౪. కాళుదాయిత్థేరఅపదానవణ్ణనా

పదుముత్తరబుద్ధస్సాతిఆదికం ఆయస్మతో కాళుదాయిత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం కులప్పసాదకానం భిక్ఖూనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా తజ్జం అభినీహారం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి.

సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం బోధిసత్తస్స మాతుకుచ్ఛియం పటిసన్ధిగ్గహణదివసే కపిలవత్థుస్మింయేవ అమచ్చగేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, బోధిసత్తేన సద్ధిం ఏకదివసంయేవ జాతోతి తం దివసంయేవ నం దుకూలచుమ్బటకే నిపజ్జాపేత్వా బోధిసత్తస్స ఉపట్ఠానత్థాయ నయింసు. బోధిసత్తేన హి సద్ధిం బోధిరుక్ఖో, రాహులమాతా, చత్తారో నిధీ, ఆరోహనహత్థీ, అస్సకణ్డకో, ఆనన్దో, ఛన్నో, కాళుదాయీతి ఇమే సత్త ఏకదివసే జాతత్తా సహజాతా నామ అహేసుం. అథస్స నామగ్గహణదివసే సకలనగరస్స ఉదగ్గచిత్తదివసే జాతత్తా ఉదాయిత్వేవ నామం అకంసు. థోకం కాళధాతుకత్తా పన కాళుదాయీతి పఞ్ఞాయిత్థ. సో బోధిసత్తేన సద్ధిం కుమారకీళం కీళన్తో వుద్ధిం అగమాసి.

అపరభాగే లోకనాథే మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా అనుక్కమేన సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కే రాజగహం ఉపనిస్సాయ వేళువనే విహరన్తే సుద్ధోదనమహారాజా తం పవత్తిం సుత్వా పురిససహస్సపరివారం ఏకం అమచ్చం ‘‘పుత్తం మే ఇధానేహీ’’తి పేసేసి. సో ధమ్మదేసనావేలాయం సత్థు సన్తికం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుత్వా సపరివారో అరహత్తం పాపుణి. అథ నే సత్థా ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి హత్థం పసారేసి. సబ్బే తఙ్ఖణఞ్ఞేవ ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా వస్ససట్ఠికత్థేరా వియ అహేసుం. అరహత్తప్పత్తితో పట్ఠాయ పన అరియా మజ్ఝత్తావ హోన్తి. తస్మా రఞ్ఞా పహితసాసనం దసబలస్స న కథేసి. రాజా ‘‘నేవ గతో ఆగచ్ఛతి, న సాసనం సుయ్యతీ’’తి అపరం అమచ్చం పురిససహస్సేహి పేసేసి. తస్మిమ్పి తథా పటిపన్నే అపరమ్పి పేసేసీతి ఏవం నవహి పురిససహస్సేహి సద్ధిం నవ అమచ్చే పేసేసి. సబ్బే అరహత్తం పత్వా తుణ్హీ అహేసుం.

అథ రాజా చిన్తేసి – ‘‘ఏత్తకా జనా మయి సినేహాభావేన దసబలస్స ఇధాగమనత్థాయ న కిఞ్చి కథయింసు, అయం ఖో ఉదాయి దసబలేన సమవయో, సహపంసుకీళికో, మయి చ సినేహో అత్థి, ఇమం పేసేస్సామీ’’తి తం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాత, త్వం పురిససహస్సపరివారో రాజగహం గన్త్వా దసబలం ఇధానేహీ’’తి వత్వా పేసేసి. సో పన గచ్ఛన్తో ‘‘సచాహం, దేవ, పబ్బజితుం లభిస్సామి, ఏవాహం భగవన్తం ఇధానేస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘యం కిఞ్చి కత్వా మమ పుత్తం దస్సేహీ’’తి వుత్తో రాజగహం గన్త్వా సత్థు ధమ్మదేసనవేలాయం పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుత్వా సపరివారో అరహత్తం పత్వా ఏహిభిక్ఖుభావే పతిట్ఠాసి. అరహత్తం పన పత్వా ‘‘న తావాయం దసబలస్స కులనగరం గన్తుం కాలో, వసన్తే పన ఉపగతే పుప్ఫితే వనసణ్డే హరితతిణసఞ్ఛన్నాయ భూమియా గమనకాలో భవిస్సతీ’’తి కాలం పటిమానేన్తో వసన్తే సమ్పత్తే సత్థు కులనగరం గన్తుం గమనమగ్గవణ్ణం సంవణ్ణేన్తో –

‘‘అఙ్గారినో దాని దుమా భదన్తే, ఫలేసినో ఛదనం విప్పహాయ;

తే అచ్చిమన్తోవ పభాసయన్తి, సమయో మహావీర భాగీ రథానం.

‘‘దుమాని ఫుల్లాని మనోరమాని, సమన్తతో సబ్బదిసా పవన్తి;

పత్తం పహాయ ఫలమాససానా, కాలో ఇతో పక్కమనాయ వీర.

‘‘నేవాతిసీతం న పనాతిఉణ్హం, సుఖా ఉతు అద్ధనియా భదన్తే;

పస్సన్తు తం సాకియా కోళియా చ, పచ్ఛాముఖం రోహినియం తరన్తం.

‘‘ఆసాయ కసతే ఖేత్తం, బీజం ఆసాయ వప్పతి;

ఆసాయ వాణిజా యన్తి, సముద్దం ధనహారకా;

యాయ ఆసాయ తిట్ఠామి, సా మే ఆసా సమిజ్ఝతు. (థేరగా. ౫౨౭-౫౩౦);

‘‘నాతిసీతం నాతిఉణ్హం, నాతిదుబ్భిక్ఖఛాతకం;

సద్దలా హరితా భూమి, ఏస కాలో మహాముని. (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౨౫);

‘‘పునప్పునఞ్చేవ వపన్తి బీజం, పునప్పునం వస్సతి దేవరాజా;

పునప్పునం ఖేత్తం కసన్తి కస్సకా, పునప్పునం ధఞ్ఞముపేతి రట్ఠం.

‘‘పునప్పునం యాచనకా చరన్తి, పునప్పునం దానప్పతీ దదన్తి;

పునప్పునం దానప్పతీ దదిత్వా, పునప్పునం సగ్గముపేన్తి ఠానం.

‘‘వీరో హవే సత్తయుగం పునేతి, యస్మిం కులే జాయతి భూరిపఞ్ఞో;

మఞ్ఞామహం సక్కతి దేవదేవో, తయా హి జాతో ముని సచ్చనామో.

‘‘సుద్ధోదనో నామ పితా మహేసినో, బుద్ధస్స మాతా పన మాయనామా;

యా బోధిసత్తం పరిహరియ కుచ్ఛినా, కాయస్స భేదా తిదివమ్హి మోదతి.

‘‘సా గోతమీ కాలకతా ఇతో చుతా, దిబ్బేహి కామేహి సమఙ్గిభూతా;

సా మోదతి కామగుణేహి పఞ్చహి, పరివారితా దేవగణేహి తేహీ’’తి. (థేరగా. ౫౩౧-౫౩౫);

ఇమా గాథా అభాసి. తత్థ అఙ్గారినోతి అఙ్గారాని వియాతి అఙ్గారాని. అఙ్గారాని రత్తపవాళవణ్ణాని రుక్ఖానం పుప్ఫఫలాని, తాని ఏతేసం సన్తీతి అఙ్గారినో, అభిలోహితకుసుమకిసలయేహి అఙ్గారవుట్ఠిసమ్పరికిణ్ణా వియాతి అత్థో. దానీతి ఇమస్మిం కాలే. దుమాతి రుక్ఖా. భదన్తేతి భద్దం అన్తే ఏతస్సాతి, ‘‘భదన్తే’’తి ఏకస్స ద-కారస్స లోపం కత్వా వుచ్చతి. గుణవిసేసయుత్తో, గుణవిసేసయుత్తానఞ్చ అగ్గభూతో సత్థా. తస్మా, భదన్తేతి సత్థు ఆలపనమేవ, పచ్చత్తవచనఞ్చేతం ఏకారన్తం ‘‘సుగతే పటికమ్మే సుఖే దుక్ఖే జీవే’’తిఆదీసు వియ. ఇధ పన సమ్బోధనట్ఠే దట్ఠబ్బం. తేన వుత్తం, ‘‘భదన్తేతి ఆలపన’’న్తి. ‘‘భద్దసద్దేన సమానత్థం పదన్తరమేక’’న్తి కేచి. ఫలాని ఏసన్తీతి ఫలేసినో. అచేతనేపి హి సచేతనకిరియం ఆహ. ఏవం థేరేన యాచితో భగవా తత్థ గమనే బహూనం విసేసాధిగమనం దిస్వా వీసతిసహస్సఖీణాసవపరివుతో రాజగహతో అతురితచారికావసేన కపిలవత్థుగామిమగ్గం పటిపజ్జి. థేరో ఇద్ధియా కపిలవత్థుం గన్త్వా రఞ్ఞో పురతో ఆకాసే ఠితోవ అదిట్ఠపుబ్బవేసం దిస్వా రఞ్ఞా ‘‘కోసి త్వ’’న్తి పుచ్ఛితో ‘‘అమచ్చపుత్తం తయా భగవతో సన్తికం పేసితం మం న జానాసి, త్వం ఏవం పన జానాహీ’’తి దస్సేన్తో –

‘‘బుద్ధస్స పుత్తోమ్హి అసయ్హసాహినో, అఙ్గీరసస్సప్పటిమస్స తాదినో;

పితుపితా మయ్హం తువంసి సక్క, ధమ్మేన మే గోతమ అయ్యకోసీ’’తి. (థేరగా. ౫౩౬) –

గాథమాహ.

తత్థ బుద్ధస్స పుత్తోమ్హీతి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్స ఓరస్స పుత్తో అమ్హి. అసయ్హసాహినోతి అభిసమ్బోధితో పుబ్బే ఠపేత్వా మహాబోధిసత్తం అఞ్ఞేహి సహితుం వహితుం అసక్కుణేయ్యత్తా అసయ్హస్స సకలస్స బోధిసమ్భారస్స మహాకారుణికాధికారస్స చ సహనతో వహనతో, తతో పరమ్పి అఞ్ఞేహి సహితుం అభిభవితుం అసక్కుణేయ్యత్తా అసయ్హానం పఞ్చన్నం మారానం సహనతో అభిభవనతో, ఆసయానుసయచరితాధిముత్తిఆదివిభాగావబోధనేన యథారహం వేనేయ్యానం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి అనుసాసనీసఙ్ఖాతస్స అఞ్ఞేహి అసయ్హస్స బుద్ధకిచ్చస్స సహనతో, తత్థ వా సాధుకారిభావతో అసయ్హసాహినో. అఙ్గీరసస్సాతి అఙ్గీకతసీలాదిసమ్పత్తికస్స. అఙ్గమఙ్గేహి నిచ్ఛరణకఓభాసస్సాతి అపరే. కేచి పన ‘‘అఙ్గీరసో, సిద్ధత్థోతి ద్వే నామాని పితరాయేవ గహితానీ’’తి వదన్తి. అప్పటిమస్సాతి అనూపమస్స. ఇట్ఠానిట్ఠేసు తాదిలక్ఖణప్పత్తియా తాదినో. పితుపితా మయ్హం తువంసీతి అరియజాతివసేన మయ్హం పితు సమ్మాసమ్బుద్ధస్స లోకవోహారేన త్వం పితా అసి. సక్కాతి జాతివసేన రాజానం ఆలపతి. ధమ్మేనాతి సభావేన అరియజాతి లోకియజాతీతి ద్విన్నం జాతీనం సభావసమోధానేన. గోతమాతి రాజానం గోత్తేన ఆలపతి. అయ్యకోసీతి పితామహో అసి. ఏత్థ చ ‘‘బుద్ధస్స పుత్తోమ్హీ’’తిఆదిం వదన్తో థేరో అఞ్ఞం బ్యాకాసి.

ఏవం పన అత్తానం జానాపేత్వా హట్ఠతుట్ఠేన రఞ్ఞా మహారహే పల్లఙ్కే నిసీదాపేత్వా అత్తనో పటియాదితస్స నానగ్గరసభోజనస్స పత్తం పూరేత్వా దిన్నే గమనాకారం దస్సేసి. ‘‘కస్మా, భన్తే, గన్తుకామత్థ, భుఞ్జథా’’తి చ వుత్తే, ‘‘సత్థు సన్తికం గన్త్వా భుఞ్జిస్సామీ’’తి. ‘‘కహం పన సత్థా’’తి? ‘‘వీసతిసహస్సభిక్ఖుపరివారో తుమ్హాకం దస్సనత్థాయ మగ్గం పటిపన్నో’’తి. ‘‘తుమ్హే ఇమం పిణ్డపాతం భుఞ్జథ, అఞ్ఞం భగవతో హరిస్సథ. యావ చ మమ పుత్తో ఇమం నగరం సమ్పాపుణాతి, తావస్స ఇతో పిణ్డపాతం హరథా’’తి వుత్తే థేరో భత్తకిచ్చం కత్వా రఞ్ఞో పరిసాయ చ ధమ్మం కథేత్వా సత్థు ఆగమనతో పురేతరమేవ సకలరాజనివేసనం రతనత్తయే అభిప్పసన్నం కరోన్తో సబ్బేసం పస్సన్తానంయేవ సత్థు ఆహరితబ్బభత్తపుణ్ణం పత్తం ఆకాసే విస్సజ్జేత్వా సయమ్పి వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పిణ్డపాతం ఉపనామేత్వా సత్థు హత్థే ఠపేసి. సత్థా తం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జి. ఏవం సట్ఠియోజనమగ్గే దివసే దివసే యోజనం గచ్ఛన్తస్స భగవతో రాజగేహతోయేవ పిణ్డపాతం ఆహరిత్వా అదాసి. అథ నం భగవా ‘‘అయం మయ్హం పితునో సకలనివేసనం పసాదేతీ’’తి ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం కులప్పసాదకానం భిక్ఖూనం యదిదం కాళుదాయీ’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౯, ౨౨౫) కులప్పసాదకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి.

౪౮-౯. ఏవం సో కతపుఞ్ఞసమ్భారానురూపేన అరహత్తం పత్వా పత్తఏతదగ్గట్ఠానో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సవసేన పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరస్స బుద్ధస్సాతిఆదిమాహ. అద్ధానం పటిపన్నస్సాతి అపరరట్ఠం గమనత్థాయ దూరమగ్గం పటిపజ్జన్తస్స. చరతో చారికం తదాతి అన్తోమణ్డలం మజ్ఝేమణ్డలం బహిమణ్డలన్తి తీణి మణ్డలాని తదా చారికం చరతో చరన్తస్స పదుముత్తరబుద్ధస్స భగవతో సుఫుల్లం సుట్ఠు ఫుల్లం పబోధితం గయ్హ గహేత్వా న కేవలమేవ పదుమం, ఉప్పలఞ్చ మల్లికం వికసితం అహం గయ్హ ఉభోహి హత్థేహి గహేత్వా పూరేసిన్తి సమ్బన్ధో. పరమన్నం గహేత్వానాతి పరమం ఉత్తమం సేట్ఠం మధురం సబ్బసుపక్కం సాలిఓదనం గహేత్వా సత్థునో అదాసిం భోజేసిన్తి అత్థో.

౯౭. సక్యానం నన్దిజననోతి సక్యరాజకులానం భగవతో ఞాతీనం ఆరోహపరిణాహరూపయోబ్బనవచనాలపనసమ్పత్తియా నన్దం తుట్ఠిం జనేన్తో ఉప్పాదేన్తో. ఞాతిబన్ధు భవిస్సతీతి ఞాతో పాకటో బన్ధు భవిస్సతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

కాళుదాయిత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.