౧౩. సుమేధబుద్ధవంసవణ్ణనా

పదుముత్తరే పన సమ్మాసమ్బుద్ధే పరినిబ్బుతే సాసనేపిస్స అన్తరహితే సత్తతికప్పసహస్సాని బుద్ధా నుప్పజ్జింసు, బుద్ధసుఞ్ఞాని అహేసుం. ఇతో పట్ఠాయ తింసకప్పసహస్సానం మత్థకే ఏకస్మిం కప్పే సుమేధో సుజాతో చాతి ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా నిబ్బత్తింసు. తత్థ అధిగతమేధో సుమేధో నామ బోధిసత్తో పారమియో పూరేత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తతో చవిత్వా సుదస్సననగరే సుదత్తస్స నామ రఞ్ఞో అగ్గమహేసియా సుదత్తాయ నామ దేవియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గహేత్వా దసన్నం మాసానం అచ్చయేన సుదస్సనుయ్యానే తరుణదివసకరో వియ సలిలధరవివరగతో మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమి. సో నవవస్ససహస్సాని అగారం అజ్ఝావసి. తస్స కిర సుచన్దన-కఞ్చన-సిరివడ్ఢననామకా తయో పాసాదా అహేసుం. సుమనమహాదేవిప్పముఖాని అట్ఠచత్తాలీసఇత్థిసహస్సాని పచ్చుపట్ఠితాని అహేసుం.

సో చత్తారి నిమిత్తాని దిస్వా సుమనదేవియా పునబ్బసుమిత్తే నామ పుత్తే జాతే హత్థియానేన మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. మనుస్సానఞ్చ కోటిసతమనుపబ్బజి. సో తేహి పరివుతో అడ్ఢమాసం పధానచరియం చరిత్వా విసాఖపుణ్ణమాయ నకులనిగమే నకులసేట్ఠిధీతాయ దిన్నం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా సాలవనే దివావిహారం వీతినామేత్వా సిరివడ్ఢాజీవకేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా నీపబోధిమూలే వీసతిహత్థవిత్థతం తిణసన్థరం సన్థరిత్వా సమారం మారబలం విధమిత్వా అభిసమ్బోధిం పాపుణిత్వా ‘‘అనేకజాతిసంసారం…పే… తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి ఉదానం ఉదానేత్వా సత్తసత్తాహం బోధిసమీపేయేవ వీతినామేత్వా అట్ఠమే సత్తాహే బ్రహ్మునో ధమ్మదేసనాయాచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా భబ్బపుగ్గలే ఓలోకేన్తో అత్తనో కనిట్ఠభాతికం సరణకుమారఞ్చ సబ్బకామికుమారఞ్చ అత్తనా సద్ధిం పబ్బజితానం భిక్ఖూనఞ్చ కోటిసతం చతుసచ్చధమ్మపటివేధసమత్థే దిస్వా ఆకాసేన గన్త్వా సుదస్సననగరసమీపే సుదస్సనుయ్యానే ఓతరిత్వా ఉయ్యానపాలేన అత్తనో భాతికే పక్కోసాపేత్వా తేసం పరివారానం మజ్ఝే ధమ్మచక్కం పవత్తేసి. తదా కోటిసతసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి, అయం పఠమో అభిసమయో. తేన వుత్తం –

౧. ‘‘పదుముత్తరస్స అపరేన, సుమేధో నామ నాయకో;

దురాసదో ఉగ్గతేజో, సబ్బలోకుత్తమో ముని.

౨. ‘‘పసన్ననేత్తో సుముఖో, బ్రహా ఉజు పతాపవా;

హితేసీ సబ్బసత్తానం, బహూ మోచేసి బన్ధనా.

౩. ‘‘యదా బుద్ధో పాపుణిత్వా, కేవలం బోధిముత్తమం;

సుదస్సనమ్హి నగరే, ధమ్మచక్కం పవత్తయి.

౪. ‘‘తస్సాభిసమయా తీణి, అహేసుం ధమ్మదేసనే;

కోటిసతసహస్సానం, పఠమాభిసమయో అహూ’’తి.

తత్థ ఉగ్గతేజోతి ఉగ్గతతేజో. పసన్ననేత్తోతి సుట్ఠు పసన్ననయనో, ధోవిత్వా మజ్జిత్వా ఠపితమణిగుళికా వియ పసన్నాని నేత్తాని హోన్తి. తస్మా సో ‘‘పసన్ననేత్తో’’తి వుత్తో. ముదుసినిద్ధనీలవిమలసుఖుమపఖుమాచితసుప్పసన్ననయనోతి అత్థో. ‘‘సుప్పసన్నపఞ్చనయనో’’తిపి వత్తుం వట్టతి. సుముఖోతి పరిపుణ్ణసరదసమయచన్దసదిసవదనో. బ్రహాతి అట్ఠాసీతిహత్థప్పమాణసరీరత్తా బ్రహా మహన్తో, అఞ్ఞేహి అసాధారణసరీరప్పమాణోతి అత్థో. ఉజూతి బ్రహ్ముజుగత్తో ఉజుమేవ ఉగ్గతసరీరో దేవనగరే సముస్సితసువణ్ణతోరణసదిసవరసరీరోతి అత్థో. పతాపవాతి విజ్జోతమానసరీరో. హితేసీతి హితగవేసీ. అభిసమయా తీణీతి అభిసమయా తయో, లిఙ్గవిపల్లాసో కతోతి.

యదా పన భగవా కుమ్భకణ్ణసదిసానుభావం కుమ్భకణ్ణం నామ మనుస్సభక్ఖం యక్ఖం మహాఅటవిముఖే సన్దిస్సమానఘోరసరీరం వత్తనిఅటవిసఞ్చారం పచ్ఛిన్దిత్వా పవత్తమానం పచ్చూససమయే మహాకరుణాసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ లోకం ఓలోకేన్తో దిస్వా ఏకకోవ అసహాయో తస్స యక్ఖస్స భవనం గన్త్వా అన్తో పవిసిత్వా పఞ్ఞత్తే సిరిసయనే నిసీది. అథ ఖో సో యక్ఖో మక్ఖం అసహమానో దణ్డాహతో ఘోరవిసో ఆసివిసో వియ సంకుద్ధో దసబలం భింసాపేతుకామో అత్తనో అత్తభావం ఘోరతరం కత్వా పబ్బతసదిసం సీసం కత్వా సూరియమణ్డలసదిసాని అక్ఖీని నిమ్మినిత్వా నఙ్గలసీససదిసాతిదీఘవిపులతిఖిణదాఠాయో కత్వా ఓలమ్బనీలవిపులవిసమోదరో తాలక్ఖన్ధసదిసబాహుచిపిటకవిరూపవఙ్కనాసో పబ్బతబిలసదిసవిపులరత్తముఖో థూలపిఙ్గలఖరఫరుసకేసో అతిభయానకదస్సనో హుత్వా ఆగన్త్వా సుమేధస్స భగవతో పురతో ఠత్వా పధూపాయన్తో పజ్జలన్తో పాసాణపబ్బతగ్గిజాల-సలిల-కద్దమ-ఛారికాయుధఙ్గార-వాలుకప్పకారా నవవిధా వస్సవుట్ఠియో వస్సేత్వాపి భగవతో లోమగ్గమత్తమ్పి చాలేతుం అసక్కోన్తో ‘‘భగవన్తం పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా మారేస్సామీ’’తి ఆళవకో వియ పఞ్హం పుచ్ఛి. అయం భగవా పఞ్హాబ్యాకరణేన తం యక్ఖం వినయముపనేసి. తతో దుతియదివసే కిరస్స రట్ఠవాసినో మనుస్సా సకటభరితేన భత్తేన సహ రాజకుమారం ఆహరిత్వా యక్ఖస్స అదంసు. అథ యక్ఖో రాజకుమారం బుద్ధస్స అదాసి. అటవిద్వారే ఠితమనుస్సా భగవన్తం ఉపసఙ్కమింసు. తదా తస్మిం సమాగమే దసబలో యక్ఖస్స మనోనుకూలం ధమ్మం దేసేన్తో. నవుతికోటిసహస్సానం పాణీనం ధమ్మచక్ఖుం ఉప్పాదేసి, సో దుతియో ధమ్మాభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౫. ‘‘పునాపరం కుమ్భకణ్ణం, యక్ఖం సో దమయీ జినో;

నవుతికోటిసహస్సానం, దుతియాభిసమయో అహూ’’తి.

యదా పన ఉపకారినగరే సిరినన్దనుయ్యానే చత్తారి సచ్చాని పకాసయి, తదా అసీతికోటిసతసహస్సానం తతియో ధమ్మాభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౬. ‘‘పునాపరం అమితయసో, చతుసచ్చం పకాసయి;

అసీతికోటిసహస్సానం, తతియాభిసమయో అహూ’’తి.

సుమేధస్సాపి భగవతో తయో సావకసన్నిపాతా అహేసుం. పఠమసన్నిపాతే సుదస్సననగరే కోటిసతఖీణాసవా అహేసుం. పున దేవకూటే పబ్బతే కథినత్థతే దుతియే నవుతికోటియో. పున తతియే భగవతి చారికం చరమానే అసీతికోటియో అహేసుం. తేన వుత్తం –

౭. ‘‘సన్నిపాతా తయో ఆసుం, సుమేధస్స మహేసినో;

ఖీణాసవానం విమలానం, సన్తచిత్తాన తాదినం.

౮. ‘‘సుదస్సనం నామ నగరం, ఉపగఞ్ఛి జినో యదా;

తదా ఖీణాసవా భిక్ఖూ, సమింసు సతకోటియో.

౯. ‘‘పునాపరం దేవకూటే, భిక్ఖూనం కథినత్థతే;

తదా నవుతికోటీనం, దుతియో ఆసి సమాగమో.

౧౦. ‘‘పునాపరం దసబలో, యదా చరతి చారికం;

తదా అసీతికోటీనం, తతియో ఆసి సమాగమో’’తి.

తదా అమ్హాకం బోధిసత్తో ఉత్తరో నామ సబ్బజనుత్తరో మాణవో హుత్వా నిదహిత్వా ఠపితంయేవ అసీతికోటిధనం విస్సజ్జేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా తదా దసబలస్స ధమ్మం సుత్వా సరణేసు పతిట్ఠాయ నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. సోపి నం సత్థా భోజనానుమోదనం కరోన్తో – ‘‘అనాగతే గోతమో నామ బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. తేన వుత్తం –

౧౧. ‘‘అహం తేన సమయేన, ఉత్తరో నామ మాణవో;

అసీతికోటియో మయ్హం, ఘరే సన్నిచితం ధనం.

౧౨. ‘‘కేవలం సబ్బం దత్వాన, ససఙ్ఘే లోకనాయకే;

సరణం తస్సూపగఞ్ఛిం, పబ్బజ్జఞ్చాభిరోచయిం.

౧౩. ‘‘సోపి మం బుద్ధో బ్యాకాసి, కరోన్తో అనుమోదనం;

తింసకప్పసహస్సమ్హి, అయం బుద్ధో భవిస్సతి.

౧౪. ‘‘పధానం పదహిత్వాన…పే… హేస్సామ సమ్ముఖా ఇమం’’.

బ్యాకరణగాథా విత్థారేతబ్బా.

౧౫. ‘‘తస్సాపి వచనం సుత్వా, భియ్యో చిత్తం పసాదయిం;

ఉత్తరిం వతమధిట్ఠాసిం, దసపారమిపూరియా.

౧౬. ‘‘సుత్తన్తం వినయం చాపి, నవఙ్గం సత్థుసాసనం;

సబ్బం పరియాపుణిత్వాన, సోభయిం జినసాసనం.

౧౭. ‘‘తత్థప్పమత్తో విహరన్తో, నిసజ్జట్ఠానచఙ్కమే;

అభిఞ్ఞాపారమిం గన్త్వా, బ్రహ్మలోకమగఞ్ఛహ’’న్తి.

తత్థ సన్నిచితన్తి నిదహితం నిధానవసేన. కేవలన్తి సకలన్తి అత్థో. సబ్బన్తి అసేసతో దత్వా. ససఙ్ఘేతి ససఙ్ఘస్స. తస్సూపగఞ్ఛిన్తి తం ఉపగఞ్ఛిం, ఉపయోగత్థే సామివచనం. అభిరోచయిన్తి పబ్బజిం. తింసకప్పసహస్సమ్హీతి తింసకప్పసహస్సేసు అతిక్కన్తేసూతి అత్థో.

తస్స పన సుమేధస్స భగవతో సుదస్సనం నామ నగరం అహోసి, సుదత్తో నామ రాజా పితా, మాతా సుదత్తా నామ, సరణో చ సబ్బకామో చ ద్వే అగ్గసావకా, సాగరో నాముపట్ఠాకో, రామా చ సురామా చ ద్వే అగ్గసావికా, మహానీపరుక్ఖో బోధి, సరీరం అట్ఠాసీతిహత్థుబ్బేధం అహోసి, ఆయు నవుతివస్ససహస్సాని, నవవస్ససహస్సాని అగారం అజ్ఝావసి, సుమనా నామస్స అగ్గమహేసీ, పునబ్బసుమిత్తో నామ పుత్తో, హత్థియానేన నిక్ఖమి. సేసం గాథాసు దిస్సతి. తేన వుత్తం –

౧౮. ‘‘సుదస్సనం నామ నగరం, సుదత్తో నామ ఖత్తియో;

సుదత్తా నామ జనికా, సుమేధస్స మహేసినో.

౨౩. ‘‘సరణో సబ్బకామో చ, అహేసుం అగ్గసావకా;

సాగరో నాముపట్ఠాకో, సుమేధస్స మహేసినో.

౨౪. ‘‘రామా చేవ సురామా చ, అహేసుం అగ్గసావికా;

బోధి తస్స భగవతో, మహానీపోతి వుచ్చతి.

౨౬. ‘‘అట్ఠాసీతిరతనాని, అచ్చుగ్గతో మహాముని;

ఓభాసేతి దిసా సబ్బా, చన్దో తారగణే యథా.

౨౭. ‘‘చక్కవత్తిమణీ నామ, యథా తపతి యోజనం;

తథేవ తస్స రతనం, సమన్తా ఫరతి యోజనం.

౨౮. ‘‘నవుతివస్ససహస్సాని, ఆయు విజ్జతి తావదే;

తావతా తిట్ఠమానో సో, తారేసి జనతం బహుం.

౨౯. ‘‘తేవిజ్జఛళభిఞ్ఞేహి, బలప్పత్తేహి తాదిహి;

సమాకులమిదం ఆసి, అరహన్తేహి సాధుహి.

౩౦. ‘‘తేపి సబ్బే అమితయసా, విప్పముత్తా నిరూపధీ;

ఞాణాలోకం దస్సయిత్వా, నిబ్బుతా తే మహాయసా’’తి.

తత్థ చన్దో తారగణే యథాతి యథా నామ గగనే పరిపుణ్ణచన్దో తారాగణే ఓభాసేతి పకాసేతి, ఏవమేవ సబ్బాపి దిసా ఓభాసేతీతి అత్థో. కేచి ‘‘చన్దో పన్నరసో యథా’’తి పఠన్తి, సో ఉత్తానత్థోవ.

చక్కవత్తిమణీ నామాతి యథా నామ చక్కవత్తిరఞ్ఞో మణిరతనం చతుహత్థాయామం సకటనాభిసమపరిణాహం చతురాసీతిమణిసహస్సపరివారం తారాగణపరివుతస్స సరదసమయపరిపుణ్ణరజనికరస్స సిరిసముదయసోభం అవ్హయన్తమివ వేపుల్లపబ్బతతో పరమరమణీయదస్సనం మణిరతనమాగచ్ఛతి, తస్సేవం ఆగచ్ఛన్తస్స సమన్తతో యోజనప్పమాణం ఓకాసం ఆభా ఫరతి, ఏవమేవ తస్స సుమేధస్సాపి భగవతో సరీరతో ఆభారతనం సమన్తతో యోజనం ఫరతీతి అత్థో.

తేవిజ్జఛళభిఞ్ఞేహీతి తేవిజ్జేహి ఛళభిఞ్ఞేహి చాతి అత్థో. బలప్పత్తేహీతి ఇద్ధిబలప్పత్తేహి. తాదిహీతి తాదిభావప్పత్తేహి. సమాకులన్తి సఙ్కిణ్ణం ఏకకాసావపజ్జోతం. ఇదన్తి సాసనం సన్ధాయాహ, మహీతలం వా. అమితయసాతి అమితపరివారా, అతులకిత్తిఘోసో వా. నిరూపధీతి చతురూపధివిరహితా. సేసమేత్థ గాథాసు సబ్బత్థ పాకటమేవాతి.

సుమేధబుద్ధవంసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో ఏకాదసమో బుద్ధవంసో.