతి చక్కరతనం పురక్ఖత్వా ఆకాసచరో. రతనే సత్తాతి హత్థిరతనాదీని సత్త రతనాని. ఉత్తమేతి ఉత్తమాని. అథ వా ఉత్తమే బుద్ధేతి అత్థో దట్ఠబ్బో. నియ్యాతయిత్వానాతి దత్వాన. ఉట్ఠానన్తి రట్ఠుప్పాదం, ఆయన్తి అత్థో. పటిపిణ్డియాతి రాసిం కత్వా సంకడ్ఢిత్వా. పచ్చయన్తి చీవరాదివివిధం పచ్చయం. దససహస్సిమ్హి ఇస్సరోతి దససహస్సిలోకధాతుయం ఇస్సరో, తదేతం జాతిక్ఖేత్తం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అనన్తానం లోకధాతూనం ఇస్సరో భగవా. తింసకప్పసహస్సమ్హీతి ఇతో పట్ఠాయ తింసకప్పసహస్సానం మత్థకేతి అత్థో.

తస్స పన సుజాతస్స భగవతో సుమఙ్గలం నామ నగరం అహోసి, ఉగ్గతో నామ రాజా పితా, పభావతీ నామ మాతా, సుదస్సనో చ సుదేవో చ ద్వే అగ్గసావకా, నారదో నాముపట్ఠాకో, నాగా చ నాగసమాలా చ ద్వే అగ్గసావికా, మహావేళురుక్ఖో బోధి, సో కిర మన్దచ్ఛిద్దో ఘనక్ఖన్ధో పరమరమణీయో వేళురియమణివణ్ణేహి విమలేహి పత్తేహి సఞ్ఛన్నవిపులసాఖో మయూరపిఞ్ఛకలాపో వియ విరోచిత్థ. తస్స పన భగవతో సరీరం పణ్ణాసహత్థుబ్బేధం అహోసి, ఆయు నవుతివస్ససహస్సాని, సిరీనన్దా నామస్స అగ్గమహేసీ, ఉపసేనో నామ పుత్తో. తురఙ్గవరయానేన నిక్ఖమి. సో పన చన్దవతీనగరే సిలారామే పరినిబ్బాయి. తేన వుత్తం –

౨౦. ‘‘సుమఙ్గలం నామ నగరం, ఉగ్గతో నామ ఖత్తియో;

మాతా పభావతీ నామ, సుజాతస్స మహేసినో.

౨౫. ‘‘సుదస్సనో సుదేవో చ, అహేసుం అగ్గసావకా;

నారదో నాముపట్ఠాకో, సుజాతస్స మహేసినో.

౨౬. ‘‘నాగో చ నాగసమాలా చ, అహేసుం అగ్గసావికా;

బోధి తస్స భగవతో, మహావేళూతి వుచ్చతి.

౨౭. ‘‘సో చ రుక్ఖో ఘనక్ఖన్ధో, అచ్ఛిద్దో హోతి పత్తికో;

ఉజు వంసో బ్రహా హోతి, దస్సనీయో మనోరమో.

౨౮. ‘‘ఏకక్ఖన్ధో పవడ్ఢిత్వా, తతో సాఖా పభిజ్జతి;

యథా సుబద్ధో మోరహత్థో, ఏవం సోభతి సో దుమో.

౨౯. ‘‘న తస్స కణ్టకా హోన్తి, నాపి ఛిద్దం మహా అహు;

విత్థిణ్ణసాఖో అవిరలో, సన్దచ్ఛాయో మనోరమో.

౩౧. ‘‘పఞ్ఞాసరతనో ఆసి, ఉచ్చత్తనేన సో జినో;

సబ్బాకారవరూపేతో, సబ్బగుణముపాగతో.

౩౨. ‘‘తస్స పభా అసమసమా, నిద్ధావతి సమన్తతో;

అప్పమాణో అతులియో, ఓపమ్మేహి అనూపమో.

౩౩. ‘‘నవుతివస్ససహస్సాని, ఆయు విజ్జతి తావదే;

తావతా తిట్ఠమానో సో, తారేసి జనతం బహుం.

౩౪. ‘‘యథాపి సాగరే ఊమీ, గగనే తారకా యథా;

ఏవం తదా పావచనం, అరహన్తేహి చిత్తితం.

౩౫. ‘‘సో చ బుద్ధో అసమసమో, గుణాని చ తాని అతులియాని;

సబ్బం తమన్తరహితం, నను రిత్తా సబ్బసఙ్ఖారా’’తి.

తత్థ అచ్ఛిద్దోతి అప్పచ్ఛిద్దో. ‘‘అనుదరా కఞ్ఞా’’తిఆదీసు వియ దట్ఠబ్బం. కేచి ‘‘ఛిద్దం హోతి పరిత్తక’’న్తి పఠన్తి. పత్తికోతి బహుపత్తో, కాచమణివణ్ణేహి పత్తేహి సఞ్ఛన్నోతి అత్థో. ఉజూతి అవఙ్కో అకుటిలో. వంసోతి వేళు. బ్రహాతి సమన్తతో మహా. ఏకక్ఖన్ధోతి అవనిరుహో ఏకో అదుతియో చాతి అత్థో. పవడ్ఢిత్వాతి వడ్ఢిత్వా. తతో సాఖా పభిజ్జతీతి తతో వంసగ్గతో పఞ్చవిధా సాఖా నిక్ఖమిత్వా పభిజ్జిత్థ. ‘‘తతో సాఖా పభిజ్జథా’’తిపి పాఠో. సుబద్ధోతి సుట్ఠు పఞ్చబన్ధనాకారేన బద్ధో. మోరహత్థోతి ఆతపసన్నివారణత్థం కతో బద్ధో మోరపిఞ్ఛకలాపో వుచ్చతి.

న తస్స కణ్టకా హోన్తీతి తస్స వంసస్స కణ్టకినోపి రుక్ఖస్స కణ్టకా నాహేసుం. అవిరలోతి అవిరలసాఖాసఞ్ఛన్నో. సన్దచ్ఛాయోతి ఘనచ్ఛాయో, అవిరలత్తావ సన్దచ్ఛాయోతి వుత్తో. పఞ్ఞాసరతనో ఆసీతి పఞ్ఞాసహత్థో అహోసి. సబ్బాకారవరూపేతోతి సబ్బేన ఆకారేన వరేహియేవ ఉపేతో సబ్బాకారవరూపేతో నామ. సబ్బగుణముపాగతోతి అనన్తరపదస్సేవ వేవచనమత్తం.

అప్పమాణోతి పమాణరహితో, పమాణం గహేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా వా అప్పమాణో. అతులియోతి అతులో, కేనచి అసదిసోతి అత్థో. ఓపమ్మేహీతి ఉపమితబ్బేహి. అనూపమోతి ఉపమారహితో, ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ సదిసో’’తి వత్తుం అసక్కుణేయ్యభావతో అనూపమోతి అత్థో. గుణాని చ తానీతి గుణా చ తే, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదయో గుణాతి అత్థో. లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

సుజాతబుద్ధవంసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో ద్వాదసమో బుద్ధవంసో.