౧౦. పదుమబుద్ధవంసవణ్ణనా
అనోమదస్సిస్స పన భగవతో అపరభాగే వస్ససతసహస్సాయుకా మనుస్సా అనుక్కమేన పరిహాయిత్వా దసవస్సాయుకా హుత్వా పున అనుక్కమేన వడ్ఢిత్వా అసఙ్ఖ్యేయ్యాయుకా హుత్వా పున పరిహాయమానా వస్ససతసహస్సాయుకా అహేసుం. తథా పదుమో నామ సత్థా లోకే ఉప్పజ్జి. సోపి పారమియో పూరేత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తతో చవిత్వా చమ్పకనగరే అసమస్స నామ రఞ్ఞో కులే రూపాదీహి అసమాయ అసమాయ నామ అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం అగ్గహేసి. సో దసన్నం మాసానం అచ్చయేన చమ్పకుయ్యానే మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమి. జాతే పన కుమారే ఆకాసతో సకలజమ్బుదీపే సముద్దపరియన్తే పదుమవస్సం నిపతి. తేనస్స నామగ్గహణదివసే నామం గణ్హన్తా నేమిత్తకా చ ఞాతకా చ ‘‘మహాపదుమకుమారో’’త్వేవ నామమకంసు. సో దసవస్ససహస్సాని అగారం అజ్ఝావసి. నన్దుత్తర-వసుత్తర-యసుత్తరానామకా తయో పాసాదా అహేసుం. ఉత్తరాదేవిప్పముఖాని తేత్తింస ఇత్థిసహస్సాని పచ్చుపట్ఠితాని అహేసుం.
అథ మహాసత్తో ఉత్తరాయ నామ మహాదేవియా రమ్మకుమారే నామ ఉప్పన్నే చత్తారి నిమిత్తాని దిస్వా ఆజఞ్ఞరథేన మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమి. తం పబ్బజన్తం ఏకా పురిసకోటి అనుపబ్బజి. సో తేహి పరివుతో అట్ఠ మాసే పధానచరియం చరిత్వా విసాఖపుణ్ణమాయ ధఞ్ఞవతీనగరే సుధఞ్ఞసేట్ఠిస్స ధీతాయ ధఞ్ఞవతియా నామ దిన్నం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా మహాసాలవనే దివావిహారం వీతినామేత్వా సాయన్హసమయే తిత్థకాజీవకేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా మహాసోణబోధిం ఉపసఙ్కమిత్వా అట్ఠత్తింసహత్థవిత్థతం తిణసన్థరకం పఞ్ఞపేత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా చతురఙ్గవీరియం అధిట్ఠాయ మారబలం విధమిత్వా తీసు యామేసు తిస్సో విజ్జా సచ్ఛికత్వా – ‘‘అనేకజాతిసంసారం…పే… తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి (ధ. ప. ౧౫౩-౧౫౪) ఉదానం ఉదానేత్వా సత్తసత్తాహం బోధిసమీపేయేవ వీతినామేత్వా బ్రహ్మునో ఆయాచనం అధివాసేత్వా ధమ్మదేసనాయ భాజనభూతే పుగ్గలే ఉపపరిక్ఖన్తో అత్తనా సహ పబ్బజితే కోటిసఙ్ఖే భిక్ఖూ దిస్వా తఙ్ఖణేయేవ అనిలపథేన గన్త్వా ధఞ్ఞవతీనగరసమీపే ధనఞ్జయుయ్యానే ఓతరిత్వా తేహి పరివుతో తేసం మజ్ఝే ధమ్మచక్కం పవత్తేసి. తదా కోటిసతానం అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –
౧. ‘‘అనోమదస్సిస్స అపరేన, సమ్బుద్ధో ద్విపదుత్తమో;
పదుమో నామ నామేన, అసమో అప్పటిపుగ్గలో.
౨. ‘‘తస్సాపి అసమం సీలం, సమాధిపి అనన్తకో;
అసఙ్ఖ్యేయ్యం ఞాణవరం, విముత్తిపి అనూపమా.
౩. ‘‘తస్సాపి అతులతేజస్స, ధమ్మచక్కప్పవత్తనే;
అభిసమయా తయో ఆసుం, మహాతమపవాహనా’’తి.
తత్థ అసమం సీలన్తి అఞ్ఞేసం సీలేన అసదిసం, ఉత్తమం సేట్ఠన్తి అత్థో. సమాధిపి అనన్తకోతి సమాధిపి అప్పమేయ్యో, తస్స అనన్తభావో లోకవివరణయమకపాటిహారియాదీసు దట్ఠబ్బో. ఞాణవరన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, అసాధారణఞాణాని వా. విముత్తిపీతి అరహత్తఫలవిముత్తిపి భగవతో. అనూపమాతి ఉపమావిరహితా. అతులతేజస్సాతి అతులఞాణతేజస్స. ‘‘అతులఞాణతేజా’’తిపి పాఠో. తస్స ‘‘తయో అభిసమయా’’తి ఇమినా ఉత్తరపదేన సమ్బన్ధో దట్ఠబ్బో. మహాతమపవాహనాతి మహామోహవినాసకా, మోహన్ధకారవిద్ధంసకాతి అత్థో.
అథాపరేన సమయేన పదుమో భగవా అత్తనో కనిట్ఠభాతరం సాలకుమారఞ్చ ఉపసాలకుమారఞ్చ ఞాతిసమాగమే సపరివారే పబ్బాజేత్వా తేసం ధమ్మం దేసేన్తో నవుతి కోటియో ధమ్మామతం పాయేసి. యదా పన రమ్మత్థేరస్స ధమ్మం దేసేసి, తదా అసీతికోటీనం తతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –
౪. ‘‘పఠమాభిసమయే బుద్ధో, కోటిసతమబోధయి;
దుతియాభిసమయే ధీరో, నవుతికోటిమబోధయి.
౫. ‘‘యదా చ పదుమో బుద్ధో, ఓవదీ సకమత్రజం;
తదా అసీతికోటీనం, తతియాభిసమయో అహూ’’తి.
యదా పన సుభావితత్తో నామ రాజా పదుమస్స బుద్ధస్స బుద్ధపదుమవదనస్స సన్తికే కోటిసతసహస్సపరివారో ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బజితో, తస్మిం సన్నిపాతే భగవా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, సో పన పఠమో సన్నిపాతో అహోసి.
అథాపరేన సమయేన మహాపదుమో మునివసభో ఉసభసమగతీ ఉసభవతీనగరం ఉపనిస్సాయ వస్సం ఉపగఞ్ఛి. నగరవాసినో మనుస్సా భగవన్తం దస్సనకామా ఉపసఙ్కమింసు. తేసం భగవా ధమ్మం దేసేసి. తత్థ చ బహవో మనుస్సా పసన్నచిత్తా పబ్బజింసు. తతో దసబలో తేహి చ అఞ్ఞేహి చ తీహి భిక్ఖుసతసహస్సేహి సద్ధిం విసుద్ధిపవారణం పవారేసి. సో దుతియో సన్నిపాతో అహోసి. యే పన తత్థ న పబ్బజింసు, తే కథినానిసంసం సుత్వా పాటిపదే పఞ్చసు మాసేసు పఞ్చానిసంసదాయకం కథినచీవరమదంసు. తతో తం భిక్ఖూ ధమ్మసేనాపతిం అగ్గసావకం విసాలమతిం సాలత్థేరం కథినత్థారత్థం యాచిత్వా కథినచీవరం తస్సాదంసు. థేరస్స కథినచీవరే కయిరమానే భిక్ఖూ సిబ్బనే సహాయకా అహేసుం. పదుమో పన సమ్మాసమ్బుద్ధో సూచిచ్ఛిద్దే సుత్తాని ఆవునిత్వా అదాసి. నిట్ఠితే పన చీవరే భగవా తీహి భిక్ఖుసతసహస్సేహి చారికం పక్కామి.
అథాపరేన సమయేన సీహవిక్కన్తగామీ పురిససీహో వియ బుద్ధసీహో గోసిఙ్గసాలవనసదిసే పరమసురభికుసుమఫలభారవినమితసాఖావిటపే విమలకమలకువలయసమలఙ్కతే సిసిరమధురవారివాహేన పరిపూరితే రురు-చమర-సీహ-బ్యగ్ఘ-అజ-హయ-గవయ-మహింసాది వివిధమిగగణవిచరితే సురభికుసుమగన్ధావబద్ధహదయాహి భమరమధుకరయువతీహి అనుభూతప్పచారాహి సమన్తతో గుమ్బగుమ్బాయమానే ఫలరసపముదితహదయాహి కాకలిసదిసమధురవిరుతాహి కోకిలవధూహి ఉపగీయమానే పరమరమణీయే వివిత్తే విజనే యోగానుకూలే పవనే వస్సావాసముపగఞ్ఛి. తస్మిం విహరన్తం సపరివారకం దసబలం తథాగతం ధమ్మరాజం బుద్ధసిరియా విరోచమానం దిస్వా మనుస్సా తస్స ధమ్మం సుత్వా పసీదిత్వా ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బజింసు. తదా ద్వీహి భిక్ఖుసతసహస్సేహి పరివుతో పవారేసి. సో తతియో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –
౬. ‘‘సన్నిపాతా తయో ఆసుం, పదుమస్స మహేసినో;
కోటిసతసహస్సానం, పఠమో ఆసి సమాగమో.
౭. ‘‘కథినత్థారసమయే, ఉప్పన్నే కథినచీవరే;
ధమ్మసేనాపతిత్థాయ, భిక్ఖూ సిబ్బింసు చీవరం.
౮. ‘‘తదా తే విమలా భిక్ఖూ, ఛళభిఞ్ఞా మహిద్ధికా;
తీణి సతసహస్సాని, సమింసు అపరాజితా.
౯. ‘‘పునాపరం సో నరాసభో, పవనే వాసం ఉపాగమి;
తదా సమాగమో ఆసి, ద్విన్నం సతసహస్సిన’’న్తి.
తత్థ కథినత్థారసమయేతి కథినచీవరత్థరణసమయే. ధమ్మసేనాపతిత్థాయాతి ధమ్మసేనాపతిసాలత్థేరత్థం. అపరాజితాతి న పరాజితా, విభత్తిలోపో దట్ఠబ్బో. సోతి సో మహాపదుమో. పవనేతి మహావనే. వాసన్తి వస్సావాసం. ఉపాగమీతి ఉపాగతో. ద్విన్నం సతసహస్సినన్తి ద్విన్నం సతసహస్సానం. ‘‘తదా ఆసి సమాగమో’’తిపి పాఠో యది అత్థి సున్దరో భవేయ్య.
తదా తథాగతే తస్మిం వనసణ్డే వసన్తే అమ్హాకం బోధిసత్తో సీహో హుత్వా సత్తాహం నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా నిసిన్నం దిస్వా పసన్నచిత్తో హుత్వా పదక్ఖిణం కత్వా సఞ్జాతపీతిసోమనస్సో తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదిత్వా సత్తాహం బుద్ధారమ్మణం పీతిం అవిజహిత్వా పీతిసుఖేనేవ గోచరాయ అపక్కమిత్వా జీవితపరిచ్చాగం కత్వా పయిరుపాసమానో అట్ఠాసి. అథ సత్థా తస్స సత్తాహస్స అచ్చయేన నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠాయ నరసీహో సీహం ఓలోకేత్వా – ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘేపిస్స చిత్తప్పసాదో హోతూతి సఙ్ఘో ఆగచ్ఛతూ’’తి చిన్తేసి. అనేకకోటిభిక్ఖూ తావదేవ ఆగఞ్ఛింసు. సీహో సఙ్ఘేపి చిత్తం పసాదేసి. అథ సత్థా తస్స చిత్తం ఓలోకేత్వా – ‘‘అనాగతే గోతమో నామ బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. తేన వుత్తం –
౧౦. ‘‘అహం తేన సమయేన, సీహో ఆసిం మిగాధిభూ;
పవివేకమనుబ్రూహన్తం, పవనే అద్దసం జినం.
౧౧. ‘‘వన్దిత్వా సిరసా పాదే, కత్వాన తం పదక్ఖిణం;
తిక్ఖత్తుం అభినాదిత్వా, సత్తాహం జినముపట్ఠహం.
౧౨. ‘‘సత్తాహం వరసమాపత్తియా, వుట్ఠహిత్వా తథాగతో;
మనసా చిన్తయిత్వాన, కోటిభిక్ఖూ సమానయి.
౧౩. ‘‘తదాపి సో మహావీరో, తేసం మజ్ఝే వియాకరి;
అపరిమేయ్యితో కప్పే, అయం బుద్ధో భవిస్సతి.
౧౪. ‘‘పధానం పదహిత్వాన…పే… హేస్సామ సమ్ముఖా ఇమం.
౧౫. ‘‘తస్సాపి వచనం సుత్వా, భియ్యో చిత్తం పసాదయిం;
ఉత్తరిం వతమధిట్ఠాసిం, దసపారమిపూరియా’’తి.
తత్థ పవివేకమనుబ్రూహన్తన్తి నిరోధసమాపత్తిం సమాపన్నన్తి అత్థో. పదక్ఖిణన్తి తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా. అభినాదిత్వాతి తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదిత్వా. ఉపట్ఠహన్తి ఉపట్ఠహిం. అయమేవ వా పాఠో. వరసమాపత్తియాతి నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠహిత్వా. మనసా చిన్తయిత్వానాతి ‘‘సబ్బేపి భిక్ఖూ ఇధ ఆగచ్ఛన్తూ’’తి మనసావ చిన్తేత్వా. సమానయీతి సమాహరి.
తస్స పన పదుమస్స భగవతో చమ్పకం నామ నగరం అహోసి. అసమో నామ రాజా పితా అహోసి, మాతాపి తస్స అసమా నామ, సాలో చ ఉపసాలో చ ద్వే అగ్గసావకా, వరుణో నాముపట్ఠాకో, రాధా చ సురాధా చ ద్వే అగ్గసావికా, మహాసోణరుక్ఖో బోధి, అట్ఠపణ్ణాసహత్థుబ్బేధం సరీరం, ఆయు వస్ససతసహస్సం అహోసి, రూపాదీహి గుణేహి అనుత్తరా ఉత్తరా నామస్స అగ్గమహేసీ, రమ్మకుమారో నామస్స అతిరమ్మో తనయో అహోసి. తేన వుత్తం –
౧౬. ‘‘చమ్పకం నామ నగరం, అసమో నామ ఖత్తియో;
అసమా నామ జనికా, పదుమస్స మహేసినో.
౨౧. ‘‘సాలో చ ఉపసాలో చ, అహేసుం అగ్గసావకా;
వరుణో నాముపట్ఠాకో, పదుమస్స మహేసినో.
౨౨. ‘‘రాధా చేవ సురాధా చ, అహేసుం అగ్గసావికా;
బోధి తస్స భగవతో, మహాసోణోతి వుచ్చతి.
౨౪. ‘‘అట్ఠపణ్ణాసరతనం, అచ్చుగ్గతో మహాముని;
పభా నిద్ధావతీ తస్స, అసమా సబ్బతో దిసా.
౨౫. ‘‘చన్దప్పభా సూరియప్పభా, రతనగ్గిమణిప్పభా;
సబ్బాపి తా హతా హోన్తి, పత్వా జినపభుత్తమం.
౨౬. ‘‘వస్ససతసహస్సాని, ఆయు విజ్జతి తావదే;
తావతా తిట్ఠమానో సో, తారేసి జనతం బహుం.
౨౭. ‘‘పరిపక్కమానసే సత్తే, బోధయిత్వా అసేసతో;
సేసకే అనుసాసిత్వా, నిబ్బుతో సో ససావకో.
౨౮. ‘‘ఉరగోవ తచం జిణ్ణం, వద్ధపత్తంవ పాదపో;
జహిత్వా సబ్బసఙ్ఖారే, నిబ్బుతో సో యథా సిఖీ’’తి.
తత్థ రతనగ్గిమణిప్పభాతి రతనప్పభా చ అగ్గిప్పభా చ మణిప్పభా చ. హతాతి అభిభూతా. జినపభుత్తమన్తి జినస్స సరీరప్పభం ఉత్తమం పత్వా హతాతి అత్థో. పరిపక్కమానసేతి పరిపక్కిన్ద్రియే వేనేయ్యసత్తే. వద్ధపత్తన్తి పురాణపత్తం. పాదపో వాతి పాదపో వియ. సబ్బసఙ్ఖారేతి సబ్బేపి అజ్ఝత్తికబాహిరే సఙ్ఖారే. ‘‘హిత్వా సబ్బసఙ్ఖార’’న్తిపి పాఠో, సోయేవత్థో. యథా సిఖీతి అగ్గి వియ నిరుపాదానో నిబ్బుతిం సుగతో గతోతి. సేసమేత్థ గాథాసు హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవాతి.
పదుమబుద్ధవంసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిట్ఠితో అట్ఠమో బుద్ధవంసో.