౪. కుణ్డధానవగ్గో

౧. కుణ్డధానత్థేరఅపదానవణ్ణనా

సత్తాహం పటిసల్లీనన్తిఆదికం ఆయస్మతో కుణ్డధానత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తో వుత్తనయేన భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం పఠమం సలాకం గణ్హన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా తం ఠానన్తరం పత్థేత్వా తదనురూపం పుఞ్ఞం కరోన్తో విచరి. సో ఏకదివసం పదుముత్తరస్స భగవతో నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠాయ నిసిన్నస్స మనోసిలాచుణ్ణపిఞ్జరం మహన్తం కదలిఫలకణ్ణికం ఉపనేసి, తం భగవా పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన ఏకాదసక్ఖత్తుం దేవేసు దేవరజ్జం కారేసి. చతువీసతివారే చ రాజా అహోసి చక్కవత్తీ.

సో ఏవం అపరాపరం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపబుద్ధకాలే భుమ్మదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. దీఘాయుకబుద్ధానఞ్చ నామ న అన్వద్ధమాసికో ఉపోసథో హోతి. తథా హి విపస్సిస్స భగవతో ఛబ్బస్సన్తరే ఛబ్బస్సన్తరే ఉపోసథో అహోసి, కస్సపదసబలో పన ఛట్ఠే ఛట్ఠే మాసే పాతిమోక్ఖం ఓసారేసి, తస్స పాతిమోక్ఖస్స ఓసారణకాలే దిసావాసికా ద్వే సహాయకా భిక్ఖూ ‘‘ఉపోసథం కరిస్సామా’’తి గచ్ఛన్తి. అయం భుమ్మదేవతా చిన్తేసి – ‘‘ఇమేసం ద్విన్నం భిక్ఖూనం మేత్తి అతివియ దళ్హా, కిం ను ఖో భేదకే సతి భిజ్జేయ్య, న భిజ్జేయ్యా’’తి. తేసం ఓకాసం ఓలోకయమానా తేసం అవిదూరే గచ్ఛతి.

అథేకో థేరో ఏకస్స హత్థే పత్తచీవరం దత్వా సరీరవళఞ్జనత్థం ఉదకఫాసుకట్ఠానం గన్త్వా ధోతహత్థపాదో హుత్వా గుమ్బసమీపతో నిక్ఖమతి. భుమ్మదేవతా తస్స థేరస్స పచ్ఛతో పచ్ఛతో ఉత్తమరూపా ఇత్థీ హుత్వా కేసే విధునిత్వా సంవిధాయ బన్ధన్తీ వియ పిట్ఠియం పంసుం పుఞ్ఛమానా వియ సాటకం సంవిధాయ నివాసయమానా వియ చ హుత్వా థేరస్స పదానుపదికా హుత్వా గుమ్బతో నిక్ఖన్తా. ఏకమన్తే ఠితో సహాయకత్థేరో తం కారణం దిస్వావ దోమనస్సజాతో ‘‘నట్ఠో దాని మే ఇమినా భిక్ఖునా సద్ధిం దీఘరత్తానుగతో సినేహో, సచాహం ఏవంవిధభావం జానేయ్యం, ఏత్తకం కాలం ఇమినా సద్ధిం విస్సాసం న కరేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా ఆగచ్ఛన్తంయేవ నం ‘‘గణ్హాహావుసో, తుయ్హం పత్తచీవరం, తాదిసేన పాపేన సద్ధిం ఏకమగ్గేన న గచ్ఛామీ’’తి ఆహ. తం కథం సుత్వా తస్స లజ్జిభిక్ఖునో హదయం తిఖిణసత్తిం గహేత్వా విద్ధం వియ అహోసి. తతో నం ఆహ – ‘‘ఆవుసో, కిన్నామేతం వదసి, అహం ఏత్తకం కాలం దుక్కటమత్తమ్పి ఆపత్తిం న జానామి, త్వం పన మం అజ్జ ‘పాపో’తి వదసి, కిం తే దిట్ఠన్తి, కిం అఞ్ఞేన దిట్ఠేన, కిం త్వం ఏవంవిధేన అలఙ్కతపటియత్తేన మాతుగామేన సద్ధిం ఏకట్ఠానే హుత్వా నిక్ఖన్తో’’తి? ‘‘నత్థేతం, ఆవుసో, మయ్హం, నాహం ఏవరూపం మాతుగామం పస్సామీ’’తి తస్స యావతతియం కథేన్తస్సాపి ఇతరో థేరో కథం అసద్దహిత్వా అత్తనా దిట్ఠకారణంయేవ భూతత్తం కత్వా గణ్హన్తో తేన సద్ధిం ఏకమగ్గేన అగన్త్వా అఞ్ఞేన మగ్గేన సత్థు సన్తికం గతో. ఇతరోపి భిక్ఖు అఞ్ఞేన మగ్గేన సత్థు సన్తికంయేవ గతో.

తతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉపోసథాగారం పవిసనవేలాయ సో భిక్ఖు తం భిక్ఖుం ఉపోసథగ్గే దిస్వా సఞ్జానిత్వా ‘‘ఇమస్మిం ఉపోసథగ్గే ఏవరూపో నామ పాపభిక్ఖు అత్థి, నాహం తేన సద్ధిం ఉపోసథం కరిస్సామీ’’తి నిక్ఖమిత్వా బహి అట్ఠాసి. అథ భుమ్మదేవతా ‘‘భారియం మయా కమ్మం కత’’న్తి మహల్లకఉపాసకవణ్ణేన తస్స సన్తికం గన్త్వా – ‘‘కస్మా, భన్తే, అయ్యో ఇమస్మిం ఠానే ఠితో’’తి ఆహ. ‘‘ఉపాసక, ఇమం ఉపోసథగ్గం ఏకో పాపభిక్ఖు పవిట్ఠో, ‘అహం తేన సద్ధిం ఉపోసథం న కరోమీ’తి బహి ఠితోమ్హీ’’తి. ‘‘భన్తే, మా ఏవం గణ్హథ, పరిసుద్ధసీలో ఏస భిక్ఖు, తుమ్హేహి దిట్ఠమాతుగామో నామ అహం. మయా తుమ్హాకం వీమంసనత్థాయ ‘దళ్హా ను ఖో ఇమేసం థేరానం మేత్తి, నో దళ్హా’తి భిజ్జనాభిజ్జనభావం ఓలోకేన్తేన తం కమ్మం కత’’న్తి. ‘‘కో పన త్వం, సప్పురిసా’’తి? ‘‘అహం ఏకా భుమ్మదేవతా, భన్తే’’తి. దేవపుత్తో కథేన్తోయేవ దిబ్బానుభావేన ఠత్వా థేరస్స పాదమూలే పతిత్వా ‘‘మయ్హం, భన్తే, ఖమథ, థేరస్స ఏసో దోసో నత్థి, ఉపోసథం కరోథా’’తి థేరం యాచిత్వా ఉపోసథగ్గం పవేసేసి. సో థేరో ఉపోసథం తావ ఏకట్ఠానే అకాసి. మిత్తసన్థవవసేన పన పున తేన సద్ధిం న ఏకట్ఠానే వసి. ఇమస్స థేరస్స దోసం న కథేసి. అపరభాగే చుదితకత్థేరో పన విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో అరహత్తం పాపుణి.

భుమ్మదేవతా తస్స కమ్మస్స నిస్సన్దేన ఏకం బుద్ధన్తరం అపాయతో న ముచ్చిత్థ. సచే పన కాలేన కాలం మనుస్సత్తం ఆగచ్ఛతి, అఞ్ఞేన యేన కేనచి కతో దోసో తస్సేవ ఉపరి పతతి. సో అమ్హాకం భగవతో ఉప్పన్నకాలే సావత్థియం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి, ధానమాణవోతిస్స నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో తయో వేదే ఉగ్గణ్హిత్వా మహల్లకకాలే సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో సాసనే పబ్బజి. తస్స ఉపసమ్పన్నదివసతో పట్ఠాయ ఏకా అలఙ్కతపటియత్తా ఇత్థీ తస్మిం గామం పవిసన్తే సద్ధింయేవ పవిసతి, నిక్ఖమన్తే నిక్ఖమతి, విహారం పవిసన్తేపి సద్ధిం పవిసతి, తిట్ఠన్తేపి తిట్ఠతీతి ఏవం నిచ్చానుబన్ధా పఞ్ఞాయతి. థేరో తం న పస్సతి. తస్స పన పురిమకమ్మస్స నిస్సన్దేన సా అఞ్ఞేసం ఉపట్ఠాసి.

గామే యాగుభిక్ఖం దదమానా ఇత్థియో, ‘‘భన్తే, అయం ఏకో యాగుఉళుఙ్కో తుమ్హాకం, ఏకో ఇమిస్సా అమ్హాకం సహాయికాయా’’తి పరిహాసం కరోన్తి. థేరస్స మహతీ విహేసా హోతి. విహారగతమ్పి నం సామణేరా చేవ దహరభిక్ఖూ చ పరివారేత్వా ‘‘ధానో కోణ్డో జాతో’’తి పరిహాసం కరోన్తి. అథస్స తేనేవ కారణేన కుణ్డధానో థేరోతి నామం జాతం. సో ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ తేహి కరియమానం కేళిం సహితుం అసక్కోన్తో ఉమ్మాదం గహేత్వా ‘‘తుమ్హే కోణ్డా, తుమ్హాకం ఉపజ్ఝాయో కోణ్డో, ఆచరియో కోణ్డో’’తి వదతి. అథ నం సత్థు ఆరోచేసుం – ‘‘కుణ్డధానో, భన్తే, దహరసామణేరేహి సద్ధిం ఏవం ఫరుసవాచం వదతీ’’తి. సత్థా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, ధాన, దహరసామణేరేహి సద్ధిం ఫరుసవాచం వదసీ’’తి పుచ్ఛి. తేన ‘‘సచ్చం భగవా’’తి వుత్తే – ‘‘కస్మా ఏవం వదసీ’’తి ఆహ. ‘‘భన్తే, నిబద్ధం విహేసం సహితుం అసక్కోన్తో ఏవం కథేమీ’’తి. ‘‘త్వం పుబ్బే కతకమ్మం యావజ్జదివసా జీరాపేతుం న సక్కోసి, పున ఏవం ఫరుసవాచం మా వద భిక్ఖూ’’తి వత్వా ఆహ –

‘‘మావోచ ఫరుసం కఞ్చి, వుత్తా పటివదేయ్యు తం;

దుక్ఖా హి సారమ్భకథా, పటిదణ్డా ఫుసేయ్యు తం.

‘‘సచే నేరేసి అత్తానం, కంసో ఉపహతో యథా;

ఏస పత్తోసి నిబ్బానం, సారమ్భో తే న విజ్జతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౩౩-౧౩౪) –

ఇమఞ్చ పన తస్స థేరస్స మాతుగామేన సద్ధిం విచరణభావం కోసలరఞ్ఞోపి కథయింసు. రాజా ‘‘గచ్ఛథ, భణే, నం వీమంసథా’’తి పేసేత్వా సయమ్పి మన్దేనేవ పరివారేన సద్ధిం థేరస్స సన్తికం గన్త్వా ఏకమన్తే ఓలోకేన్తో అట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే థేరో సూచికమ్మం కరోన్తో నిసిన్నో హోతి. సాపి ఇత్థీ అవిదూరే ఠానే ఠితా వియ పఞ్ఞాయతి.

రాజా తం దిస్వా ‘‘అత్థి తం కారణ’’న్తి తస్సా ఠితట్ఠానం అగమాసి. సా తస్మిం ఆగచ్ఛన్తే థేరస్స వసనపణ్ణసాలం పవిట్ఠా వియ అహోసి. రాజాపి తాయ సద్ధిం ఏవ పణ్ణసాలాయం పవిసిత్వా సబ్బత్థ ఓలోకేన్తో అదిస్వా ‘‘నాయం మాతుగామో, థేరస్స ఏకో కమ్మవిపాకో’’తి సఞ్ఞం కత్వా పఠమం థేరస్స సమీపేన గచ్ఛన్తోపి థేరం అవన్దిత్వా తస్స కారణస్స అభూతభావం ఞత్వా పణ్ణసాలతో నిక్ఖమిత్వా థేరం వన్దిత్వా ఏకమన్తే నిసిన్నో ‘‘కచ్చి, భన్తే, పిణ్డకేన న కిలమథా’’తి పుచ్ఛి. థేరో ‘‘వట్టతి, మహారాజా’’తి ఆహ. ‘‘జానామహం, భన్తే, అయ్యస్స కథం, ఏవరూపేనుపక్కిలేసేన సద్ధిం చరన్తానం తుమ్హాకం కే నామ పసీదిస్సన్తి, ఇతో పట్ఠాయ వో కత్థచి గమనకిచ్చం నత్థి. అహం చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహిస్సామి, తుమ్హే యోనిసోమనసికారే మా పమజ్జిత్థా’’తి వత్వా నిబద్ధభిక్ఖం పట్ఠపేసి. థేరో రాజానం ఉపత్థమ్భకం లభిత్వా భోజనసప్పాయేన ఏకగ్గచిత్తో హుత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తతో పట్ఠాయ సా ఇత్థీ అన్తరధాయి.

తదా మహాసుభద్దా ఉగ్గనగరే మిచ్ఛాదిట్ఠికులే వసమానా ‘‘సత్థా మం అనుకమ్పతూ’’తి ఉపోసథఙ్గం అధిట్ఠాయ నిరామగన్ధా హుత్వా ఉపరిపాసాదతలే ఠితా ‘‘ఇమాని పుప్ఫాని అన్తరే అట్ఠత్వా దసబలస్స మత్థకే వితానం హుత్వా తిట్ఠన్తు, దసబలో ఇమాయ సఞ్ఞాయ స్వే పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం మయ్హం భిక్ఖం గణ్హతూ’’తి సచ్చకిరియం కత్వా అట్ఠ సుమనపుప్ఫముట్ఠియో విస్సజ్జేసి. పుప్ఫాని గన్త్వా ధమ్మదేసనావేలాయ సత్థు మత్థకే వితానం హుత్వా అట్ఠంసు. సత్థా తం సుమనపుప్ఫవితానం దిస్వా చిత్తేనేవ సుభద్దాయ భిక్ఖం అధివాసేత్వా పునదివసే అరుణే ఉట్ఠితే ఆనన్దత్థేరం ఆహ – ‘‘ఆనన్ద, మయం అజ్జ దూరం భిక్ఖాచారం గమిస్సామ, పుథుజ్జనానం అదత్వా అరియానంయేవ సలాకం దేహీ’’తి. థేరో భిక్ఖూనం ఆరోచేసి – ‘‘ఆవుసో, సత్థా అజ్జ దూరం భిక్ఖాచారం గమిస్సతి. పుథుజ్జనా మా గణ్హన్తు, అరియావ సలాకం గణ్హన్తూ’’తి. కుణ్డధానత్థేరో – ‘‘ఆహరావుసో, సలాక’’న్తి పఠమంయేవ హత్థం పసారేసి. ఆనన్దో ‘‘సత్థా తాదిసానం భిక్ఖూనం సలాకం న దాపేతి, అరియానంయేవ దాపేతీ’’తి వితక్కం ఉప్పాదేత్వా గన్త్వా సత్థు ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘ఆహరాపేన్తస్స సలాకం దేహీ’’తి ఆహ. థేరో చిన్తేసి – ‘‘సచే కుణ్డధానస్స సలాకా దాతుం న యుత్తా, అథ సత్థా పటిబాహేయ్య, భవిస్సతి ఏత్థ కారణ’’న్తి ‘‘కుణ్డధానస్స సలాకం దస్సామీ’’తి గమనం అభినీహరి. కుణ్డధానో తస్స పురాగమనా ఏవ అభిఞ్ఞాపాదకం చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా ఇద్ధియా ఆకాసే ఠత్వా ‘‘ఆహరావుసో ఆనన్ద, సత్థా మం జానాతి, మాదిసం భిక్ఖుం పఠమం సలాకం గణ్హన్తం న సత్థా వారేతీ’’తి హత్థం పసారేత్వా సలాకం గణ్హి. సత్థా తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా థేరం ఇమస్మిం సాసనే పఠమం సలాకం గణ్హన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి. యస్మా అయం థేరో రాజానం ఉపత్థమ్భం లభిత్వా సప్పాయాహారపటిలాభేన సమాహితచిత్తో విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో ఉపనిస్సయసమ్పన్నతాయ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. ఏవంభూతస్సాపి ఇమస్స థేరస్స గుణే అజానన్తా యే పుథుజ్జనా భిక్ఖూ ‘‘అయం పఠమం సలాకం గణ్హతి, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి విమతిం ఉప్పాదేన్తి. తేసం తం విమతివిధమనత్థం థేరో ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా ఇద్ధిపాటిహారియం దస్సేత్వా అఞ్ఞాపదేసేన అఞ్ఞం బ్యాకరోన్తో ‘‘పఞ్చ ఛిన్దే’’తి గాథం అభాసి.

౧. ఏవం సో పూరితపుఞ్ఞసమ్భారానురూపేన అరహా హుత్వా పత్తఏతదగ్గట్ఠానో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సవసేన పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో సత్తాహం పటిసల్లీనన్తిఆదిమాహ. తత్థ సత్థాహం సత్తదివసం నిరోధసమాపత్తివిహారేన పటిసల్లీనం వివేకభూతన్తి అత్థో. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.

కుణ్డధానత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౨. సాగతత్థేరఅపదానవణ్ణనా

సోభితో నామ నామేనాతిఆదికం ఆయస్మతో సాగతత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే ఏకస్మిం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తో సబ్బసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం పత్తో నామేన సోభితో నామ హుత్వా తిణ్ణం వేదానం పారగూ సనిఘణ్డుకేటుభానం సాక్ఖరప్పభేదానం ఇతిహాసపఞ్చమానం పదకో వేయ్యాకరణో లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనవయో. సో ఏకదివసం పదుముత్తరం భగవన్తం ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణసిరియా సోభమానం ఉయ్యానద్వారేన గచ్ఛన్తం దిస్వా అతీవ పసన్నమానసో అనేకేహి ఉపాయేహి అనేకేహి గుణవణ్ణేహి థోమనం అకాసి. భగవా తస్స థోమనం సుత్వా ‘‘అనాగతే గోతమస్స భగవతో సాసనే సాగతో నామ సావకో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకరణం అదాసి. సో తతో పట్ఠాయ పుఞ్ఞాని కరోన్తో యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తో. కప్పసతసహస్సదేవమనుస్సేసు ఉభయసమ్పత్తియో అనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే ఏకస్మిం కులగేహే నిబ్బత్తో. తస్స మాతాపితరో సోమనస్సం వడ్ఢేన్తో సుజాతో ఆగతోతి సాగతోతి నామం కరింసు. సో సాసనే పసీదిత్వా పబ్బజిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తో.

౧౭. ఏవం సో పుఞ్ఞసమ్భారానురూపేన పత్తఅరహత్తఫలో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో సోభితో నామ నామేనాతిఆదిమాహ. తత్థ తదా పుఞ్ఞసమ్భారస్స పరిపూరణసమయే నామేన సోభితో నామ బ్రాహ్మణో అహోసిన్తి సమ్బన్ధో.

౨౧. విపథా ఉద్ధరిత్వానాతి విరుద్ధపథా కుమగ్గా, ఉప్పథా వా ఉద్ధరిత్వా అపనేత్వా. పథం ఆచిక్ఖసేతి, భన్తే, సబ్బఞ్ఞు తువం పథం సప్పురిసమగ్గం నిబ్బానాధిగమనుపాయం ఆచిక్ఖసే కథేసి దేసేసి విభజి ఉత్తానిం అకాసీతి అత్థో. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.

సాగతత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౩. మహాకచ్చానత్థేరఅపదానవణ్ణనా

పదుముత్తరనాథస్సాతిఆదికం ఆయస్మతో కచ్చానత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే గహపతిమహాసాలకులగేహే నిబ్బత్తేత్వా వుద్ధిప్పత్తో ఏకదివసం సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం విభజన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సయమ్పి తం ఠానన్తరం పత్థేన్తో దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో సుమేధస్స భగవతో కాలే విజ్జాధరో హుత్వా ఆకాసేన గచ్ఛన్తో సత్థారం ఏకస్మిం వనసణ్డే నిసిన్నం దిస్వా పసన్నమానసో కణికారపుప్ఫేహి పూజం అకాసి.

సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన అపరాపరం సుగతీసుయేవ పరివత్తేత్వా కస్సపదసబలస్స కాలే బారాణసియం కులఘరే నిబ్బత్తిత్వా పరినిబ్బుతే భగవతి సువణ్ణచేతియకరణట్ఠానం దససహస్సగ్ఘనికాయ సువణ్ణిట్ఠకాయ పూజం కత్వా ‘‘భగవా మయ్హం నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే సరీరం సువణ్ణవణ్ణం హోతూ’’తి పత్థరం అకాసి. తతో యావజీవం కుసలం కత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే ఉజ్జేనియం రఞ్ఞో చణ్డపజ్జోతస్స పురోహితస్స గేహే నిబ్బత్తి, తస్స నామగ్గహణదివసే మాతాపితరో ‘‘అమ్హాకం పుత్తో సువణ్ణవణ్ణో అత్తనో నామం గహేత్వా ఆగతో’’తి కఞ్చనమాణవోత్వేవ నామం కరింసు. సో వుద్ధిమన్వాయ తయో వేదే ఉగ్గణ్హిత్వా పితు అచ్చయేన పురోహితట్ఠానం లభి. సో గోత్తవసేన కచ్చానోతి పఞ్ఞాయిత్థ.

రాజా చణ్డపజ్జోతో బుద్ధుప్పాదం సుత్వా, ‘‘ఆచరియ, త్వం తత్థ గన్త్వా సత్థారం ఇధానేహీ’’తి పేసేసి. సో అత్తట్ఠమో సత్థు సన్తికం ఉపగతో. తస్స సత్థా ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే సో సత్తహి జనేహి సద్ధిం సహపటిసమ్భిదాహి అరహత్తే పతిట్ఠాసి. అథ సత్థా ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి హత్థం పసారేసి. తే తావదేవ ద్వఙ్గులమత్తకేసమస్సుకా ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా వస్ససట్ఠికత్థేరా వియ అహేసుం. ఏవం థేరో సదత్థం నిప్ఫాదేత్వా, ‘‘భన్తే, రాజా పజ్జోతో తుమ్హాకం పాదే వన్దితుం ధమ్మఞ్చ సోతుం ఇచ్ఛతీ’’తి సత్థు ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘త్వంయేవ భిక్ఖు తత్థ గచ్ఛ, తయి గతేపి రాజా పసీదిస్సతీ’’తి ఆహ. థేరో అత్తట్ఠమో తత్థ గన్త్వా రాజానం పసాదేత్వా అవన్తీసు సాసనం పతిట్ఠాపేత్వా పున సత్థు సన్తికమేవ గతో.

౩౧. ఏవం సో పత్తఅరహత్తఫలో ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం విభజన్తానం యదిదం మహాకచ్చానో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౮, ౧౯౭) ఏతదగ్గట్ఠానం పత్వా అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరనాథస్సాతిఆదిమాహ. తత్థ పదుమం నామ చేతియన్తి పదుమేహి ఛాదితత్తా వా పదుమాకారేహి కతత్తా వా భగవతో వసనగన్ధకుటివిహారోవ పూజనీయభావేన చేతియం, యథా ‘‘గోతమకచేతియం, ఆళవకచేతియ’’న్తి వుత్తే తేసం యక్ఖానం నివసనట్ఠానం పూజనీయట్ఠానత్తా చేతియన్తి వుచ్చతి, ఏవమిదం భగవతో వసనట్ఠానం చేతియన్తి వుచ్చతి, న ధాతునిధాయకచేతియన్తి వేదితబ్బం. న హి అపరినిబ్బుతస్స భగవతో సరీరధాతూనం అభావా ధాతుచేతియం అకరి. సిలాసనం కారయిత్వాతి తస్సా పదుమనామికాయ గన్ధకుటియా పుప్ఫాధారత్థాయ హేట్ఠా ఫలికమయం సిలాసనం కారేత్వా. సువణ్ణేనాభిలేపయిన్తి తం సిలాసనం జమ్బోనదసువణ్ణేన అభివిసేసేన లేపయిం ఛాదేసిన్తి అత్థో.

౩౨. రతనామయం సత్తహి రతనేహి కతం ఛత్తం పగ్గయ్హ ముద్ధని ధారేత్వా వాళబీజనిఞ్చ సేతపవరచామరిఞ్చ పగ్గయ్హ బుద్ధస్స అభిరోపయిం. లోకబన్ధుస్స తాదినోతి సకలలోకబన్ధుసదిసస్స తాదిగుణసమఙ్గిస్స బుద్ధస్స ధారేసిన్తి అత్థో. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.

మహాకచ్చానత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౪. కాళుదాయిత్థేరఅపదానవణ్ణనా

పదుముత్తరబుద్ధస్సాతిఆదికం ఆయస్మతో కాళుదాయిత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం కులప్పసాదకానం భిక్ఖూనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా తజ్జం అభినీహారం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి.

సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం బోధిసత్తస్స మాతుకుచ్ఛియం పటిసన్ధిగ్గహణదివసే కపిలవత్థుస్మింయేవ అమచ్చగేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, బోధిసత్తేన సద్ధిం ఏకదివసంయేవ జాతోతి తం దివసంయేవ నం దుకూలచుమ్బటకే నిపజ్జాపేత్వా బోధిసత్తస్స ఉపట్ఠానత్థాయ నయింసు. బోధిసత్తేన హి సద్ధిం బోధిరుక్ఖో, రాహులమాతా, చత్తారో నిధీ, ఆరోహనహత్థీ, అస్సకణ్డకో, ఆనన్దో, ఛన్నో, కాళుదాయీతి ఇమే సత్త ఏకదివసే జాతత్తా సహజాతా నామ అహేసుం. అథస్స నామగ్గహణదివసే సకలనగరస్స ఉదగ్గచిత్తదివసే జాతత్తా ఉదాయిత్వేవ నామం అకంసు. థోకం కాళధాతుకత్తా పన కాళుదాయీతి పఞ్ఞాయిత్థ. సో బోధిసత్తేన సద్ధిం కుమారకీళం కీళన్తో వుద్ధిం అగమాసి.

అపరభాగే లోకనాథే మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా అనుక్కమేన సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కే రాజగహం ఉపనిస్సాయ వేళువనే విహరన్తే సుద్ధోదనమహారాజా తం పవత్తిం సుత్వా పురిససహస్సపరివారం ఏకం అమచ్చం ‘‘పుత్తం మే ఇధానేహీ’’తి పేసేసి. సో ధమ్మదేసనావేలాయం సత్థు సన్తికం గన్త్వా పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుత్వా సపరివారో అరహత్తం పాపుణి. అథ నే సత్థా ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి హత్థం పసారేసి. సబ్బే తఙ్ఖణఞ్ఞేవ ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా వస్ససట్ఠికత్థేరా వియ అహేసుం. అరహత్తప్పత్తితో పట్ఠాయ పన అరియా మజ్ఝత్తావ హోన్తి. తస్మా రఞ్ఞా పహితసాసనం దసబలస్స న కథేసి. రాజా ‘‘నేవ గతో ఆగచ్ఛతి, న సాసనం సుయ్యతీ’’తి అపరం అమచ్చం పురిససహస్సేహి పేసేసి. తస్మిమ్పి తథా పటిపన్నే అపరమ్పి పేసేసీతి ఏవం నవహి పురిససహస్సేహి సద్ధిం నవ అమచ్చే పేసేసి. సబ్బే అరహత్తం పత్వా తుణ్హీ అహేసుం.

అథ రాజా చిన్తేసి – ‘‘ఏత్తకా జనా మయి సినేహాభావేన దసబలస్స ఇధాగమనత్థాయ న కిఞ్చి కథయింసు, అయం ఖో ఉదాయి దసబలేన సమవయో, సహపంసుకీళికో, మయి చ సినేహో అత్థి, ఇమం పేసేస్సామీ’’తి తం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాత, త్వం పురిససహస్సపరివారో రాజగహం గన్త్వా దసబలం ఇధానేహీ’’తి వత్వా పేసేసి. సో పన గచ్ఛన్తో ‘‘సచాహం, దేవ, పబ్బజితుం లభిస్సామి, ఏవాహం భగవన్తం ఇధానేస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘యం కిఞ్చి కత్వా మమ పుత్తం దస్సేహీ’’తి వుత్తో రాజగహం గన్త్వా సత్థు ధమ్మదేసనవేలాయం పరిసపరియన్తే ఠితో ధమ్మం సుత్వా సపరివారో అరహత్తం పత్వా ఏహిభిక్ఖుభావే పతిట్ఠాసి. అరహత్తం పన పత్వా ‘‘న తావాయం దసబలస్స కులనగరం గన్తుం కాలో, వసన్తే పన ఉపగతే పుప్ఫితే వనసణ్డే హరితతిణసఞ్ఛన్నాయ భూమియా గమనకాలో భవిస్సతీ’’తి కాలం పటిమానేన్తో వసన్తే సమ్పత్తే సత్థు కులనగరం గన్తుం గమనమగ్గవణ్ణం సంవణ్ణేన్తో –

‘‘అఙ్గారినో దాని దుమా భదన్తే, ఫలేసినో ఛదనం విప్పహాయ;

తే అచ్చిమన్తోవ పభాసయన్తి, సమయో మహావీర భాగీ రథానం.

‘‘దుమాని ఫుల్లాని మనోరమాని, సమన్తతో సబ్బదిసా పవన్తి;

పత్తం పహాయ ఫలమాససానా, కాలో ఇతో పక్కమనాయ వీర.

‘‘నేవాతిసీతం న పనాతిఉణ్హం, సుఖా ఉతు అద్ధనియా భదన్తే;

పస్సన్తు తం సాకియా కోళియా చ, పచ్ఛాముఖం రోహినియం తరన్తం.

‘‘ఆసాయ కసతే ఖేత్తం, బీజం ఆసాయ వప్పతి;

ఆసాయ వాణిజా యన్తి, సముద్దం ధనహారకా;

యాయ ఆసాయ తిట్ఠామి, సా మే ఆసా సమిజ్ఝతు. (థేరగా. ౫౨౭-౫౩౦);

‘‘నాతిసీతం నాతిఉణ్హం, నాతిదుబ్భిక్ఖఛాతకం;

సద్దలా హరితా భూమి, ఏస కాలో మహాముని. (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౨౫);

‘‘పునప్పునఞ్చేవ వపన్తి బీజం, పునప్పునం వస్సతి దేవరాజా;

పునప్పునం ఖేత్తం కసన్తి కస్సకా, పునప్పునం ధఞ్ఞముపేతి రట్ఠం.

‘‘పునప్పునం యాచనకా చరన్తి, పునప్పునం దానప్పతీ దదన్తి;

పునప్పునం దానప్పతీ దదిత్వా, పునప్పునం సగ్గముపేన్తి ఠానం.

‘‘వీరో హవే సత్తయుగం పునేతి, యస్మిం కులే జాయతి భూరిపఞ్ఞో;

మఞ్ఞామహం సక్కతి దేవదేవో, తయా హి జాతో ముని సచ్చనామో.

‘‘సుద్ధోదనో నామ పితా మహేసినో, బుద్ధస్స మాతా పన మాయనామా;

యా బోధిసత్తం పరిహరియ కుచ్ఛినా, కాయస్స భేదా తిదివమ్హి మోదతి.

‘‘సా గోతమీ కాలకతా ఇతో చుతా, దిబ్బేహి కామేహి సమఙ్గిభూతా;

సా మోదతి కామగుణేహి పఞ్చహి, పరివారితా దేవగణేహి తేహీ’’తి. (థేరగా. ౫౩౧-౫౩౫);

ఇమా గాథా అభాసి. తత్థ అఙ్గారినోతి అఙ్గారాని వియాతి అఙ్గారాని. అఙ్గారాని రత్తపవాళవణ్ణాని రుక్ఖానం పుప్ఫఫలాని, తాని ఏతేసం సన్తీతి అఙ్గారినో, అభిలోహితకుసుమకిసలయేహి అఙ్గారవుట్ఠిసమ్పరికిణ్ణా వియాతి అత్థో. దానీతి ఇమస్మిం కాలే. దుమాతి రుక్ఖా. భదన్తేతి భద్దం అన్తే ఏతస్సాతి, ‘‘భదన్తే’’తి ఏకస్స ద-కారస్స లోపం కత్వా వుచ్చతి. గుణవిసేసయుత్తో, గుణవిసేసయుత్తానఞ్చ అగ్గభూతో సత్థా. తస్మా, భదన్తేతి సత్థు ఆలపనమేవ, పచ్చత్తవచనఞ్చేతం ఏకారన్తం ‘‘సుగతే పటికమ్మే సుఖే దుక్ఖే జీవే’’తిఆదీసు వియ. ఇధ పన సమ్బోధనట్ఠే దట్ఠబ్బం. తేన వుత్తం, ‘‘భదన్తేతి ఆలపన’’న్తి. ‘‘భద్దసద్దేన సమానత్థం పదన్తరమేక’’న్తి కేచి. ఫలాని ఏసన్తీతి ఫలేసినో. అచేతనేపి హి సచేతనకిరియం ఆహ. ఏవం థేరేన యాచితో భగవా తత్థ గమనే బహూనం విసేసాధిగమనం దిస్వా వీసతిసహస్సఖీణాసవపరివుతో రాజగహతో అతురితచారికావసేన కపిలవత్థుగామిమగ్గం పటిపజ్జి. థేరో ఇద్ధియా కపిలవత్థుం గన్త్వా రఞ్ఞో పురతో ఆకాసే ఠితోవ అదిట్ఠపుబ్బవేసం దిస్వా రఞ్ఞా ‘‘కోసి త్వ’’న్తి పుచ్ఛితో ‘‘అమచ్చపుత్తం తయా భగవతో సన్తికం పేసితం మం న జానాసి, త్వం ఏవం పన జానాహీ’’తి దస్సేన్తో –

‘‘బుద్ధస్స పుత్తోమ్హి అసయ్హసాహినో, అఙ్గీరసస్సప్పటిమస్స తాదినో;

పితుపితా మయ్హం తువంసి సక్క, ధమ్మేన మే గోతమ అయ్యకోసీ’’తి. (థేరగా. ౫౩౬) –

గాథమాహ.

తత్థ బుద్ధస్స పుత్తోమ్హీతి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్స ఓరస్స పుత్తో అమ్హి. అసయ్హసాహినోతి అభిసమ్బోధితో పుబ్బే ఠపేత్వా మహాబోధిసత్తం అఞ్ఞేహి సహితుం వహితుం అసక్కుణేయ్యత్తా అసయ్హస్స సకలస్స బోధిసమ్భారస్స మహాకారుణికాధికారస్స చ సహనతో వహనతో, తతో పరమ్పి అఞ్ఞేహి సహితుం అభిభవితుం అసక్కుణేయ్యత్తా అసయ్హానం పఞ్చన్నం మారానం సహనతో అభిభవనతో, ఆసయానుసయచరితాధిముత్తిఆదివిభాగావబోధనేన యథారహం వేనేయ్యానం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి అనుసాసనీసఙ్ఖాతస్స అఞ్ఞేహి అసయ్హస్స బుద్ధకిచ్చస్స సహనతో, తత్థ వా సాధుకారిభావతో అసయ్హసాహినో. అఙ్గీరసస్సాతి అఙ్గీకతసీలాదిసమ్పత్తికస్స. అఙ్గమఙ్గేహి నిచ్ఛరణకఓభాసస్సాతి అపరే. కేచి పన ‘‘అఙ్గీరసో, సిద్ధత్థోతి ద్వే నామాని పితరాయేవ గహితానీ’’తి వదన్తి. అప్పటిమస్సాతి అనూపమస్స. ఇట్ఠానిట్ఠేసు తాదిలక్ఖణప్పత్తియా తాదినో. పితుపితా మయ్హం తువంసీతి అరియజాతివసేన మయ్హం పితు సమ్మాసమ్బుద్ధస్స లోకవోహారేన త్వం పితా అసి. సక్కాతి జాతివసేన రాజానం ఆలపతి. ధమ్మేనాతి సభావేన అరియజాతి లోకియజాతీతి ద్విన్నం జాతీనం సభావసమోధానేన. గోతమాతి రాజానం గోత్తేన ఆలపతి. అయ్యకోసీతి పితామహో అసి. ఏత్థ చ ‘‘బుద్ధస్స పుత్తోమ్హీ’’తిఆదిం వదన్తో థేరో అఞ్ఞం బ్యాకాసి.

ఏవం పన అత్తానం జానాపేత్వా హట్ఠతుట్ఠేన రఞ్ఞా మహారహే పల్లఙ్కే నిసీదాపేత్వా అత్తనో పటియాదితస్స నానగ్గరసభోజనస్స పత్తం పూరేత్వా దిన్నే గమనాకారం దస్సేసి. ‘‘కస్మా, భన్తే, గన్తుకామత్థ, భుఞ్జథా’’తి చ వుత్తే, ‘‘సత్థు సన్తికం గన్త్వా భుఞ్జిస్సామీ’’తి. ‘‘కహం పన సత్థా’’తి? ‘‘వీసతిసహస్సభిక్ఖుపరివారో తుమ్హాకం దస్సనత్థాయ మగ్గం పటిపన్నో’’తి. ‘‘తుమ్హే ఇమం పిణ్డపాతం భుఞ్జథ, అఞ్ఞం భగవతో హరిస్సథ. యావ చ మమ పుత్తో ఇమం నగరం సమ్పాపుణాతి, తావస్స ఇతో పిణ్డపాతం హరథా’’తి వుత్తే థేరో భత్తకిచ్చం కత్వా రఞ్ఞో పరిసాయ చ ధమ్మం కథేత్వా సత్థు ఆగమనతో పురేతరమేవ సకలరాజనివేసనం రతనత్తయే అభిప్పసన్నం కరోన్తో సబ్బేసం పస్సన్తానంయేవ సత్థు ఆహరితబ్బభత్తపుణ్ణం పత్తం ఆకాసే విస్సజ్జేత్వా సయమ్పి వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పిణ్డపాతం ఉపనామేత్వా సత్థు హత్థే ఠపేసి. సత్థా తం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జి. ఏవం సట్ఠియోజనమగ్గే దివసే దివసే యోజనం గచ్ఛన్తస్స భగవతో రాజగేహతోయేవ పిణ్డపాతం ఆహరిత్వా అదాసి. అథ నం భగవా ‘‘అయం మయ్హం పితునో సకలనివేసనం పసాదేతీ’’తి ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం కులప్పసాదకానం భిక్ఖూనం యదిదం కాళుదాయీ’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౯, ౨౨౫) కులప్పసాదకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి.

౪౮-౯. ఏవం సో కతపుఞ్ఞసమ్భారానురూపేన అరహత్తం పత్వా పత్తఏతదగ్గట్ఠానో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సవసేన పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో పదుముత్తరస్స బుద్ధస్సాతిఆదిమాహ. అద్ధానం పటిపన్నస్సాతి అపరరట్ఠం గమనత్థాయ దూరమగ్గం పటిపజ్జన్తస్స. చరతో చారికం తదాతి అన్తోమణ్డలం మజ్ఝేమణ్డలం బహిమణ్డలన్తి తీణి మణ్డలాని తదా చారికం చరతో చరన్తస్స పదుముత్తరబుద్ధస్స భగవతో సుఫుల్లం సుట్ఠు ఫుల్లం పబోధితం గయ్హ గహేత్వా న కేవలమేవ పదుమం, ఉప్పలఞ్చ మల్లికం వికసితం అహం గయ్హ ఉభోహి హత్థేహి గహేత్వా పూరేసిన్తి సమ్బన్ధో. పరమన్నం గహేత్వానాతి పరమం ఉత్తమం సేట్ఠం మధురం సబ్బసుపక్కం సాలిఓదనం గహేత్వా సత్థునో అదాసిం భోజేసిన్తి అత్థో.

౯౭. సక్యానం నన్దిజననోతి సక్యరాజకులానం భగవతో ఞాతీనం ఆరోహపరిణాహరూపయోబ్బనవచనాలపనసమ్పత్తియా నన్దం తుట్ఠిం జనేన్తో ఉప్పాదేన్తో. ఞాతిబన్ధు భవిస్సతీతి ఞాతో పాకటో బన్ధు భవిస్సతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

కాళుదాయిత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౫. మోఘరాజత్థేరఅపదానవణ్ణనా

అత్థదస్సీ తు భగవాతిఆదికం ఆయస్మతో మోఘరాజత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణన్తో సత్థారం ఏకం భిక్ఖుం లూఖచీవరధరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా తం ఠానన్తరం ఆకఙ్ఖన్తో పణిధానం కత్వా తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని కరోన్తో అత్థదస్సిస్స భగవతో కాలే పున బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా బ్రాహ్మణానం విజ్జాసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం గతో ఏకదివసం అత్థదస్సిం భగవన్తం భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతం రథియం గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నమానసో పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా సిరసి అఞ్జలిం కత్వా ‘‘యావతా రూపినో సత్థా’’తిఆదీహి ఛహి గాథాహి అభిత్థవిత్వా భాజనం పూరేత్వా మధుం ఉపనేసి. సత్థా తం పటిగ్గహేత్వా అనుమోదనం అకాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో కస్సపభగవతో కాలే కట్ఠవాహనస్స నామ రఞ్ఞో అమచ్చో హుత్వా నిబ్బత్తో తేన సత్థు ఆనయనత్థాయ పేసితో సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా వీసతివస్ససహస్సాని సమణధమ్మం కత్వా తతో చుతో ఏకం బుద్ధన్తరం సుగతీసుయేవ పరివత్తేన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా మోఘరాజాతి లద్ధనామో బావరీయబ్రాహ్మణస్స సన్తికే ఉగ్గహితసిప్పో సంవేగజాతో తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తాపససహస్సపరివారో అజితాదీహి సద్ధిం సత్థు సన్తికం పేసితో తేసం పన్నరసమో హుత్వా పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనపరియోసానే అరహత్తం పాపుణి. అరహత్తం పన పత్వా సత్థలూఖం సుత్తలూఖం రజనలూఖన్తి విసేసేన తివిధేనపి లూఖేన సమన్నాగతం పంసుకూలం ధారేసి. తేన నం సత్థా లూఖచీవరధరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసి.

౬౪. ఏవం సో పణిధానానురూపేన అరహత్తఫలం పత్వా అత్తనో పుబ్బసమ్భారం దిస్వా పుబ్బకమ్మాపదానం పకాసేన్తో అత్థదస్సీ తు భగవాతిఆదిమాహ. తం సబ్బం ఉత్తానత్థమేవ.

౭౩. పుటకం పూరయిత్వానాతి పుటకం వుచ్చతి వారకం, ఘటం వా. అనేళకం నిద్దోసం మక్ఖికణ్డవిరహితం ఖుద్దమధునా ఘటం పూరేత్వా తం ఉభోహి హత్థేహి పగ్గయ్హ పకారేన ఆదరేన గహేత్వా మహేసినో భగవతో ఉపనేసిన్తి సమ్బన్ధో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

మోఘరాజత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౬. అధిముత్తత్థేరఅపదానవణ్ణనా

నిబ్బుతే లోకనాథమ్హీతిఆదికం ఆయస్మతో అధిముత్తత్థేరస్స అపదానం (థేరగా. అట్ఠ. ౨.అధిముత్తత్థేరగాథావణ్ణనా). అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో అత్థదస్సిమ్హి లోకనాథే పరినిబ్బుతే ఏకస్మిం కులగేహే నిబ్బత్తో రతనత్తయే పసన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా ఉచ్ఛూహి మణ్డపం కారేత్వా మహాదానం పవత్తేత్వా పరియోసానే సన్తిపదం పణిధేసి. సో తతో చుతో దేవేసు చ మనుస్సేసు చ ఉభయసమ్పత్తియో అనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే ఏకస్మిం కులగేహే నిబ్బత్తో సాసనే పసీదిత్వా సద్ధాయ పతిట్ఠితత్తా అధిముత్తత్థేరోతి పాకటో.

౮౪. ఏవం కతసమ్భారవసేన అరహత్తం పత్వా అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో నిబ్బుతే లోకనాథమ్హీతిఆదిమాహ. తం సబ్బం ఉత్తానత్థమేవాతి.

అధిముత్తత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౭. లసుణదాయకత్థేరఅపదానవణ్ణనా

హిమవన్తస్సావిదూరేతిఆదికం ఆయస్మతో లసుణదాయకత్థేరస్స అపదానం. ఏసోపాయస్మా పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో విపస్సిస్స భగవతో కాలే ఏకస్మిం కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఘరావాసే ఆదీనవం దిస్వా గేహం పహాయ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తం నిస్సాయ వనే వసన్తో బహూని లసుణాని రోపేత్వా తదేవ వనమూలఫలఞ్చ ఖాదన్తో విహాసి. సో బహూని లసుణాని కాజేనాదాయ మనుస్సపథం ఆహరిత్వా పసన్నో దానం దత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స భేసజ్జత్థాయ దత్వా గచ్ఛతి. ఏవం సో యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా తేనేవ పుఞ్ఞబలేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఉభయసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా కమేన ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే ఉప్పన్నో పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పత్తో పుబ్బకమ్మవసేన లసుణదాయకత్థేరోతి పాకటో.

౮౯. అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో హిమవన్తస్సావిదూరేతిఆదిమాహ. తత్థ హిమాలయపబ్బతస్స పరియోసానే మనుస్సానం సఞ్చరణట్ఠానే యదా విపస్సీ భగవా ఉదపాది, తదా అహం తాపసో అహోసిన్తి సమ్బన్ధో. లసుణం ఉపజీవామీతి రత్తలసుణం రోపేత్వా తదేవ గోచరం కత్వా జీవికం కప్పేమీతి అత్థో. తేన వుత్తం ‘‘లసుణం మయ్హభోజన’’న్తి.

౯౦. ఖారియో పూరయిత్వానాతి తాపసభాజనాని లసుణేన పూరయిత్వా కాజేనాదాయ సఙ్ఘారామం సఙ్ఘస్స వసనట్ఠానం హేమన్తాదీసు తీసు కాలేసు సఙ్ఘస్స చతూహి ఇరియాపథేహి వసనవిహారం అగచ్ఛిం అగమాసిన్తి అత్థో. హట్ఠో హట్ఠేన చిత్తేనాతి అహం సన్తుట్ఠో సోమనస్సయుత్తచిత్తేన సఙ్ఘస్స లసుణం అదాసిన్తి అత్థో.

౯౧. విపస్సిస్స…పే… నిరతస్సహన్తి నరానం అగ్గస్స సేట్ఠస్స అస్స విపస్సిస్స భగవతో సాసనే నిరతో నిస్సేసేన రతో అహన్తి సమ్బన్ధో. సఙ్ఘస్స…పే… మోదహన్తి అహం సఙ్ఘస్స లసుణదానం దత్వా సగ్గమ్హి సుట్ఠు అగ్గస్మిం దేవలోకే ఆయుకప్పం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవమానో మోదిం, సన్తుట్ఠో భవామీతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

లసుణదాయకత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౮. ఆయాగదాయకత్థేరఅపదానవణ్ణనా

నిబ్బుతే లోకనాథమ్హీతిఆదికం ఆయస్మతో ఆయాగదాయకత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సిఖిస్స భగవతో పరినిబ్బుతకాలే ఏకస్మిం కులగేహే నిబ్బత్తో సాసనే పసన్నో వడ్ఢకీనం మూలం దత్వా అతిమనోహరం దీఘం భోజనసాలం కారాపేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా పణీతేనాహారేన భోజేత్వా మహాదానం దత్వా చిత్తం పసాదేసి. సో యావతాయుకం పుఞ్ఞాని కత్వా దేవమనుస్సేసుయేవ సంసరన్తో ఉభయసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కులగేహే నిబ్బత్తో పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజిత్వా ఘటేన్తో వాయమన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా న చిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. పుబ్బే కతపుఞ్ఞవసేన ఆయాగత్థేరోతి పాకటో.

౯౪. ఏవం సో కతపుఞ్ఞసమ్భారవసేన అరహత్తం పత్వా అత్తనా పుబ్బే కతకుసలకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సజాతో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో నిబ్బుతే లోకనాథమ్హీతిఆదిమాహ. తత్థ నిబ్బుతేతి వదతం ‘‘మయం బుద్ధా’’తి వదన్తానం అన్తరే వరే ఉత్తమే సిఖిమ్హి భగవతి పరినిబ్బుతేతి అత్థో. హట్ఠో హట్ఠేన చిత్తేనాతి సద్ధతాయ హట్ఠపహట్ఠో సోమనస్సయుత్తచిత్తతాయ పహట్ఠేన చిత్తేన ఉత్తమం థూపం సేట్ఠం చేతియం అవన్దిం పణామయిన్తి అత్థో.

౯౫. వడ్ఢకీహి కథాపేత్వాతి ‘‘భోజనసాలాయ పమాణం కిత్తక’’న్తి పమాణం కథాపేత్వాతి అత్థో. మూలం దత్వానహం తదాతి తదా తస్మిం కాలే అహం కమ్మకరణత్థాయ తేసం వడ్ఢకీనం మూలం దత్వా ఆయాగం ఆయతం దీఘం భోజనసాలం అహం సన్తుట్ఠో సోమనస్సచిత్తేన కారపేసహం కారాపేసిం అహన్తి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

౯౭. ఆయాగస్స ఇదం ఫలన్తి భోజనసాలదానస్స ఇదం విపాకన్తి అత్థో.

ఆయాగదాయకత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౯. ధమ్మచక్కికత్థేరఅపదానవణ్ణనా

సిద్ధత్థస్స భగవతోతిఆదికం ఆయస్మతో ధమ్మచక్కికత్థేరస్స అపదానం. అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే ఏకస్మిం కులగేహే నిబ్బత్తో వుద్ధిప్పత్తో పుత్తదారేహి వడ్ఢితో విభవసమ్పన్నో మహాభోగో, సో రతనత్తయే పసన్నో సద్ధాజాతో ధమ్మసభాయం ధమ్మాసనస్స పిట్ఠితో రతనమయం ధమ్మచక్కం కారేత్వా పూజేసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు నిబ్బత్తట్ఠానేసు సక్కసమ్పత్తిం చక్కవత్తిసమ్పత్తిఞ్చ అనుభవిత్వా కమేన ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే ఏకస్మిం కులగేహే ఉప్పన్నో విభవసమ్పన్నో సఞ్జాతసద్ధో పబ్బజిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పత్వా పుబ్బే కతకుసలనామసదిసనామేన ధమ్మచక్కికత్థేరోతి పాకటో జాతో అహోసి.

౧౦౨. సో పుఞ్ఞసమ్భారానురూపేన పత్తఅరహత్తఫలో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా జాతసోమనస్సో పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో సిద్ధత్థస్స భగవతోతిఆదిమాహ. సీహాసనస్స సమ్ముఖాతి సీహస్స భగవతో నిసిన్నస్స సమ్ముఖా బుద్ధాసనస్స అభిముఖట్ఠానేతి అత్థో, ధమ్మచక్కం మే ఠపితన్తి మయా ధమ్మచక్కాకారేన ఉభతో సీహరూపం దస్సేత్వా మజ్ఝే ఆదాససదిసం కారేత్వా కతం ధమ్మచక్కం ఠపితం పూజితం. కిం భూతం? విఞ్ఞూహి మేధావీహి ‘‘అతీవ సున్దర’’న్తి వణ్ణితం థోమితం సుకతం ధమ్మచక్కన్తి సమ్బన్ధో.

౧౦౩. చారువణ్ణోవ సోభామీతి సువణ్ణవణ్ణో ఇవ సోభామి విరోచామీతి అత్థో. ‘‘చతువణ్ణేహి సోభామీ’’తిపి పాఠో, తస్స ఖత్తియబ్రాహ్మణవేస్ససుద్దజాతిసఙ్ఖాతేహి చతూహి వణ్ణేహి సోభామి విరోచామీతి అత్థో. సయోగ్గబలవాహనోతి సువణ్ణసివికాదీహి యోగ్గేహి చ సేనాపతిమహామత్తాదీహి సేవకేహి బలేహి చ హత్థిఅస్సరథసఙ్ఖాతేహి వాహనేహి చ సహితోతి అత్థో. బహుజ్జనా బహవో మనుస్సా అనుయన్తా మమానువత్తన్తా నిచ్చం నిచ్చకాలం పరివారేన్తీతి సమ్బన్ధో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

ధమ్మచక్కికత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

౧౦. కప్పరుక్ఖియత్థేరఅపదానవణ్ణనా

సిద్ధత్థస్స భగవతోతిఆదికం ఆయస్మతో కప్పరుక్ఖియత్థేరస్స అపదానం (థేరగా. అట్ఠ. ౨.౫౭౬). అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తేసు తేసు భవేసు నిబ్బానాధిగమూపాయభూతాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సిద్ధత్థస్స భగవతో కాలే విభవసమ్పన్నే ఏకస్మిం కులే నిబ్బత్తో మహద్ధనో మహాభోగో సత్థరి పసన్నో సత్తహి రతనేహి విచిత్తం సువణ్ణమయం కప్పరుక్ఖం కారేత్వా సిద్ధత్థస్స భగవతో చేతియస్స సమ్ముఖే ఠపేత్వా పూజేసి. సో ఏవరూపం పుఞ్ఞం కత్వా యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతో సుగతీసుయేవ సంసరన్తో కమేన ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే ఏకస్మిం కులగేహే నిబ్బత్తో విఞ్ఞుతం పత్తో ఘరావాసం సణ్ఠపేత్వా రతనత్తయే పసన్నో ధమ్మం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో సత్థు ఆరాధేత్వా పబ్బజితో నచిరస్సేవ అరహత్తం పత్వా పుబ్బే కతకుసలనామేన కప్పరుక్ఖియత్థేరోతి పాకటో అహోసి.

౧౦౮. సో ఏవం పత్తఅరహత్తఫలో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సవసేన పుబ్బచరితాపదానం పకాసేన్తో సిద్ధత్థస్స భగవతోతిఆదిమాహ. థూపసేట్ఠస్స సమ్ముఖాతి సేట్ఠస్స ఉత్తమస్స ధాతునిహితథూపస్స చేతియస్స సమ్ముఖట్ఠానే విచిత్తదుస్సే అనేకవణ్ణేహి విసమేన విసదిసేన చిత్తేన మనోహరే చినపట్టసోమారపట్టాదికే దుస్సే. లగేత్వా ఓలగ్గేత్వా కప్పరుక్ఖం ఠపేసిం అహం పతిట్ఠపేసిన్తి అత్థో. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.

కప్పరుక్ఖియత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.

చతుత్థవగ్గవణ్ణనా సమత్తా.