౧. రతనచఙ్కమనకణ్డవణ్ణనా

ఇదాని పన –

౧. ‘‘బ్రహ్మా చ లోకాధిపతీ సహమ్పతీ, కతఞ్జలీ అనధివరం అయాచథ;

సన్తీధ సత్తాప్పరజక్ఖజాతికా, దేసేహి ధమ్మం అనుకమ్పిమం పజ’’న్తి. –

ఆదినయప్పవత్తస్స అబ్భన్తరనిదానస్స అత్థవణ్ణనా హోతి.

ఏత్థ ‘‘ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే’’తిఆదిసుత్తన్తేసు వియ – ‘‘ఏకం సమయం భగవా సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం నిగ్రోధారామే. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం బుద్ధవంసం అపుచ్ఛీ’’తి ఏవమాదినా నయేన నిదానం అవత్వా కస్మా ‘‘బ్రహ్మా చ లోకాధిపతీ సహమ్పతీ, కతఞ్జలీ అనధివరం అయాచథా’’తిఆదినా నయేన నిదానం వుత్తన్తి? వుచ్చతే – భగవతో సబ్బధమ్మదేసనాకారణభూతాయ బ్రహ్మునో ధమ్మదేసనాయాచనాయ సన్దస్సనత్థం వుత్తన్తి.

‘‘కదాయం ధమ్మదేసనత్థం, అజ్ఝిట్ఠో బ్రహ్మునా జినో;

కదా కత్థ చ కేనాయం, గాథా హి సముదీరితా’’తి.

వుచ్చతే – బుద్ధభూతస్స పన భగవతో అట్ఠమే సత్తాహే సత్థా ధమ్మదేసనత్థాయ బ్రహ్మునా అజ్ఝిట్ఠో ఆయాచితో. తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – మహాపురిసో కిర కతాభినీహారో మహాభినిక్ఖమనదివసే వివటపాకటబీభచ్ఛసయనాసనచేటికా నాటకిత్థియో దిస్వా అతీవ సంవిగ్గహదయో పటేకదేసావచ్ఛన్నం ఛన్నం ఆమన్తేత్వా – ‘‘అరినరవరమన్థకం కణ్డకం నామ తురఙ్గవరమాహరా’’తి కణ్డకం ఆహరాపేత్వా ఛన్నసహాయో వరతురఙ్గమారుయ్హ నగరద్వారే అధివత్థాయ దేవతాయ నగరద్వారే వివటే నగరతో నిక్ఖమిత్వా తీణి రజ్జాని తేన రత్తావసేసేన అతిక్కమిత్వా అనోమసత్తో అనోమాయ నామ నదియా తీరే ఠత్వా ఛన్నమేవమాహ – ‘‘ఛన్న, త్వం మమ ఇమాని అఞ్ఞేహి అసాధారణాని ఆభరణాని కణ్డకఞ్చ వరతురఙ్గమాదాయ కపిలపురం గచ్ఛాహీ’’తి ఛన్నం విస్సజ్జేత్వా అసితోరగనీలుప్పలసదిసేనాసినా సకేసమకుటం ఛిన్దిత్వా ఆకాసే ఉక్ఖిపిత్వా దేవదత్తియం పత్తచీవరం గహేత్వా సయమేవ పబ్బజిత్వా అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో అనిలబలసముద్ధుతతరఙ్గభఙ్గం అసఙ్గం గఙ్గం నదిం ఉత్తరిత్వా మణిగణరంసిజాలవిజ్జోతితరాజగహం రాజగహం నామ నగరం పవిసిత్వా తత్థ ఇస్సరియమదమత్తం జనం పరిహాసేన్తో వియ చ ఉద్ధతవేసస్స జనస్స లజ్జముప్పాదయమానో వియ చ వయకన్తీహి నాగరజనహదయాని అత్తని బన్ధన్తో వియ చ ద్వతింసవరమహాపురిసలక్ఖణవిరాజితాయ రూపసిరియా సబ్బజననయనాని విలుమ్పమానో వియ చ రూపీపాదసఞ్చరో పుఞ్ఞసఞ్చయో వియ చ పబ్బతో వియ చ గమనేన నిస్సఙ్గో సన్తిన్ద్రియో సన్తమానసో యుగమత్తం పేక్ఖమానో రాజగహం పిణ్డాయ చరిత్వా యాపనమత్తం భత్తం గహేత్వా నగరతో నిక్ఖమిత్వా పణ్డవపబ్బతపస్సే ఛాయూదకసమ్పన్నే సుచిభూమిభాగే పరమరమణీయే పవివిత్తే ఓకాసే నిసీదిత్వా పటిసఙ్ఖానబలేన మిస్సకభత్తం పరిభుఞ్జిత్వా పణ్డవగిరానుసారేన బిమ్బిసారేన మగధమహారాజేన మహాపురిసస్స సన్తికం గన్త్వా నామగోత్తం పుచ్ఛిత్వా తేన పముదితహదయేన ‘‘మమ రజ్జభాగం గణ్హాహీ’’తి రజ్జేన నిమన్తియమానో – ‘‘అలం, మహారాజ, న మయ్హం రజ్జేనత్థో అహం రజ్జం పహాయ లోకహితత్థాయ పధానమనుయుఞ్జిత్వా లోకే వివటచ్ఛదో బుద్ధో భవిస్సామీతి నిక్ఖన్తో’’తి వత్వా తేన చ ‘‘బుద్ధో హుత్వా సబ్బపఠమం మమ విజితం ఓసరేయ్యాథా’’తి వుత్తో ‘సాధూ’తి తస్స పటిఞ్ఞం దత్వా ఆళారఞ్చ ఉదకఞ్చ ఉపసఙ్కమిత్వా తేసం ధమ్మదేసనాయ సారం అవిన్దన్తో తతో పక్కమిత్వా ఉరువేలాయం ఛబ్బస్సాని దుక్కరకారికం కరోన్తోపి అమతం అధిగన్తుం అసక్కోన్తో ఓళారికాహారపటిసేవనేన సరీరం సన్తప్పేసి.

తదా పన ఉరువేలాయం సేనానిగమే సేనానిగమకుటుమ్బికస్స ధీతా సుజాతా నామ దారికా వయప్పత్తా ఏకస్మిం నిగ్రోధరుక్ఖే పత్థనమకాసి – ‘‘సచాహం సమజాతికం కులఘరం గన్త్వా పఠమగబ్భే పుత్తం లభిస్సామి, బలికమ్మం కరిస్సామీ’’తి. తస్సా సా పత్థనా సమిజ్ఝి. సా వేసాఖపుణ్ణమదివసే ‘‘అజ్జ బలికమ్మం కరిస్సామీ’’తి పాతోవ పాయాసం అనాయాసం పరమమధురం సమ్పటిపాదేసి. బోధిసత్తోపి తదహేవ కతసరీరపటిజగ్గనో భిక్ఖాచారకాలం ఆగమయమానో పాతోవ గన్త్వా తస్మిం నిగ్రోధరుక్ఖమూలే నిసీది. అథ ఖో పుణ్ణా నామ దాసీ తస్సా ధాతీ రుక్ఖమూలసోధనత్థాయ గతా బోధిసత్తం పాచీనలోకధాతుం ఓలోకయమానం నిసిన్నం సఞ్ఝాప్పభానురఞ్జితవరకనకగిరిసిఖరసదిససరీరసోభం తిమిరనికరనిధానకరం కమలవనవికసనకరం ఘనవివరముపగతం దివసకరమివ తరువరముపగతం మునిదివసకరమద్దస. సరీరతో చస్స నిక్ఖన్తాహి పభాహి సకలఞ్చ తం రుక్ఖం సువణ్ణవణ్ణం దిస్వా తస్సా ఏతదహోసి – ‘‘అజ్జ అమ్హాకం దేవతా రుక్ఖతో ఓరుయ్హ సహత్థేనేవ బలిం పటిగ్గహేతుకామా హుత్వా నిసిన్నా’’తి. సా వేగేన గన్త్వా సుజాతాయ ఏతమత్థం ఆరోచేసి.

తతో సుజాతా సఞ్జాతసద్ధా హుత్వా సబ్బాలఙ్కారేన అలఙ్కరిత్వా సతసహస్సగ్ఘనికం సువణ్ణపాతిం పరమమధురస్స మధుపాయాసస్స పూరేత్వా అపరాయ సువణ్ణపాతియా పిదహిత్వా సీసేనాదాయ నిగ్రోధరుక్ఖాభిముఖీ అగమాసి. సా గచ్ఛన్తీ దూరతోవ తం బోధిసత్తం రుక్ఖదేవతమివ సకలం తం రుక్ఖం సరీరప్పభాయ సువణ్ణవణ్ణం కత్వా పుఞ్ఞసఞ్చయమివ రూపవన్తం నిసిన్నం దిస్వా పీతిసోమనస్సజాతా సుజాతా ‘‘రుక్ఖదేవతా’’తి సఞ్ఞాయ దిట్ఠట్ఠానతో పట్ఠాయ ఓనతోనతా గన్త్వా సీసతో తం సువణ్ణపాతిం ఓతారేత్వా మహాసత్తస్స హత్థే ఠపేత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా – ‘‘యథా మమ మనోరథో నిప్ఫన్నో, ఏవం తుమ్హాకమ్పి నిప్ఫజ్జతూ’’తి వత్వా పక్కామి.

అథ ఖో బోధిసత్తోపి సువణ్ణపాతిం గహేత్వా నేరఞ్జరాయ నదియా తీరం గన్త్వా సుప్పతిట్ఠితస్స నామ తిత్థస్స తీరే సువణ్ణపాతిం ఠపేత్వా న్హత్వా పచ్చుత్తరిత్వా ఏకూనపఞ్ఞాసపిణ్డే కరోన్తో తం పాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా – ‘‘సచాహం అజ్జ బుద్ధో భవిస్సామి, అయం సువణ్ణపాతి పటిసోతం గచ్ఛతూ’’తి ఖిపి. సా పాతి పటిసోతం గన్త్వా కాళస్స నామ నాగరాజస్స భవనం పవిసిత్వా తిణ్ణం బుద్ధానం థాలకాని ఉక్ఖిపిత్వా తేసం హేట్ఠా అట్ఠాసి.

మహాసత్తో తత్థేవ వనసణ్డే దివావిహారం వీతినామేత్వా సాయన్హసమయే సోత్థియేన నామ తిణహారకేన మహాపురిసస్స ఆకారం ఞత్వా దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా బోధిమణ్డమారుయ్హ దక్ఖిణదిసాభాగే అట్ఠాసి. సో పన పదేసో పదుమినిపత్తే ఉదకబిన్దు వియ అకమ్పిత్థ. మహాపురిసో – ‘‘అయం పదేసో మమ గుణం ధారేతుం అసమత్థో’’తి పచ్ఛిమదిసాభాగమగమాసి. సోపి తథేవ కమ్పిత్థ. పున ఉత్తరదిసాభాగమగమాసి. సోపి తథేవ కమ్పిత్థ. పున పురత్థిమదిసాభాగమగమాసి. తత్థ పల్లఙ్కప్పమాణట్ఠానం నిచ్చలం అహోసి. మహాపురిసో – ‘‘ఇదం ఠానం కిలేసవిద్ధంసనట్ఠాన’’న్తి సన్నిట్ఠానం కత్వా తాని తిణాని అగ్గే గహేత్వా చాలేసి. తాని తూలికగ్గేన పరిచ్ఛిన్నాని వియ అహేసుం. బోధిసత్తో – ‘‘బోధిం అపత్వావ ఇమం పల్లఙ్కం న భిన్దిస్సామీ’’తి చతురఙ్గవీరియం అధిట్ఠహిత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా బోధిక్ఖన్ధం పిట్ఠితో కత్వా పురత్థాభిముఖో నిసీది.

తఙ్ఖణఞ్ఞేవ సబ్బలోకాభిహారో మారో బాహుసహస్సం మాపేత్వా దియడ్ఢయోజనసతికం హిమగిరిసిఖరసదిసం గిరిమేఖలం నామ అరివరవారణం వరవారణం అభిరుయ్హ నవయోజనికేన ధనుఅసిఫరసుసరసత్తిసబలేనాతిబహలేన మారబలేన సమ్పరివుతో సమన్తా పబ్బతో వియ అజ్ఝోత్థరన్తో మహాసపత్తం వియ మహాసత్తం సముపాగమి. మహాపురిసో సూరియే ధరన్తేయేవ అతితుమూలం మారబలం విధమిత్వా వికసితజయసుమనకుసుమసదిసస్స చీవరస్స ఉపరి పతమానేహి రత్తపవాలఙ్కురసదిసరుచిరదస్సనేహి బోధిరుక్ఖఙ్కురేహి పీతియా వియ పూజియమానో ఏవ పఠమయామే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం లభిత్వా మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుఞాణం విసోధేత్వా పచ్ఛిమయామే పటిచ్చసముప్పాదే ఞాణం ఓతారేత్వా వట్టవివట్టం సమ్మసన్తో అరుణోదయే బుద్ధో హుత్వా –

‘‘అనేకజాతిసంసారం, సన్ధావిస్సం అనిబ్బిసం;

గహకారం గవేసన్తో, దుక్ఖా జాతి పునప్పునం.

‘‘గహకారక దిట్ఠోసి, పున గేహం న కాహసి;

సబ్బా తే ఫాసుకా భగ్గా, గహకూటం విసఙ్ఖతం;

విసఙ్ఖారగతం చిత్తం, తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి. (ధ. ప. ౧౫౩-౧౫౪) –

ఇమం ఉదానం ఉదానేత్వా సత్తాహం విముత్తిసుఖపటిసేవనేన వీతినామేత్వా అట్ఠమే దివసే సమాపత్తితో వుట్ఠాయ దేవతానం కఙ్ఖం ఞత్వా తాసం కఙ్ఖావిధమనత్థం ఆకాసే ఉప్పతిత్వా యమకపాటిహారియం దస్సేత్వా తాసం కఙ్ఖం విధమిత్వా పల్లఙ్కతో ఈసకం పాచీననిస్సితే ఉత్తరదిసాభాగే ఠత్వా – ‘‘ఇమస్మిం వత మే పల్లఙ్కే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిద్ధ’’న్తి చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ పూరితానం పారమీనం ఫలాధిగమట్ఠానం పల్లఙ్కఞ్చేవ బోధిరుక్ఖఞ్చ అనిమిసేహి అక్ఖీహి ఓలోకయమానో సత్తాహం వీతినామేసి, తం ఠానం అనిమిసచేతియం నామ జాతం.

అథ పల్లఙ్కస్స చ ఠితట్ఠానస్స చ అన్తరే పురత్థిమపచ్ఛిమతో ఆయతే రతనచఙ్కమే చఙ్కమన్తో సత్తాహం వీతినామేసి, తం ఠానం రతనచఙ్కమచేతియం నామ జాతం. తతో పచ్ఛిమదిసాభాగే దేవతా రతనఘరం నామ మాపేసుం, తత్థ పల్లఙ్కేన నిసీదిత్వా అభిధమ్మపిటకం విసేసతో చేత్థ అనన్తనయసమన్తపట్ఠానం విచినన్తో సత్తాహం వీతినామేసి. తం ఠానం రతనఘరచేతియం నామ జాతం. ఏవం బోధిసమీపేయేవ చత్తారి సత్తాహాని వీతినామేత్వా పఞ్చమే సత్తాహే బోధిరుక్ఖమూలా యేన అజపాలనిగ్రోధో తేనుపసఙ్కమి; తత్థాపి ధమ్మం విచినన్తోయేవ విముత్తిసుఖఞ్చ పటిసంవేదేన్తో అజపాలనిగ్రోధే సత్తాహం వీతినామేసి.

ఏవం అపరం సత్తాహం ముచలిన్దే నిసీది. తస్స నిసిన్నమత్తస్సేవ భగవతో సకలచక్కవాళగబ్భం పూరేన్తో మహాఅకాలమేఘో ఉదపాది. తస్మిం పన ఉప్పన్నే ముచలిన్దో నాగరాజా చిన్తేసి – ‘‘అయం మహామేఘో సత్థరి మయ్హం భవనం పవిట్ఠమత్తే ఉప్పన్నో వాసాగారమస్స లద్ధుం వట్టతీ’’తి. సో సత్తరతనమయం దేవవిమానసదిసం దిబ్బవిమానం నిమ్మినితుం సమత్థోపి ఏవం కతే – ‘‘న మయ్హం మహప్ఫలం భవిస్సతి, దసబలస్స కాయవేయ్యావచ్చం కరిస్సామీ’’తి అతిమహన్తం అత్తభావం కత్వా సత్థారం సత్తక్ఖత్తుం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వా ఉపరి మహన్తం ఫణం కత్వా అట్ఠాసి. అథ భగవా పరిక్ఖేపస్స అన్తోవ మహతి ఓకాసే సబ్బరతనమయే పచ్చగ్ఘపల్లఙ్కే ఉపరి వినిగ్గలన్తవివిధసురభికుసుమదామవితానే వివిధసురభిగన్ధవాసితే గన్ధకుటియం విహరన్తో వియ విహాసి. ఏవం భగవా తం సత్తాహం తత్థ వీతినామేత్వా తతో అపరం సత్తాహం రాజాయతనే నిసీది. తత్థాపి విముత్తిసుఖపటిసంవేదియేవ. ఏత్తావతా సత్తసత్తాహాని పరిపుణ్ణాని అహేసుం. ఏత్థన్తరే భగవా ఝానసుఖేన ఫలసుఖేన చ వీతినామేసి.

అథస్స సత్తసత్తాహాతిక్కమే – ‘‘ముఖం ధోవిస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పజ్జి. సక్కో దేవానమిన్దో అగదహరీతకం ఆహరిత్వా అదాసి. అథస్స సక్కో నాగలతాదన్తకట్ఠఞ్చ ముఖధోవనఉదకఞ్చ అదాసి. తతో భగవా దన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా అనోతత్తదహోదకేన ముఖం ధోవిత్వా రాజాయతనమూలే నిసీది. తస్మిం సమయే చతూహి లోకపాలేహి ఉపనీతే పచ్చగ్ఘే సేలమయే పత్తే తపుస్సభల్లికానం వాణిజానం మన్థఞ్చ మధుపిణ్డికఞ్చ పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జిత్వా పచ్చాగన్త్వా అజపాలనిగ్రోధరుక్ఖమూలే నిసీది. అథస్స తత్థ నిసిన్నమత్తస్సేవ అత్తనా అధిగతస్స ధమ్మస్స గమ్భీరభావం పచ్చవేక్ఖన్తస్స సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణో – ‘‘అధిగతో ఖో మ్యాయం ధమ్మో గమ్భీరో దుద్దసో దురనుబోధో సన్తో పణీతో అతక్కావచరో నిపుణో పణ్డితవేదనీయో’’తి (మ. ని. ౨.౨౮౧; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౭) పరేసం ధమ్మం అదేసేతుకామతాకారప్పత్తో పరివితక్కో ఉదపాది.

అథ బ్రహ్మా సహమ్పతి దసబలస్స చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ – ‘‘నస్సతి వత, భో, లోకో, వినస్సతి వత, భో, లోకో’’తి (సం. ని. ౧.౧౭౨; మ. ని. ౧.౨౮౨; మహావ. ౮) వాచం నిచ్ఛారేన్తో దససహస్సచక్కవాళబ్రహ్మగణపరివుతో సక్కసుయామసన్తుసితపరనిమ్మితవసవత్తీహి అనుగతో ఆగన్త్వా భగవతో పురతో పాతురహోసి. సో అత్తనో పతిట్ఠానత్థాయ పథవిం నిమ్మినిత్వా దక్ఖిణం జాణుమణ్డలం పథవియం నిహన్త్వా జలజామలావికలకమలమకులసదిసం దసనఖసమోధానసముజ్జలమఞ్జలిం సిరస్మిం కత్వా – ‘‘దేసేతు, భన్తే, భగవా ధమ్మం, దేసేతు సుగతో ధమ్మం, సన్తి సత్తా అప్పరజక్ఖజాతికా, అస్సవనతా ధమ్మస్స పరిహాయన్తి, భవిస్సన్తి ధమ్మస్స అఞ్ఞాతారో’’తి (సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౮) –

‘‘పాతురహోసి మగధేసు పుబ్బే, ధమ్మో అసుద్ధో సమలేహి చిన్తితో;

అపాపురేతం అమతస్స ద్వారం, సుణన్తు ధమ్మం విమలేనానుబుద్ధం.

‘‘సేలే యథా పబ్బతముద్ధనిట్ఠితో, యథాపి పస్సే జనతం సమన్తతో;

తథూపమం ధమ్మమయం సుమేధ, పాసాదమారుయ్హ సమన్తచక్ఖు;

సోకావతిణ్ణం జనతమపేతసోకో, అవేక్ఖస్సు జాతిజరాభిభూతం.

‘‘ఉట్ఠేహి వీర విజితసఙ్గామ, సత్థవాహ అనణ విచర లోకే;

దేసస్సు భగవా ధమ్మం, అఞ్ఞాతారో భవిస్సన్తీ’’తి. (మ. ని. ౧.౨౮౨; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౮) –

‘‘నను తుమ్హేహి ‘బుద్ధో బోధేయ్యం తిణ్ణో తారేయ్యం ముత్తో మోచేయ్య’’’న్తి –

‘‘కిం మే అఞ్ఞాతవేసేన, ధమ్మం సచ్ఛికతేనిధ;

సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణిత్వా, తారయిస్సం సదేవక’’న్తి. (బు. వం. ౨.౫౫) –

పత్థనం కత్వా పారమియో పూరేత్వా సబ్బఞ్ఞుభావం పత్తోతి చ, ‘‘తుమ్హేహి ధమ్మే అదేసియమానే కో హి నామ అఞ్ఞో ధమ్మం దేసేస్సతి, కిమఞ్ఞం లోకస్స సరణం తాణం లేణం పరాయన’’న్తి చ ఏవమాదీహి అనేకేహి నయేహి భగవన్తం ధమ్మదేసనత్థం అయాచి. తేన వుత్తం – ‘‘బుద్ధభూతస్స పన భగవతో అట్ఠమే సత్తాహే సత్థా ధమ్మదేసనత్థాయ బ్రహ్మునా ఆయాచితో’’తి.

ఇదాని ‘‘కదా కత్థ చ కేనాయం, గాథా హి సముదీరితా’’తి ఇమేసం పఞ్హానం విస్సజ్జనాయ ఓకాసో అనుప్పత్తో. తత్థ కదా వుత్తాతి? పఠమమహాసఙ్గీతికాలే వుత్తా. పఠమమహాసఙ్గీతి నామేసా సఙ్గీతిక్ఖన్ధే (చూళవ. ౪౩౭) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. కత్థ కేన వుత్తాతి? భగవతి కిర పరినిబ్బుతే రాజగహనగరే వేభారపబ్బతపస్సే సత్తపణ్ణిగుహాద్వారే విజితసబ్బసత్తునా అజాతసత్తునా మగధమహారాజేన ధమ్మసఙ్గాయనత్థం కారితే పరిపుణ్ణచన్దమణ్డలసఙ్కాసే దట్ఠబ్బసారమణ్డే మణ్డపే ధమ్మాసనగతేనాయస్మతా ఆనన్దత్థేరేన ‘‘బ్రహ్మా చ లోకాధిపతీ’’తి అయం గాథా వుత్తాతి వేదితబ్బా. అయమేత్థ గాథాసమ్బన్ధో.

ఏత్తావతా –

‘‘కదాయం ధమ్మదేసనత్థం, అజ్ఝిట్ఠో బ్రహ్మునా జినో;

కదా కత్థ చ కేనాయం, గాథా హి సముదీరితా’’తి. –

అయమ్పి గాథా వుత్తత్థా హోతి. ఏవం ఇమినా సమ్బన్ధేన వుత్తాయ పనస్సా అనుత్తానపదవణ్ణనం కరిస్సామ.

తత్థ బ్రహ్మాతి బ్రూహితో తేహి తేహి గుణవిసేసేహీతి బ్రహ్మా. అయం పన బ్రహ్మ-సద్దో మహాబ్రహ్మబ్రాహ్మణతథాగతమాతాపితుసేట్ఠాదీసు దిస్సతి. తథా హి ‘‘ద్విసహస్సో బ్రహ్మా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౬౬) మహాబ్రహ్మాతి అధిప్పేతో.

‘‘తమోనుదో బుద్ధో సమన్తచక్ఖు, లోకన్తగూ సబ్బభవాతివత్తో;

అనాసవో సబ్బదుక్ఖప్పహీనో, సచ్చవ్హయో బ్రహ్మే ఉపాసితో మే’’తి. (సు. ని. ౧౧౩౯) –

ఏత్థ బ్రాహ్మణో. ‘‘బ్రహ్మాతి ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి ఏత్థ తథాగతో. ‘‘బ్రహ్మాతి మాతాపితరో పుబ్బాచరియాతి వుచ్చరే’’తి (అ. ని. ౩.౩౧; ౪.౬౩; ఇతివు. ౧౦౬; జా. ౨.౨౦.౧౮౧) ఏత్థ మాతాపితరో. ‘‘బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౪౮; సం. ని. ౨.౨౧; అ. ని. ౪.౮; ౫.౧౧; పటి. మ. ౨.౪౪) ఏత్థ సేట్ఠో అధిప్పేతో. ఇధ పన పఠమజ్ఝానం పణీతం భావేత్వా పఠమజ్ఝానభూమియం నిబ్బత్తో కప్పాయుకో మహాబ్రహ్మా అధిప్పేతో (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౩). చ-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, బ్రహ్మా చ అఞ్ఞే చ దససు చక్కవాళసహస్సేసు బ్రహ్మానో చాతి అత్థో, పదపూరణమత్తో వా. లోకాధిపతీతి ఏత్థ లోకోతి సఙ్ఖారలోకో సత్తలోకో ఓకాసలోకోతి తయో లోకా. తేసు ఇధ సత్తలోకో అధిప్పేతో. తస్స ఇస్సరో అధిపతీతి లోకాధిపతి, లోకేకదేసస్సాపి అధిపతి లోకాధిపతీతి వుచ్చతి దేవాధిపతి నరాధిపతి వియ.

సహమ్పతీతి సో కిర కస్సపస్స భగవతో సాసనే సహకో నామ థేరో పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా అపరిహీనజ్ఝానో జీవితపరియోసానే పఠమజ్ఝానభూమియం కప్పాయుకమహాబ్రహ్మా హుత్వా నిబ్బత్తో, తత్ర పన నం ‘‘సహమ్పతి బ్రహ్మా’’తి సఞ్జానన్తి. ‘‘సహకపతీ’’తి వత్తబ్బే అనుస్సరాగమం కత్వా రుళ్హీవసేన ‘‘సహమ్పతీ’’తి వదన్తి. కతఞ్జలీతి కతఞ్జలికో, అఞ్జలిపుటం సిరసి కత్వాతి అత్థో. అనధివరన్తి అచ్చన్తవరో అధివరో నాస్స అత్థీతి అనధివరో, న తతో అధికో వరో అత్థీతి వా అనధివరో, అనుత్తరోతి అత్థో, తం అనధివరం. అయాచథాతి అయాచిత్థ అజ్ఝేసి.

ఇదాని యస్సత్థాయ సో భగవన్తం అయాచి, తమత్థం దస్సేతుం ‘‘సన్తీధ సత్తా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సన్తీతి సంవిజ్జన్తి ఉపలబ్భన్తి, బుద్ధచక్ఖుస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తా అత్థీతి అత్థో. ఇధాతి అయం దేసాపదేసే నిపాతో. స్వాయం కత్థచి సాసనం ఉపాదాయ వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో, ఇధ దుతియో సమణో, ఇధ తతియో సమణో, ఇధ చతుత్థో సమణో, సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯; దీ. ని. ౨.౨౧౪; అ. ని. ౪.౨౪౧). కత్థచి ఓకాసం, యథాహ –

‘‘ఇధేవ తిట్ఠమానస్స, దేవభూతస్స మే సతో;

పునరాయు చ మే లద్ధో, ఏవం జానాహి మారిసా’’తి. (దీ. ని. ౨.౩౬౯) –

కత్థచి పదపూరణమత్తమేవ హోతి. యథాహ – ‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, భుత్తావీ అస్సం పవారితో’’తి (మ. ని. ౧.౩౦). కత్థచి లోకం ఉపాదాయ, యథాహ – ‘‘ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయా’’తి (అ. ని. ౧.౧౭౦). ఇధాపి లోకమేవ ఉపాదాయ వుత్తోతి వేదితబ్బో. తస్మా ఇమస్మిం సత్తలోకేతి అత్థో. సత్తాతి రూపాదీసు ఖన్ధేసు ఛన్దరాగేన సత్తా విసత్తా ఆసత్తా లగ్గా లగితాతి సత్తా, సత్తాతి పాణినో వుచ్చన్తి. రుళ్హీసద్దేన పన వీతరాగేసుపి అయం వోహారో వత్తతియేవ.

అప్పరజక్ఖజాతికాతి పఞ్ఞామయే అక్ఖిమ్హి అప్పం పరిత్తం రాగదోసమోహరజం ఏతేసం ఏవంసభావా చ తేతి అప్పరజక్ఖజాతికా, అప్పం రాగాదిరజమేవ వా యేసం తే అప్పరజక్ఖా, తే అప్పరజక్ఖసభావా అప్పరజక్ఖజాతికాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తేసం అప్పరజక్ఖజాతికానం. ‘‘సత్తాన’’న్తి విభత్తివిపరిణామం కత్వా – ‘‘దేసేహి ధమ్మ’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధం కత్వా అత్థో దట్ఠబ్బో. దేసేహీతి ఆయాచనవచనమేతం, దేసేహి కథేహి ఉపదిసాతి అత్థో. ధమ్మన్తి ఏత్థ అయం ధమ్మ-సద్దో పరియత్తిసమాధిపఞ్ఞాపకతిసభావసుఞ్ఞతాపుఞ్ఞఆపత్తిఞేయ్యచతుసచ్చధమ్మాదీసు దిస్సతి. తథా హి – ‘‘ఇధ భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతి సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం…పే… వేదల్ల’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౩౯; అ. ని. ౪.౧౦౨) పరియత్తియం దిస్సతి. ‘‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో అహేసు’’న్తిఆదీసు సమాధిమ్హి.

‘‘యస్సేతే చతురో ధమ్మా, వానరిన్ద యథా తవ;

సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో, దిట్ఠం సో అతివత్తతీ’’తి. –

ఆదీసు (జా. ౧.౨.౧౪౭) పఞ్ఞాయ. ‘‘జాతిధమ్మా జరాధమ్మా, అథో మరణధమ్మినో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౩౯) పకతియం. ‘‘కుసలా ధమ్మా, అకుసలా ధమ్మా, అబ్యాకతా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. తికమాతికా) సభావే. ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే ధమ్మా హోన్తి ఖన్ధా హోన్తీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౨౧) సుఞ్ఞతాయం. ‘‘ధమ్మో సుచిణ్ణో సుఖమావహాతీ’’తిఆదీసు (సు. ని. ౧౮౪; థేరగా. ౩౦౩; జా. ౧.౧౦.౧౦౨; ౧.౧౫.౩౮౫) పుఞ్ఞే. ‘‘ద్వే అనియతా ధమ్మా’’తిఆదీసు ఆపత్తియం. ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తీ’’తిఆదీసు (మహాని. ౧౫౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫) ఞేయ్యే. ‘‘దిట్ఠధమ్మో పత్తధమ్మో విదితధమ్మో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౯౯; మహావ. ౨౭, ౫౭) చతుసచ్చధమ్మే. ఇధాపి చతుసచ్చధమ్మే దట్ఠబ్బో (మ. ని. అట్ఠ. ౧.సుత్తనిక్ఖేపవణ్ణనా; ధ. స. అట్ఠ. చిత్తుప్పాదకణ్డ ౧). అనుకమ్పాతి అనుకమ్పం అనుద్దయం కరోహి. ఇమన్తి పజం నిద్దిసన్తో ఆహ. పజన్తి పజాతత్తా పజా, తం పజం, సత్తనికాయం సంసారదుక్ఖతో మోచేహీతి అధిప్పాయో. కేచి పన –

‘‘భగవాతి లోకాధిపతీ నరుత్తమో,

కతఞ్జలీ బ్రహ్మగణేహి యాచితో’’తి. –

పఠన్తి. ఏత్తావతా సబ్బసో అయం గాథా వుత్తత్థా హోతి.

అథ భగవతో తం బ్రహ్మునో సహమ్పతిస్స ఆయాచనవచనం సుత్వా అపరిమితసమయసముదితకరుణాబలస్స దసబలస్స పరహితకరణనిపుణమతిచారస్స సబ్బసత్తేసు ఓకాసకరణమత్తేన మహాకరుణా ఉదపాది. తం పన భగవతో కరుణుప్పత్తిం దస్సేన్తేహి సఙ్గీతికాలే సఙ్గీతికారకేహి –

౨. ‘‘సమ్పన్నవిజ్జాచరణస్స తాదినో, జుతిన్ధరస్సన్తిమదేహధారినో;

తథాగతస్సప్పటిపుగ్గలస్స, ఉప్పజ్జి కారుఞ్ఞతా సబ్బసత్తే’’తి. –

అయం గాథా ఠపితా.

తత్థ సమ్పన్నవిజ్జాచరణస్సాతి సమ్పన్నం నామ తివిధం పరిపుణ్ణసమఙ్గిమధురవసేన. తత్థ –

‘‘సమ్పన్నం సాలికేదారం, సువా భుఞ్జన్తి కోసియ;

పటివేదేమి తే బ్రహ్మే, న నం వారేతుముస్సహే’’తి. (జా. ౧.౧౪.౧) –

ఇదం పరిపుణ్ణసమ్పన్నం నామ. ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపగతో సముపగతో సమ్పన్నో సమన్నాగతో’’తి (విభ. ౫౧౧) ఇదం సమఙ్గిసమ్పన్నం నామ. ‘‘ఇమిస్సా, భన్తే, మహాపథవియా హేట్ఠిమతలం సమ్పన్నం, సేయ్యథాపి ఖుద్దమధుం అనీలకం, ఏవమస్సాద’’న్తి (పారా. ౧౮) ఇదం మధురసమ్పన్నం నామ. ఇధ పరిపుణ్ణసమ్పన్నమ్పి సమఙ్గిసమ్పన్నమ్పి యుజ్జతి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౬౪). విజ్జాతి పటిపక్ఖధమ్మే విజ్ఝనట్ఠేన విదితకరణట్ఠేన విన్దితబ్బట్ఠేన చ విజ్జా. తా పన తిస్సోపి విజ్జా అట్ఠపి విజ్జా. తిస్సో విజ్జా భయభేరవసుత్తే (మ. ని. ౧.౫౦ ఆదయో) ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బా, అట్ఠ అమ్బట్ఠసుత్తే (దీ. ని. ౧.౨౭౮ ఆదయో). తత్ర హి విపస్సనాఞాణేన మనోమయిద్ధియా చ సహ ఛ అభిఞ్ఞా పరిగ్గహేత్వా అట్ఠ విజ్జా వుత్తా. చరణన్తి సీలసంవరో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా భోజనే మత్తఞ్ఞుతా జాగరియానుయోగో సద్ధా హిరీ ఓత్తప్పం బాహుసచ్చం ఆరద్ధవీరియతా ఉపట్ఠితస్సతితా పఞ్ఞాసమ్పన్నతా చత్తారి రూపావచరజ్ఝానానీతి ఇమే పన్నరస ధమ్మా వేదితబ్బా. ఇమేయేవ హి పన్నరస ధమ్మా యస్మా ఏతేహి చరతి అరియసావకో గచ్ఛతి అమతం దిసం, తస్మా ‘‘చరణ’’న్తి వుత్తా. యథాహ – ‘‘ఇధ, మహానామ, అరియసావకో సీలవా హోతీ’’తి (మ. ని. ౨.౨౪) సబ్బం మజ్ఝిమపణ్ణాసకే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. విజ్జా చ చరణఞ్చ విజ్జాచరణాని, సమ్పన్నాని పరిపుణ్ణాని విజ్జాచరణాని యస్స సోయం సమ్పన్నవిజ్జాచరణో, విజ్జాచరణేహి సమ్పన్నో సమఙ్గీభూతో, సమన్నాగతోతి వా సమ్పన్నవిజ్జాచరణో. ఉభయథాపి అత్థో యుజ్జతేవ, తస్స సమ్పన్నవిజ్జాచరణస్స (పారా. అట్ఠ. ౧.౧ వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా).

తాదినోతి ‘‘ఇట్ఠేపి తాదీ అనిట్ఠేపి తాదీ’’తిఆదినా నయేన మహానిద్దేసే (మహాని. ౩౮, ౧౯౨) ఆగతతాదిలక్ఖణేన తాదినో, ఇట్ఠానిట్ఠాదీసు అవికారస్స తాదిసస్సాతి అత్థో. జుతిన్ధరస్సాతి జుతిమతో, యుగన్ధరే సరదసమయే సముదితదివసకరాతిరేకతరసస్సిరికసరీరజుతివిసరధరస్సాతి అత్థో. ‘‘పఞ్ఞాపజ్జోతధరస్సా’’తి వా వత్తుం వట్టతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘చత్తారో లోకే పజ్జోతా, పఞ్చమేత్థ న విజ్జతి;

దివా తపతి ఆదిచ్చో, రత్తిమాభాతి చన్దిమా.

‘‘అథ అగ్గి దివారత్తిం, తత్థ తత్థ పభాసతి;

సమ్బుద్ధో తపతం సేట్ఠో, ఏసా ఆభా అనుత్తరా’’తి. (సం. ని. ౧.౨౬, ౮౫);

తస్మా ఉభయథాపి సరీరపఞ్ఞాజుతివిసరధరస్సాతి అత్థో. అన్తిమదేహధారినోతి సబ్బపచ్ఛిమసరీరధారినో, అపునబ్భవస్సాతి అత్థో.

తథాగతస్సాతి ఏత్థ అట్ఠహి కారణేహి భగవా ‘‘తథాగతో’’తి వుచ్చతి. కతమేహి అట్ఠహి? తథా ఆగతోతి తథాగతో, తథా గతోతి తథాగతో, తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో, తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో, తథదస్సితాయ తథాగతో, తథవాదితాయ తథాగతో, తథాకారితాయ తథాగతో, అభిభవనట్ఠేన తథాగతోతి.

కథం భగవా తథా ఆగతోతి తథాగతో? యథా యేన అభినీహారేన దానపారమిం పూరేత్వా సీలనేక్ఖమ్మపఞ్ఞావీరియఖన్తిసచ్చఅధిట్ఠానమేత్తుపేక్ఖాపారమిం పూరేత్వా ఇమా దస పారమియో దస ఉపపారమియో దస పరమత్థపారమియోతి సమత్తింస పారమియో పూరేత్వా అఙ్గపరిచ్చాగం జీవితపరిచ్చాగం ధనరజ్జపుత్తదారపరిచ్చాగన్తి ఇమే పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజిత్వా యథా విపస్సిఆదయో సమ్మాసమ్బుద్ధా ఆగతా, తథా అమ్హాకమ్పి భగవా ఆగతోతి తథాగతో. యథాహ –

‘‘యథేవ లోకమ్హి విపస్సిఆదయో, సబ్బఞ్ఞుభావం మునయో ఇధాగతా;

తథా అయం సక్యమునీపి ఆగతో, తథాగతో వుచ్చతి తేన చక్ఖుమా’’తి.

కథం తథా గతోతి తథాగతో? యథా సమ్పతిజాతా విపస్సిఆదయో సమేహి పాదేహి పథవియం పతిట్ఠాయ ఉత్తరాభిముఖా సత్తపదవీతిహారేన గతా, తథా అమ్హాకమ్పి భగవా గతోతి తథాగతో. యథాహ –

‘‘ముహుత్తజాతోవ గవమ్పతీ యథా, సమేహి పాదేహి ఫుసీ వసున్ధరం;

సో విక్కమీ సత్తపదాని గోతమో, సేతఞ్చ ఛత్తం అనుధారయుం మరూ.

‘‘గన్త్వాన సో సత్తపదాని గోతమో, దిసా విలోకేసి సమా సమన్తతో;

అట్ఠఙ్గుపేతం గిరమబ్భుదీరయీ, సీహో యథా పబ్బతముద్ధనిట్ఠితో’’తి.

కథం తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో? సబ్బేసం రూపారూపధమ్మానం సలక్ఖణం సామఞ్ఞలక్ఖణఞ్చ తథం అవితథం ఞాణగతియా ఆగతో అవిరజ్ఝిత్వా పత్తో అనుబుద్ధోతి తథాగతో.

‘‘సబ్బేసం పన ధమ్మానం, సకసామఞ్ఞలక్ఖణం;

తథమేవాగతో యస్మా, తస్మా సత్థా తథాగతో’’తి.

కథం తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో? తథధమ్మా నామ చత్తారి అరియసచ్చాని. యథాహ – ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. కతమాని చత్తారి? ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి, భిక్ఖవే, తథమేతం అవితథమేతం అనఞ్ఞథమేత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౦) విత్థారో. తాని చ భగవా అభిసమ్బుద్ధో, తస్మా తథానం అభిసమ్బుద్ధత్తా ‘‘తథాగతో’’తి వుచ్చతి. అభిసమ్బుద్ధత్థో హి ఏత్థ గతసద్దో.

‘‘తథనామాని సచ్చాని, అభిసమ్బుజ్ఝి నాయకో;

తస్మా తథానం సచ్చానం, సమ్బుద్ధత్తా తథాగతో’’.

కథం తథదస్సితాయ తథాగతో? భగవా హి అపరిమాణాసు లోకధాతూసు అపరిమాణానం సత్తానం చక్ఖుసోతఘాణజివ్హాకాయమనోద్వారేసు ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తం రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బధమ్మారమ్మణం తథాగతో సబ్బాకారతో జానాతి పస్సతీతి, ఏవం తథదస్సితాయ తథాగతో. అథ వా యం లోకే తథం, తం లోకస్స తథేవ దస్సేతి. తతోపి భగవా తథాగతో. ఏత్థ తథదస్సిఅత్థే ‘‘తథాగతో’’తి పదసమ్భవో వేదితబ్బో.

‘‘తథాకారేన యో ధమ్మే, జానాతి అనుపస్సతి;

తథదస్సీతి సమ్బుద్ధో, తస్మా వుత్తో తథాగతో’’.

కథం తథవాదితాయ తథాగతో? యఞ్చ అభిసమ్బోధియా పరినిబ్బానస్స చ అన్తరే పఞ్చచత్తాలీసవస్సపరిమాణకాలే సుత్తాదినవఙ్గసఙ్గహితం భాసితం లపితం తథాగతేన, సబ్బం తం ఏకతులాయ తులితం వియ తథమేవ అవితథమేవ హోతి. తేనేవాహ –

‘‘యఞ్చ, చున్ద, రత్తిం తథాగతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝతి, యఞ్చ రత్తిం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతి, యం ఏతస్మిం అన్తరే భాసతి లపతి నిద్దిసతి, సబ్బం తం తథేవ హోతి, నో అఞ్ఞథా. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి.

ఏత్థ పన గదఅత్థో హి గతసద్దో. ఏవం తథవాదితాయ తథాగతో. ఆగదనం ఆగదో, వచనన్తి అత్థో. తథో అవిపరీతో ఆగదో అస్సాతి తథాగతో. ద-కారస్స త-కారం కత్వా వుత్తో.

‘‘తథావాదీ జినో యస్మా, తథధమ్మప్పకాసకో;

తథామాగదనఞ్చస్స, తస్మా బుద్ధో తథాగతో’’.

కథం తథాకారితాయ తథాగతో? భగవా హి యం యం వాచం అభాసి, తం తం ఏవ కాయేన కరోతి, వాచాయ కాయో అనులోమేతి, కాయస్సపి వాచా. తేనేవాహ –

‘‘యథా వాదీ, భిక్ఖవే, తథాగతో తథా కారీ, యథా కారీ తథా వాదీ…పే… తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౩; చూళని. పోసాలమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౩).

యథా చ వాచా గతా, కాయోపి తథా గతో, యథా కాయో గతో, వాచాపి తథా గతా. ఏవం తథాకారితాయ తథాగతో.

‘‘యథా వాచా గతా తస్స, తథా కాయో గతో యతో;

తథావాదితాయ సమ్బుద్ధో, సత్థా తస్మా తథాగతో’’.

కథం అభిభవనట్ఠేన తథాగతో? ఉపరి భవగ్గం హేట్ఠా అవీచిం పరియన్తం కత్వా తిరియం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు సబ్బసత్తే అభిభవతి సీలేనపి సమాధినాపి పఞ్ఞాయపి విముత్తియాపి విముత్తిఞాణదస్సనేనపి, న తస్స తులా వా పమాణం వా అత్థి, అథ ఖో అతులో అప్పమేయ్యో అనుత్తరో. తేనేవాహ –

‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… తథాగతో అభిభూ అనభిభూతో అఞ్ఞదత్థు దసో వసవత్తీ, తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౧.౨౩; పోసాలమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౩).

తత్రేవం పదసిద్ధి వేదితబ్బా – అగదో వియ అగదో. కో పనేస? దేసనావిలాసో చేవ పుఞ్ఞుస్సయో చ. తేన హేస మహానుభావో భిసక్కో దిబ్బాగదేన సప్పే వియ సబ్బపరప్పవాదినో సదేవకఞ్చ లోకం అభిభవతి, ఇతి సబ్బలోకాభిభవనతో అవిపరీతో దేసనావిలాసో చేవ పుఞ్ఞుస్సయో చ అగదో అస్సాతి ద-కారస్స త-కారం కత్వా ‘‘తథాగతో’’తి వేదితబ్బో. ఏవం అభిభవనట్ఠేన తథాగతో.

‘‘తథో అవిపరీతో చ, అగదో యస్స సత్థునో;

వసవత్తీతి సో తేన, హోతి సత్థా తథాగతో’’.

అప్పటిపుగ్గలస్సాతి పటిపుగ్గలవిరహితస్స, అఞ్ఞో కోచి ‘‘అహం బుద్ధో’’తి ఏవం పటిఞ్ఞం దాతుం సమత్థో నామస్స పుగ్గలో, నత్థీతి అప్పటిపుగ్గలో, తస్స అప్పటిపుగ్గలస్స. ఉప్పజ్జీతి ఉప్పన్నో ఉదపాది. కారుఞ్ఞతాతి కరుణాయ భావో కారుఞ్ఞతా. సబ్బసత్తేతి నిరవసేససత్తపరియాదానవచనం, సకలే సత్తనికాయేతి అత్థో. ఏత్తావతా అయమ్పి గాథా వుత్తత్థా హోతి.

అథ భగవా బ్రహ్మునా ధమ్మదేసనత్థాయ ఆయాచితో సత్తేసు కారుఞ్ఞతం ఉప్పాదేత్వా ధమ్మం దేసేతుకామో మహాబ్రహ్మానం గాథాయ అజ్ఝభాసి –

‘‘అపారుతా తేసం అమతస్స ద్వారా, యే సోతవన్తో పముఞ్చన్తు సద్ధం;

విహింససఞ్ఞీ పగుణం న భాసిం, ధమ్మం పణీతం మనుజేసు బ్రహ్మే’’తి. (మ. ని. ౧.౨౮౩; దీ. ని. ౨.౭౧; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౯);

అథ ఖో బ్రహ్మా సహమ్పతి ‘‘కతావకాసో ఖోమ్హి భగవతా ధమ్మదేసనాయా’’తి ఞత్వా దసనఖసమోధానసముజ్జలం అఞ్జలిం సిరసి కత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా బ్రహ్మగణపరివుతో పక్కామి. అథ సత్థా తస్స బ్రహ్మునో పటిఞ్ఞం దత్వా – ‘‘కస్స ను ఖో అహం పఠమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౮౩; మహావ. ౧౦) చిన్తేన్తో – ‘‘ఆళారో పణ్డితో సో ఇమం ధమ్మం ఖిప్పం ఆజానిస్సతీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా పున ఓలోకేన్తో తస్స సత్తాహం కాలఙ్కతభావం ఞత్వా ఉదకస్స చ అభిదోసకాలఙ్కతభావం ఞత్వా పున – ‘‘కహం ను ఖో ఏతరహి పఞ్చవగ్గియా భిక్ఖూ విహరన్తీ’’తి పఞ్చవగ్గియే ఆవజ్జేన్తో ‘‘బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే’’తి ఞత్వా ఆసాళ్హియం పభాతాయ రత్తియా కాలస్సేవ పత్తచీవరమాదాయ అట్ఠారసయోజనికం మగ్గం పటిపన్నో అన్తరామగ్గే ఉపకం నామ ఆజీవకం దిస్వా తస్స అత్తనో బుద్ధభావమావికత్వా తందివసమేవ సాయన్హసమయే ఇసిపతనమగమాసి. తత్థ పఞ్చవగ్గియానం అత్తనో బుద్ధభావం పకాసేత్వా పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనగతో పఞ్చవగ్గియే భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తం (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩ ఆదయో; పటి. మ. ౨.౩౦) దేసేసి.

తేసు అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరో దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా సుత్తపరియోసానే అట్ఠారసహి బ్రహ్మకోటీహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. సత్థా తత్థేవ వస్సం ఉపగన్త్వా పునదివసే వప్పత్థేరం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేసి. ఏతేనేవ ఉపాయేన సబ్బే తే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేత్వా పున పఞ్చమియం పక్ఖస్స పఞ్చపి తే థేరే సన్నిపాతేత్వా అనత్తలక్ఖణసుత్తన్తం (సం. ని. ౩.౫౯; మహావ. ౨౦ ఆదయో) దేసేసి, దేసనాపరియోసానే పఞ్చపి థేరా అరహత్తే పతిట్ఠహింసు.

అథ సత్థా తత్థేవ యసస్స కులపుత్తస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా గేహం పహాయ నిక్ఖన్తం దిస్వా – ‘‘ఏహి యసా’’తి (మహావ. ౨౬) పక్కోసిత్వా తస్మిఞ్ఞేవ రత్తిభాగే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేత్వా పునదివసే అరహత్తే చ పతిట్ఠాపేత్వా అపరేపి తస్స సహాయకే చతుపణ్ణాసజనే ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బాజేత్వా అరహత్తే పతిట్ఠాపేసి. ఏవం లోకే ఏకసట్ఠియా అరహన్తేసు జాతేసు సత్థా వుట్ఠవస్సో పవారేత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ఏతదవోచ –

‘‘పరత్థం చత్తనో అత్థం, కరోన్తా పథవిం ఇమం;

బ్యాహరన్తా మనుస్సానం, ధమ్మం చరథ భిక్ఖవో.

‘‘విహరథ వివిత్తేసు, పబ్బతేసు వనేసు చ;

పకాసయన్తా సద్ధమ్మం, లోకస్స సతతం మమ.

‘‘కరోన్తా ధమ్మదూతేయ్యం, విఖ్యాపయథ భిక్ఖవో;

సన్తి అత్థాయ సత్తానం, సుబ్బతా వచనం మమ.

‘‘సబ్బం పిదహథ ద్వారం, అపాయానమనాసవా;

సగ్గమోక్ఖస్స మగ్గస్స, ద్వారం వివరథాసమా.

‘‘దేసనాపటిపత్తీహి, కరుణాదిగుణాలయా;

బుద్ధిం సద్ధఞ్చ లోకస్స, అభివడ్ఢేథ సబ్బసో.

‘‘గిహీనముపకరోన్తానం, నిచ్చమామిసదానతో;

కరోథ ధమ్మదానేన, తేసం పచ్చూపకారకం.

‘‘సముస్సయథ సద్ధమ్మం, దేసయన్తా ఇసిద్ధజం;

కతకత్తబ్బకమ్మన్తా, పరత్థం పటిపజ్జథా’’తి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా భగవా తే భిక్ఖూ దిసాసు విస్సజ్జేత్వా సయం ఉరువేలం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే కప్పాసికవనసణ్డే తింస భద్దవగ్గియకుమారే వినేసి. తేసు యో సబ్బపచ్ఛిమకో, సో సోతాపన్నో, సబ్బసేట్ఠో అనాగామీ, ఏకోపి అరహా వా పుథుజ్జనో వా నాహోసి. తేపి సబ్బే ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బాజేత్వా దిసాసు పేసేత్వా సయం ఉరువేలం గన్త్వా అడ్ఢుడ్ఢాని పాటిహారియసహస్సాని దస్సేత్వా ఉరువేలకస్సపాదయో సహస్సజటిలపరివారే తేభాతికజటిలే దమేత్వా ఏహిభిక్ఖుభావేన పబ్బాజేత్వా గయాసీసే నిసీదాపేత్వా ఆదిత్తపరియాయదేసనాయ (సం. ని. ౪.౨౮; మహావ. ౫౪) అరహత్తే పతిట్ఠాపేత్వా తేన అరహన్తసహస్సేన భగవా పరివుతో ‘‘బిమ్బిసారస్స రఞ్ఞో పటిఞ్ఞం మోచేస్సామీ’’తి రాజగహనగరూపచారే లట్ఠివనుయ్యానం నామ అగమాసి. తతో ఉయ్యానపాలకో రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా – ‘‘సత్థా ఆగతో’’తి సుత్వా ద్వాదసనహుతేహి బ్రాహ్మణగహపతికేహి పరివుతో దసబలం ఘనవివరగతమివ దివసకరం వనవివరగతం మునివరదివసకరం ఉపసఙ్కమిత్వా చక్కాలఙ్కతతలేసు జలజామలావికలకమలకోమలేసు దసబలస్స పాదేసు మకుటమణిజుతివిసరవిజ్జోతినా సిరసా నిపతిత్వా ఏకమన్తం నిసీది సద్ధిం పరిసాయ.

అథ ఖో తేసం బ్రాహ్మణగహపతికానం ఏతదహోసి – ‘‘కిం ను ఖో మహాసమణో ఉరువేలకస్సపే బ్రహ్మచరియం చరతి, ఉదాహు ఉరువేలకస్సపో మహాసమణే’’తి? అథ ఖో భగవా తేసం చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ థేరం గాథాయ అజ్ఝభాసి –

‘‘కిమేవ దిస్వా ఉరువేలవాసి, పహాసి అగ్గిం కిసకోవదానో;

పుచ్ఛామి తం కస్సప ఏతమత్థం, కథం పహీనం తవ అగ్గిహుత్త’’న్తి. (మహావ. ౫౫);

థేరో భగవతో అధిప్పాయం విదిత్వా –

‘‘రూపే చ సద్దే చ అథో రసే చ, కామిత్థియో చాభివదన్తి యఞ్ఞా;

ఏతం మలన్తీ ఉపధీసు ఞత్వా, తస్మా న యిట్ఠే న హుతే అరఞ్జి’’న్తి. (మహావ. ౫౫) –

ఇమం గాథం వత్వా అత్తనో సావకభావప్పకాసనత్థం తథాగతస్స పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా – ‘‘సత్థా మే, భన్తే, భగవా, సావకోహమస్మీ’’తి వత్వా ఏకతాలద్వితాల…పే… సత్తతాలప్పమాణం వేహాసం సత్తక్ఖత్తుం అబ్భుగ్గన్త్వా పాటిహారియం కత్వా ఆకాసతో ఓరుయ్హ భగవన్తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది.

అథ ఖో మహాజనో తస్స తం పాటిహారియం దిస్వా – ‘‘అహో మహానుభావా బుద్ధా నామ, ఏవం థామగతదిట్ఠికో అత్తానం ‘అరహా అహ’న్తి మఞ్ఞమానో ఉరువేలకస్సపోపి దిట్ఠిజాలం భిన్దిత్వా తథాగతేన దమితో’’తి దసబలస్స గుణకథం కథేసి. తం సుత్వా సత్థా – ‘‘నాహమిదానియేవ ఇమం ఉరువేలకస్సపం దమేమి, అతీతేపి ఏస మయా దమితోయేవా’’తి ఆహ. అథ ఖో సో మహాజనో ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం వన్దిత్వా సిరసి అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఏవమాహ – ‘‘భన్తే, ఇదాని అమ్హేహి ఏస దమితో దిట్ఠో, కథం పనేస అతీతే భగవతా దమితో’’తి. తతో సత్థా తేన మహాజనేన యాచితో భవన్తరేన పటిచ్ఛన్నం మహానారదకస్సపజాతకం (జా. ౨.౨౨.౧౧౫౩) కథేత్వా చత్తారి అరియసచ్చాని పకాసేసి. తతో సత్థు ధమ్మకథం సుత్వా రాజా బిమ్బిసారో ఏకాదసనహుతేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి, ఏకనహుతం ఉపాసకత్తం పటివేదేసి. రాజా సరణం గన్త్వా స్వాతనాయ భగవన్తం సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన నిమన్తేత్వా భగవన్తం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా వన్దిత్వా పక్కామి.

పునదివసే భగవా భిక్ఖుసహస్సపరివుతో మరుగణపరివుతో వియ దససతనయనో దేవరాజా, బ్రహ్మగణపరివుతో వియ మహాబ్రహ్మా రాజగహం పావిసి. రాజా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం దత్వా భోజనపరియోసానే భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అహం, భన్తే, తీణి రతనాని వినా వసితుం న సక్ఖిస్సామి, వేలాయ వా అవేలాయ వా భగవతో సన్తికం ఆగమిస్సామి, లట్ఠివనం నామ అతిదూరే, ఇదం పన అమ్హాకం వేళువనం నామ ఉయ్యానం పవివేకకామానం నాతిదూరం నచ్చాసన్నం గమనాగమనసమ్పన్నం నిజ్జనసమ్బాధం పవివేకసుఖం ఛాయూదకసమ్పన్నం సీతలసిలాతలసమలఙ్కతం పరమరమణీయభూమిభాగం సురభికుసుమతరువరనిరన్తరం రమణీయపాసాదహమ్మియవిమానవిహారడ్ఢుయోగమణ్డపాదిపటిమణ్డితం. ఇదం మే, భన్తే, భగవా పటిగ్గణ్హాతు నవతపనఙ్గారసఙ్కాసేన సువణ్ణభిఙ్గారేన సురభికుసుమవాసితం మణివణ్ణఉదకం గహేత్వా వేళువనారామం పరిచ్చజన్తో దసబలస్స హత్థే ఉదకం పాతేసి. తస్మిం ఆరామపటిగ్గహణే ‘‘బుద్ధసాసనస్స మూలాని ఓతిణ్ణానీ’’తి పీతివసం గతా నచ్చన్తీ వియ అయం మహాపథవీ కమ్పి. జమ్బుదీపే పన ఠపేత్వా వేళువనమహావిహారం అఞ్ఞం పథవిం కమ్పేత్వా గహితసేనాసనం నామ నత్థి. అథ సత్థా వేళువనారామం పటిగ్గహేత్వా రఞ్ఞో విహారదానానుమోదనమకాసి –

‘‘ఆవాసదానస్స పనానిసంసం, కో నామ వత్తుం, పురిసో సమత్థో;

అఞ్ఞత్ర బుద్ధా పన లోకనాథా, యుత్తో ముఖానం నహుతేన చాపి.

‘‘ఆయుఞ్చ వణ్ణఞ్చ సుఖం బలఞ్చ, వరం పసత్థం పటిభానమేవ;

దదాతి నామాతి పవుచ్చతే సో, యో దేతి సఙ్ఘస్స నరో విహారం.

‘‘దాతా నివాసస్స నివారణస్స, సీతాదినో జీవితుపద్దవస్స;

పాలేతి ఆయుం పన తస్స యస్మా, ఆయుప్పదో హోతి తమాహు సన్తో.

‘‘అచ్చుణ్హసీతే వసతో నివాసే, బలఞ్చ వణ్ణో పటిభా న హోతి;

తస్మా హి సో దేతి విహారదాతా, బలఞ్చ వణ్ణం పటిభానమేవ.

‘‘దుక్ఖస్స సీతుణ్హసరీసపా చ, వాతాతపాదిప్పభవస్స లోకే;

నివారణా నేకవిధస్స నిచ్చం, సుఖప్పదో హోతి విహారదాతా.

‘‘సీతుణ్హవాతాతపడంసవుట్ఠి, సరీసపావాళమిగాదిదుక్ఖం;

యస్మా నివారేతి విహారదాతా, తస్మా సుఖం విన్దతి సో పరత్థ.

‘‘పసన్నచిత్తో భవభోగహేతుం, మనోభిరామం ముదితో విహారం;

యో దేతి సీలాదిగుణోదితానం, సబ్బం దదో నామ పవుచ్చతే సో.

‘‘పహాయ మచ్ఛేరమలం సలోభం, గుణాలయానం నిలయం దదాతి;

ఖిత్తోవ సో తత్థ పరేహి సగ్గే, యథాభతం జాయతి వీతసోకో.