౨.పచ్చేకబుద్ధఅపదానవణ్ణనా

తతో అనన్తరం అపదానం సఙ్గాయన్తో ‘‘పచ్చేకబుద్ధాపదానం, ఆవుసో ఆనన్ద, భగవతా కత్థ పఞ్ఞత్త’’న్తి పుట్ఠో ‘‘అథ పచ్చేకబుద్ధాపదానం సుణాథా’’తి ఆహ. తేసం అపదానత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ.

౮౩. ‘‘సుణాథా’’తి వుత్తపదం ఉప్పత్తినిబ్బత్తివసేన పకాసేన్తో ‘‘తథాగతం జేతవనే వసన్త’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ జేతకుమారస్స నామవసేన తథాసఞ్ఞితే విహారే చతూహి ఇరియాపథవిహారేహి దిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారేహి వా వసన్తం విహరన్తం యథా పురిమకా విపస్సిఆదయో బుద్ధా సమత్తింసపారమియో పూరేత్వా ఆగతా, తథా అమ్హాకమ్పి భగవా ఆగతోతి తథాగతో. తం తథాగతం జేతవనే వసన్తన్తి సమ్బన్ధో. వేదేహమునీతి వేదేహరట్ఠే జాతా వేదేహీ, వేదేహియా పుత్తో వేదేహిపుత్తో. మోనం వుచ్చతి ఞాణం, తేన ఇతో గతో పవత్తోతి ముని. వేదేహిపుత్తో చ సో ముని చేతి ‘‘వేదేహిపుత్తమునీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘వణ్ణాగమో’’తిఆదినా నిరుత్తినయేన ఇ-కారస్స అత్తం పుత్త-సద్దస్స చ లోపం కత్వా ‘‘వేదేహమునీ’’తి వుత్తం. ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం సతిమన్తానం ధితిమన్తానం గతిమన్తానం బహుస్సుతానం ఉపట్ఠాకానం యదిదం ఆనన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౯-౨౨౩) ఏతదగ్గే ఠపితో ఆయస్మా ఆనన్దో నతఙ్గో నమనకాయఙ్గో అఞ్జలికో హుత్వా ‘‘భన్తే, పచ్చేకబుద్ధా నామ కీదిసా హోన్తీ’’తి అపుచ్ఛీతి సమ్బన్ధో. తే పచ్చేకబుద్ధా కేహి హేతుభి కేహి కారణేహి భవన్తి ఉప్పజ్జన్తి. వీరాతి భగవన్తం ఆలపతి.

౮౪-౮౫. తతో పరం విస్సజ్జితాకారం దస్సేన్తో ‘‘తదాహ సబ్బఞ్ఞువరో మహేసీ’’తిఆదిమాహ. సబ్బం అతీతాదిభేదం హత్థామలకం వియ జానాతీతి సబ్బఞ్ఞూ, సబ్బఞ్ఞూ చ సో వరో ఉత్తమో చేతి సబ్బఞ్ఞువరో. మహన్తం సీలక్ఖన్ధం, సమాధిక్ఖన్ధం, పఞ్ఞాక్ఖన్ధం, విముత్తిక్ఖన్ధం, మహన్తం విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధం ఏసతి గవేసతీతి మహేసి. ఆనన్దభద్దం మధురేన సరేన తదా తస్మిం పుచ్ఛితకాలే ఆహ కథేసీతి సమ్బన్ధో. భో ఆనన్ద, యే పచ్చేకబుద్ధా పుబ్బబుద్ధేసు పుబ్బేసు అతీతబుద్ధేసు కతాధికారా కతపుఞ్ఞసమ్భారా జినసాసనేసు అలద్ధమోక్ఖా అప్పత్తనిబ్బానా. తే సబ్బే పచ్చేకబుద్ధా ధీరా ఇధ ఇమస్మిం లోకే సంవేగముఖేన ఏకపుగ్గలం పధానం కత్వా పచ్చేకబుద్ధా జాతాతి అత్థో. సుతిక్ఖపఞ్ఞా సుట్ఠు తిక్ఖపఞ్ఞా. వినాపి బుద్ధేహి బుద్ధానం ఓవాదానుసాసనీహి రహితా అపి. పరిత్తకేనపి అప్పమత్తకేనపి ఆరమ్మణేన పచ్చేకబోధిం పటిఏక్కం బోధిం సమ్మాసమ్బుద్ధానన్తరం బోధిం అనుపాపుణన్తి పటివిజ్ఝన్తి.

౮౬. సబ్బమ్హి లోకమ్హి సకలస్మిం లోకత్తయే మమం ఠపేత్వా మం విహాయ పచేకబుద్ధేహి సమోవ సదిసో ఏవ నత్థి, తేసం మహామునీనం పచ్చేకబుద్ధానం ఇమం వణ్ణం ఇమం గుణం పదేసమత్తం సఙ్ఖేపమత్తం అహం తుమ్హాకం సాధు సాధుకం వక్ఖామి కథేస్సామీతి అత్థో.

౮౭. అనాచరియకా హుత్వా సయమేవ బుద్ధానం అత్తనావ పటివిద్ధానం ఇసీనం అన్తరే మహాఇసీనం మధూవఖుద్దం ఖుద్దకమధుపటలం ఇవ సాధూని మధురాని వాక్యాని ఉదానవచనాని అనుత్తరం ఉత్తరవిరహితం భేసజం ఓసధం నిబ్బానం పత్థయన్తా ఇచ్ఛన్తా సబ్బే తుమ్హే సుపసన్నచిత్తా సుప్పసన్నమనా సుణాథ మనసి కరోథాతి అత్థో.

౮౮-౮౯. పచ్చేకబుద్ధానం సమాగతానన్తి రాసిభూతానం ఉప్పన్నానం పచ్చేకబుద్ధానం. అరిట్ఠో, ఉపరిట్ఠో, తగరసిఖి, యసస్సీ, సుదస్సనో, పియదస్సీ, గన్ధారో, పిణ్డోలో, ఉపాసభో, నిథో, తథో, సుతవా, భావితత్తో, సుమ్భో, సుభో, మేథులో, అట్ఠమో, సుమేధో, అనీఘో, సుదాఠో, హిఙ్గు, హిఙ్గో, ద్వేజాలినో, అట్ఠకో, కోసలో, సుబాహు, ఉపనేమిసో, నేమిసో, సన్తచిత్తో, సచ్చో, తథో, విరజో, పణ్డితో, కాలో, ఉపకాలో, విజితో, జితో, అఙ్గో, పఙ్గో, గుత్తిజ్జితో, పస్సీ, జహీ, ఉపధిం, దుక్ఖమూలం, అపరాజితో, సరభఙ్గో, లోమహంసో, ఉచ్చఙ్గమాయో, అసితో, అనాసవో, మనోమయో, మానచ్ఛిదో, బన్ధుమా, తదాధిముత్తో, విమలో, కేతుమా, కోతుమ్బరఙ్గో, మాతఙ్గో, అరియో, అచ్చుతో, అచ్చుతగామి, బ్యామకో, సుమఙ్గలో, దిబ్బిలో చాతిఆదీనం పచ్చేకబుద్ధసతానం యాని అపదానాని పరమ్పరం పచ్చేకం బ్యాకరణాని యో చ ఆదీనవో యఞ్చ విరాగవత్థుం అనల్లీయనకారణం యథా చ యేన కారణేన బోధిం అనుపాపుణింసు చతుమగ్గఞాణం పచ్చక్ఖం కరింసు. సరాగవత్థుసూతి సుట్ఠు అల్లీయితబ్బవత్థూసు వత్థుకామకిలేసకామేసు విరాగసఞ్ఞీ విరత్తసఞ్ఞవన్తో రత్తమ్హి లోకమ్హి అల్లీయనసభావలోకే విరతచిత్తా అనల్లీయనమనా హిత్వా పపఞ్చేతి రాగో పపఞ్చం దోసో పపఞ్చం సబ్బకిలేసా పపఞ్చాతి పపఞ్చసఙ్ఖాతే కిలేసే హిత్వా జియ ఫన్దితానీతి ఫన్దితాని ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని జినిత్వా తథేవ తేన కారణేన ఏవం బోధిం అనుపాపుణింసు పచ్చేకబోధిఞాణం పచ్చక్ఖం కరింసూతి అత్థో.

౯౦-౯౧. సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డన్తి తజ్జనఫాలనవధబన్ధనం నిధాయ ఠపేత్వా తేసం సబ్బసత్తానం అన్తరే అఞ్ఞతరం కఞ్చి ఏకమ్పి సత్తం అవిహేఠయం అవిహేఠయన్తో అదుక్ఖాపేన్తో మేత్తేన చిత్తేన ‘‘సబ్బే సత్తా సుఖితా హోన్తూ’’తి మేత్తాసహగతేన చేతసా హితానుకమ్పీ హితేన అనుకమ్పనసభావో. అథ వా సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డన్తి సబ్బేసూతి సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం పరియాదియనవచనమేతం. భూతేసూతి భూతా వుచ్చన్తి తసా చ థావరా చ. యేసం తసిణా తణ్హా అప్పహీనా, యేసఞ్చ భయభేరవా అప్పహీనా, తే తసా. కిం కారణా వుచ్చన్తి తసా? తసన్తి ఉత్తసన్తి పరితసన్తి భాయన్తి సన్తాసం ఆపజ్జన్తి, తం కారణా వుచ్చన్తి తసా. యేసం తసిణా తణ్హా పహీనా, యేసఞ్చ భయభేరవా పహీనా, తే థావరా. కిం కారణా వుచ్చన్తి థావరా? థిరన్తి న తసన్తి న ఉత్తసన్తి న పరితసన్తి న భాయన్తి న సన్తాసం ఆపజ్జన్తి, తం కారణా వుచ్చన్తి థావరా.

తయో దణ్డా – కాయదణ్డో, వచీదణ్డో, మనోదణ్డోతి. తివిధం కాయదుచ్చరితం కాయదణ్డో, చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం వచీదణ్డో, తివిధం మనోదుచ్చరితం మనోదణ్డో. సబ్బేసు సకలేసు భూతేసు సత్తేసు తం తివిధం దణ్డం నిధాయ నిదహిత్వా ఓరోపయిత్వా సమోరోపయిత్వా నిక్ఖిపిత్వా పటిప్పస్సమ్భేత్వా హింసనత్థం అగహేత్వాతి సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డం. అవిహేఠయం అఞ్ఞతరమ్పి తేసన్తి ఏకమేకమ్పి సత్తం పాణినా వా లేడ్డునా వా దణ్డేన వా సత్థేన వా అన్దుయా వా రజ్జుయా వా అవిహేఠయన్తో, సబ్బేపి సత్తే పాణినా వా లేడ్డునా వా దణ్డేన వా సత్థేన వా అన్దుయా వా రజ్జుయా వా అవిహేఠయం అవిహేఠయన్తో అఞ్ఞతరమ్పి తేసం. న పుత్తమిచ్ఛేయ్య కుతో సహాయన్తి నాతి పటిక్ఖేపో. పుత్తన్తి చత్తారో పుత్తా అత్రజో పుత్తో, ఖేత్తజో, దిన్నకో, అన్తేవాసికో పుత్తో. సహాయన్తి సహాయో వుచ్చతి యేన సహ ఆగమనం ఫాసు, గమనం ఫాసు, ఠానం ఫాసు, నిసజ్జా ఫాసు, ఆలపనం ఫాసు, సల్లపనం ఫాసు, సముల్లపనం ఫాసు. న పుత్తమిచ్ఛేయ్య కుతో సహాయన్తి పుత్తమ్పి న ఇచ్ఛేయ్య న సాదియేయ్య న పత్థేయ్య న పిహయేయ్య నాభిజప్పేయ్య, కుతో మిత్తం వా సన్దిట్ఠం వా సమ్భత్తం వా సహాయం వా ఇచ్ఛేయ్య సాదియేయ్య పత్థేయ్య పిహయేయ్య అభిజప్పేయ్యాతి న పుత్తమిచ్ఛేయ్య కుతో సహాయం. ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పోతి సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతేన ఏకో, అదుతియట్ఠేన ఏకో, తణ్హాయ పహానట్ఠేన ఏకో, ఏకన్తవీతరాగోతి ఏకో, ఏకన్తవీతదోసోతి ఏకో, ఏకన్తవీతమోహోతి ఏకో, ఏకన్తనిక్కిలేసోతి ఏకో, ఏకాయనమగ్గం గతోతి ఏకో, ఏకో అనుత్తరం పచ్చేకసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి ఏకో.

కథం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతేన ఏకో? సో హి పచ్చేకసమ్బుద్ధో సబ్బం ఘరావాసపలిబోధం ఛిన్దిత్వా, పుత్తదారపలిబోధం ఛిన్దిత్వా, ఞాతిపలిబోధం, మిత్తామచ్చపలిబోధం, సన్నిధిపలిబోధం ఛిన్దిత్వా కేసమస్సుం ఓహారేత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా అగారస్మా నిక్ఖమ్మ అనగారియం పబ్బజిత్వా అకిఞ్చనభావం ఉపగన్త్వా ఏకోవ చరతి విహరతి ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతీతి ఏవం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతేన ఏకో.

కథం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో అదుతియట్ఠేన ఏకో? సో ఏవం పబ్బజితో సమానో ఏకో అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని పటిసేవతి అప్పసద్దాని అప్పనిగ్ఘోసాని విజనవాతాని మనుస్సరాహస్సేయ్యకాని పటిసల్లానసారుప్పాని. సో ఏకో తిట్ఠతి, ఏకో గచ్ఛతి, ఏకో నిసీదతి, ఏకో సేయ్యం కప్పేతి, ఏకో గామం పిణ్డాయ పవిసతి, ఏకో పటిక్కమతి, ఏకో రహో నిసీదతి, ఏకో చఙ్కమతి, ఏకో చరతి విహరతి ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతీతి ఏవం సో అదుతియట్ఠేన ఏకో.

కథం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో తణ్హాయ పహానట్ఠేన ఏకో? సో ఏకో అదుతియో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో మహాపధానం పదహన్తో మారం ససేనకం నముచిం కణ్హం పమత్తబన్ధుం విధమేత్వా చ తణ్హాజాలినిం విసరితం విసత్తికం పజహి వినోదేసి బ్యన్తిం అకాసి అనభావం గమేసి.

‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో, దీఘమద్ధాన సంసరం;

ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం, సంసారం నాతివత్తతి.

‘‘ఏతమాదీనవం ఞత్వా, తణ్హం దుక్ఖస్స సమ్భవం;

వీతతణ్హో అనాదానో, సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి. (ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫; మహాని. ౧౯౧) –

ఏవం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో తణ్హాయ పహానట్ఠేన ఏకో.

కథం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఏకన్తవీతరాగోతి ఏకో? రాగస్స పహీనత్తా ఏకన్తవీతరాగోతి ఏకో, దోసస్స పహీనత్తా ఏకన్తవీతదోసోతి ఏకో, మోహస్స పహీనత్తా ఏకన్తవీతమోహోతి ఏకో, కిలేసానం పహీనత్తా ఏకన్తనిక్కిలేసోతి ఏకో, ఏవం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఏకన్తవీతరాగోతి ఏకో.

కథం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఏకాయనమగ్గం గతోతి ఏకో? ఏకాయనమగ్గో వుచ్చతి చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో.

‘‘ఏకాయనం జాతిఖయన్తదస్సీ, మగ్గం పజానాతి హితానుకమ్పీ;

ఏతేన మగ్గేన తరింసు పుబ్బే, తరిస్సన్తి యే చ తరన్తి ఓఘ’’న్తి. (సం. ని. ౫.౩౮౪; మహాని. ౧౯౧) –

ఏవం సో ఏకాయనమగ్గం గతోతి ఏకో.

కథం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఏకో అనుత్తరం పచ్చేకసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి ఏకో? బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం (మహాని. ౧౯౧; చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౧). పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో వీమంసా విపస్సనా సమ్మాదిట్ఠి. సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో తేన పచ్చేకబోధిఞాణేన ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి బుజ్ఝి. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి బుజ్ఝి, ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి బుజ్ఝి, ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి బుజ్ఝి, ‘‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘వేదనాపచ్చయా తణ్హా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’న్తి బుజ్ఝి, ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘భవపచ్చయా జాతీ’’తి బుజ్ఝి, ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి బుజ్ఝి. ‘‘అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో’’తి బుజ్ఝి…పే… ‘‘భవనిరోధా జాతినిరోధో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘జాతినిరోధా జరామరణనిరోధో’’తి బుజ్ఝి. ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి బుజ్ఝి, ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి బుజ్ఝి, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదా’’తి బుజ్ఝి. ‘‘ఇమే ఆసవా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘అయం ఆసవసముదయో’’తి బుజ్ఝి…పే… ‘‘పటిపదా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘ఇమే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘ఇమే ధమ్మా పహాతబ్బా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘ఇమే ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా’’తి బుజ్ఝి, ‘‘ఇమే ధమ్మా భావేతబ్బా’’తి బుజ్ఝి. ఛన్నం ఫస్సాయతనానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ బుజ్ఝి, పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం సముదయఞ్చ…పే… నిస్సరణఞ్చ బుజ్ఝి, చతున్నం మహాభూతానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ బుజ్ఝి, ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి బుజ్ఝి.

అథ వా యం బుజ్ఝితబ్బం అనుబుజ్ఝితబ్బం పటిబుజ్ఝితబ్బం సమ్బుజ్ఝితబ్బం అధిగన్తబ్బం ఫస్సితబ్బం సచ్ఛికాతబ్బం, సబ్బం తం తేన పచ్చేకబోధిఞాణేన బుజ్ఝి అనుబుజ్ఝి పటిబుజ్ఝి సమ్బుజ్ఝి అధిగఞ్ఛి ఫస్సేసి సచ్ఛాకాసీతి, ఏవం సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఏకో అనుత్తరం పచ్చేకసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి ఏకో.

చరేతి అట్ఠ చరియాయో (చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౧) – ఇరియాపథచరియా, ఆయతనచరియా, సతిచరియా, సమాధిచరియా, ఞాణచరియా, మగ్గచరియా, పత్తిచరియా, లోకత్థచరియా. ఇరియాపథచరియాతి చతూసు ఇరియాపథేసు, ఆయతనచరియాతి ఛసు అజ్ఝత్తికబాహిరేసు ఆయతనేసు, సతిచరియాతి చతూసు సతిపట్ఠానేసు, సమాధిచరియాతి చతూసు ఝానేసు, ఞాణచరియాతి చతూసు అరియసచ్చేసు, మగ్గచరియాతి చతూసు అరియమగ్గేసు, పత్తిచరియాతి చతూసు సామఞ్ఞఫలేసు, లోకత్థచరియాతి తథాగతేసు అరహన్తేసు సమ్మాసమ్బుద్ధేసు, పదేసతో పచ్చేకసమ్బుద్ధేసు, పదేసతో సావకేసు.

ఇరియాపథచరియా చ పణిధిసమ్పన్నానం, ఆయతనచరియా చ ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం, సతిచరియా చ అప్పమాదవిహారీనం, సమాధిచరియా చ అధిచిత్తమనుయుత్తానం, ఞాణచరియా చ బుద్ధిసమ్పన్నానం, మగ్గచరియా చ సమ్మాపటిపన్నానం, పత్తిచరియా చ అధిగతఫలానం, లోకత్థచరియా చ తథాగతానం అరహన్తానం సమ్మాసమ్బుద్ధానం, పదేసతో పచ్చేకసమ్బుద్ధానం, పదేసతో సావకానం. ఇమా అట్ఠ చరియాయో.

అపరాపి అట్ఠ చరియాయో – అధిముచ్చన్తో సద్ధాయ చరతి, పగ్గణ్హన్తో వీరియేన చరతి, ఉపట్ఠపేన్తో సతియా చరతి, అవిక్ఖేపం కరోన్తో సమాధినా చరతి, పజానన్తో పఞ్ఞాయ చరతి, విజానన్తో విఞ్ఞాణచరియాయ చరతి, ఏవం పటిపన్నస్స కుసలా ధమ్మా ఆయతనన్తి ఆయతనచరియాయ చరతి. ఏవం పటిపన్నో విసేసమధిగచ్ఛతీతి విసేసచరియాయ చరతి. ఇమా అట్ఠ చరియాయో.

అపరాపి అట్ఠ చరియాయో – దస్సనచరియా చ సమ్మాదిట్ఠియా, అభినిరోపనచరియా చ సమ్మాసఙ్కప్పస్స, పరిగ్గహచరియా చ సమ్మావాచాయ, సముట్ఠానచరియా చ సమ్మాకమ్మన్తస్స, వోదానచరియా చ సమ్మాఆజీవస్స, పగ్గహచరియా చ సమ్మావాయామస్స, ఉపట్ఠానచరియా చ సమ్మాసతియా, అవిక్ఖేపచరియా చ సమ్మాసమాధిస్స. ఇమా అట్ఠ చరియాయో.

ఖగ్గవిసాణకప్పోతి యథా ఖగ్గస్స నామ విసాణం ఏకమేవ హోతి, అదుతియం, ఏవమేవ సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో తక్కప్పో తస్సదిసో తప్పటిభాగో. యథా అతిలోణం వుచ్చతి లోణకప్పో, అతితిత్తకం వుచ్చతి తిత్తకప్పో, అతిమధురం వుచ్చతి మధురకప్పో, అతిఉణ్హం వుచ్చతి అగ్గికప్పో, అతిసీతం వుచ్చతి హిమకప్పో, మహాఉదకక్ఖన్ధో వుచ్చతి సముద్దకప్పో, మహాభిఞ్ఞాబలప్పత్తో సావకో వుచ్చతి సత్థుకప్పోతి. ఏవమేవ సో పచ్చేకసమ్బుద్ధో ఖగ్గవిసాణకప్పో, ఖగ్గవిసాణసదిసో ఖగ్గవిసాణపటిభాగో ఏకో అదుతియో ముత్తబన్ధనో సమ్మా లోకే చరతి విహరతి ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతీతి ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో. తేనాహు పచ్చేకసమ్బుద్ధా –

‘‘సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డం, అవిహేఠయం అఞ్ఞతరమ్పి తేసం;

న పుత్తమిచ్ఛేయ్య కుతో సహాయం, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘సంసగ్గజాతస్స భవన్తి స్నేహా, స్నేహన్వయం దుక్ఖమిదం పహోతి;

ఆదీనవం స్నేహజం పేక్ఖమానో; ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘మిత్తే సుహజ్జే అనుకమ్పమానో, హాపేతి అత్థం పటిబద్ధచిత్తో;

ఏతం భయం సన్థవే పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘వంసో విసాలోవ యథా విసత్తో, పుత్తేసు దారేసు చ యా అపేక్ఖా;

వంసే కళీరోవ అసజ్జమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘మిగో అరఞ్ఞమ్హి యథా అబద్ధో, యేనిచ్ఛకం గచ్ఛతి గోచరాయ;

విఞ్ఞూ నరో సేరితం పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘ఆమన్తనా హోతి సహాయమజ్ఝే, వాసే చ ఠానే గమనే చారికాయ;

అనభిజ్ఝితం సేరితం పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘ఖిడ్డా రతీ హోతి సహాయమజ్ఝే, పుత్తేసు పేమం విపులఞ్చ హోతి;

పియవిప్పయోగం విజిగుచ్ఛమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘చాతుద్దిసో అప్పటిఘో చ హోతి, సన్తుస్సమానో ఇతరీతరేన;

పరిస్సయానం సహితా అఛమ్భీ, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘దుస్సఙ్గహా పబ్బజితాపి ఏకే, అథో గహట్ఠా ఘరమావసన్తా;

అప్పోస్సుక్కో పరపుత్తేసు హుత్వా, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘ఓరోపయిత్వా గిహిబ్యఞ్జనాని, సఞ్ఛిన్నపత్తో యథా కోవిళారో;

ఛేత్వాన వీరో గిహిబన్ధనాని, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘సచే లభేథ నిపకం సహాయం, సద్ధిం చరం సాధువిహారిధీరం;

అభిభుయ్య సబ్బాని పరిస్సయాని, చరేయ్య తేనత్తమనో సతీమా.

‘‘నో చే లభేథ నిపకం సహాయం, సద్ధిం చరం సాధువిహారిధీరం;

రాజావ రట్ఠం విజితం పహాయ, ఏకో చరే మాతఙ్గరఞ్ఞేవ నాగో.

‘‘అద్ధా పసంసామ సహాయసమ్పదం, సేట్ఠా సమా సేవితబ్బా సహాయా;

ఏతే అలద్ధా అనవజ్జభోజీ, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘దిస్వా సువణ్ణస్స పభస్సరాని, కమ్మారపుత్తేన సునిట్ఠితాని;

సఙ్ఘట్టమానాని దువే భుజస్మిం, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘ఏవం దుతీయేన సహా మమస్స, వాచాభిలాపో అభిసజ్జనా వా;

ఏతం భయం ఆయతిం పేక్ఖమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘కామా హి చిత్రా మధురా మనోరమా, విరూపరూపేన మథేన్తి చిత్తం;

ఆదీనవం కామగుణేసు దిస్వా, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘ఈతీ చ గణ్డో చ ఉపద్దవో చ, రోగో చ సల్లఞ్చ భయఞ్చ మేతం;

ఏతం భయం కామగుణేసు దిస్వా, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘సీతఞ్చ ఉణ్హఞ్చ ఖుదం పిపాసం, వాతాతపే డంససరీసపే చ;

సబ్బానిపేతాని అభిబ్భవిత్వా, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘నాగోవ యూథాని వివజ్జయిత్వా, సఞ్జాతఖన్ధో పదుమీ ఉళారో;

యథాభిరన్తం విహరం అరఞ్ఞే, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘అట్ఠానతం సఙ్గణికారతస్స, యం ఫస్సయే సామయికం విముత్తిం;

ఆదిచ్చబన్ధుస్స వచో నిసమ్మ, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘దిట్ఠీవిసూకాని ఉపాతివత్తో, పత్తో నియామం పటిలద్ధమగ్గో;

ఉప్పన్నఞాణోమ్హి అనఞ్ఞనేయ్యో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘నిల్లోలుపో నిక్కుహో నిప్పిపాసో, నిమ్మక్ఖ నిద్ధన్తకసావమోహో;

నిరాసయో సబ్బలోకే భవిత్వా, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘పాపం సహాయం పరివజ్జయేథ, అనత్థదస్సిం విసమే నివిట్ఠం;

సయం న సేవే పసుతం పమత్తం, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘బహుస్సుతం ధమ్మధరం భజేథ, మిత్తం ఉళారం పటిభానవన్తం;

అఞ్ఞాయ అత్థాని వినేయ్య కఙ్ఖం, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘ఖిడ్డం రతిం కామసుఖఞ్చ లోకే, అనలఙ్కరిత్వా అనపేక్ఖమానో;

విభూసట్ఠానా విరతో సచ్చవాదీ, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘పుత్తఞ్చ దారం పితరఞ్చ మాతరం, ధనాని ధఞ్ఞాని చ బన్ధవాని;

హిత్వాన కామాని యథోధికాని, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘సఙ్గో ఏసో పరిత్తమేత్థ సోఖ్యం, అప్పస్సాదో దుక్ఖమేవేత్థ భియ్యో;

గళో ఏసో ఇతి ఞత్వా మతిమా, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘సన్దాలయిత్వాన సంయోజనాని, జాలంవ భేత్వా సలిలమ్బుచారీ,

అగ్గీవ దడ్ఢం అనివత్తమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘ఓక్ఖిత్తచక్ఖూ న చ పాదలోలో, గుత్తిన్ద్రియో రక్ఖితమానసానో;

అనవస్సుతో అపరిడయ్హమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘ఓహారయిత్వా గిహిబ్యఞ్జనాని, సఞ్ఛన్నపత్తో యథా పారిఛత్తో;

కాసాయవత్థో అభినిక్ఖమిత్వా, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘రసేసు గేధం అకరం అలోలో, అనఞ్ఞపోసీ సపదానచారీ;

కులే కులే అప్పటిబద్ధచిత్తో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘పహాయ పఞ్చావరణాని చేతసో, ఉపక్కిలేసే బ్యపనుజ్జ సబ్బే;

అనిస్సితో ఛేజ్జ సినేహదోసం, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘విపిట్ఠికత్వాన సుఖఞ్చ దుక్ఖం, పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సం;

లద్ధానుపేక్ఖం సమథం విసుద్ధం, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘ఆరద్ధవీరియో పరమత్థపత్తియా, అలీనచిత్తో అకుసీతవుత్తి;

దళ్హనిక్కమో థామబలూపపన్నో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘పటిసల్లానం ఝానమరిఞ్చమానో, ధమ్మేసు నిచ్చం అనుధమ్మచారీ;

ఆదీనవం సమ్మసితా భవేసు, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘తణ్హక్ఖయం పత్థయమప్పమత్తో, అనేళమూగో సుతవా సతీమా;

సఙ్ఖాతధమ్మో నియతో పధానవా, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘సీహోవ సద్దేసు అసన్తసన్తో, వాతోవ జాలమ్హి అసజ్జమానో;

పదుమంవ తోయేన అలిమ్పమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘సీహో యథా దాఠబలీ పసయ్హ, రాజా మిగానం అభిభుయ్య చారీ;

సేవేథ పన్తాని సేనాసనాని, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘మేత్తం ఉపేక్ఖం కరుణం విముత్తిం, ఆసేవమానో ముదితఞ్చ కాలే;

సబ్బేన లోకేన అవిరుజ్ఝమానో, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘రాగఞ్చ దోసఞ్చ పహాయ మోహం, సన్దాలయిత్వాన సంయోజనాని;

అసన్తసం జీవితసఙ్ఖయమ్హి, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో.

‘‘భజన్తి సేవన్తి చ కారణత్థా, నిక్కారణా దుల్లభా అజ్జ మిత్తా;

అత్తత్థపఞ్ఞా అసుచీమనుస్సా, ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి.

తత్థ సబ్బేసు భూతేసూతి ఖగ్గవిసాణపచ్చేకబుద్ధాపదానసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? సబ్బసుత్తానం చతుబ్బిధా ఉప్పత్తి – అత్తజ్ఝాసయతో, పరజ్ఝాసయతో, అట్ఠుప్పత్తితో, పుచ్ఛావసితోతి. తత్థ ఖగ్గవిసాణసుత్తస్స అవిసేసేన పుచ్ఛావసితో ఉప్పత్తి. విసేసేన పన యస్మా ఏత్థ కాచి గాథా తేన తేన పచ్చేకబుద్ధేన పుట్ఠేన వుత్తా, కాచి అపుట్ఠేన అత్తనా అధిగతమగ్గనయానురూపం ఉదానంయేవ ఉదానేన్తేన, తస్మా కాయచి గాథాయ పుచ్ఛావసితో, కాయచి అత్తజ్ఝాసయతో ఉప్పత్తి. తత్థ యా అయం అవిసేసేన పుచ్ఛావసితో ఉప్పత్తి, సా ఆదితో పభుతి ఏవం వేదితబ్బా –

ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి. అథ ఖో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘బుద్ధానం పత్థనా చ అభినీహారో చ దిస్సతి, తథా సావకానం, పచ్చేకబుద్ధానం న దిస్సతి, యంనూనాహం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛేయ్య’’న్తి? సో పటిసల్లానా వుట్ఠితో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా యథాక్కమేన ఏతమత్థం పుచ్ఛి. అథస్స భగవా పుబ్బయోగావచరసుత్తం అభాసి –

‘‘పఞ్చిమే, ఆనన్ద, ఆనిసంసా పుబ్బయోగావచరే దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చేవ అఞ్ఞం ఆరాధేతి. నో చే దిట్ఠేవ ధమ్మే పటికచ్చేవ అఞ్ఞం ఆరాధేతి, అథ మరణకాలే అఞ్ఞం ఆరాధేతి. అథ దేవపుత్తో సమానో అఞ్ఞం ఆరాధేతి. అథ బుద్ధానం సమ్ముఖీభావే ఖిప్పాభిఞ్ఞో హోతి. అథ పచ్ఛిమే కాలే పచ్చేకసమ్బుద్ధో హోతీ’’తి.

ఏవం వత్వా పున ఆహ –

‘‘పచ్చేకసమ్బుద్ధా నామ, ఆనన్ద, అభినీహారసమ్పన్నా పుబ్బయోగావచరా హోన్తి, తస్మా పచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకానం సబ్బేసం పత్థనా చ అభినీహారో చ ఇచ్ఛితబ్బో’’తి.

సో ఆహ – ‘‘బుద్ధానం, భన్తే, పత్థనా కీవ చిరం వట్టతీ’’తి. బుద్ధానం, ఆనన్ద, హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ, మజ్ఝిమపరిచ్ఛేదేన అట్ఠ అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ, ఉపరిమపరిచ్ఛేదేన సోళస అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ. ఏతే చ భేదా పఞ్ఞాధికసద్ధాధికవీరియాధికానం వసేన ఞాతబ్బా. పఞ్ఞాధికానఞ్హి సద్ధా మన్దా హోతి, పఞ్ఞా తిక్ఖా. సద్ధాధికానం పఞ్ఞా మజ్ఝిమా హోతి, సద్ధా తిక్ఖా. వీరియాధికానం సద్ధా పఞ్ఞా మన్దా హోతి, వీరియం తిక్ఖన్తి. అప్పత్వా పన చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ దివసే దివసే వేస్సన్తరదానసదిసం దానం దేన్తోపి తదనురూపే సీలాదిపారమిధమ్మే ఆచినన్తోపి అన్తరా బుద్ధో భవిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. కస్మా? ఞాణం గబ్భం న గణ్హాతి, వేపుల్లం నాపజ్జతి, పరిపాకం న గచ్ఛతీతి. యథా నామ తిమాసచతుమాసపఞ్చమాసచ్చయేన నిప్ఫజ్జనకం సస్సం తం తం కాలం అప్పత్వా దివసే దివసే సతక్ఖత్తుం సహస్సక్ఖత్తుం కేళాయన్తోపి ఉదకేన సిఞ్చన్తోపి అన్తరా పక్ఖేన వా మాసేన వా నిప్ఫాదేస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. కస్మా? సస్సం గబ్భం న గణ్హాతి, వేపుల్లం నాపజ్జతి, పరిపాకం న గచ్ఛతీతి. ఏవమేవం అప్పత్వా చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ అన్తరా బుద్ధో భవిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. తస్మా యథావుత్తమేవ కాలం పారమిపూరణం కాతబ్బం ఞాణపరిపాకత్థాయ. ఏత్తకేనాపి చ కాలేన బుద్ధత్తం పత్థయతో అభినీహారకరణే అట్ఠ సమ్పత్తియో ఇచ్ఛితబ్బా. అయఞ్హి –

‘‘మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, హేతు సత్థారదస్సనం;

పబ్బజ్జా గుణసమ్పత్తి, అధికారో చ ఛన్దతా;

అట్ఠధమ్మసమోధానా, అభినీహారో సమిజ్ఝతి’’. (బు. వం. ౨.౫౯);

అభినీహారోతి మూలపణిధానస్సేతం అధివచనం. తత్థ మనుస్సత్తన్తి మనుస్సజాతి. అఞ్ఞత్ర హి మనుస్సజాతియా అవసేసజాతీసు దేవజాతియమ్పి ఠితస్స పణిధి న ఇజ్ఝతి, తత్థ ఠితేన పన బుద్ధత్తం పత్థయన్తేన దానాదీని పుఞ్ఞకమ్మాని కత్వా మనుస్సత్తంయేవ పత్థేతబ్బం, తత్థ ఠత్వా పణిధి కాతబ్బో. ఏవఞ్హి సమిజ్ఝతి. లిఙ్గసమ్పత్తీతి పురిసభావో. మాతుగామనపుంసకఉభతోబ్యఞ్జనకానఞ్హి మనుస్సజాతియం ఠితానమ్పి పణిధి న ఇజ్ఝతి. తత్థ ఠితేన పన బుద్ధత్తం పత్థేన్తేన దానాదీని పుఞ్ఞకమ్మాని కత్వా పురిసభావోయేవ పత్థేతబ్బో, తత్థ ఠత్వా పణిధి కాతబ్బో. ఏవఞ్హి సమిజ్ఝతి. హేతూతి అరహత్తస్స ఉపనిస్సయసమ్పత్తి. యో హి తస్మిం అత్తభావే వాయమన్తో అరహత్తం పాపుణితుం సమత్థో, తస్స పణిధి సమిజ్ఝతి, నో ఇతరస్స యథా సుమేధపణ్డితస్స. సో హి దీపఙ్కరపాదమూలే పబ్బజిత్వా తేనత్తభావేన అరహత్తం పాపుణితుం సమత్థో అహోసి. సత్థారదస్సనన్తి బుద్ధానం సమ్ముఖాదస్సనం. ఏవఞ్హి ఇజ్ఝతి, నో అఞ్ఞథా యథా సుమేధపణ్డితస్స. సో హి దీపఙ్కరం సమ్ముఖా దిస్వా పణిధిం అకాసి. పబ్బజ్జాతి అనగారియభావో. సో చ ఖో సాసనే వా కమ్మవాదికిరియవాదితాపసపరిబ్బాజకనికాయే వా వట్టతి యథా సుమేధపణ్డితస్స. సో హి సుమేధో నామ తాపసో హుత్వా పణిధిం అకాసి. గుణసమ్పత్తీతి ఝానాదిగుణపటిలాభో. పబ్బజితస్సపి హి గుణసమ్పన్నస్సేవ ఇజ్ఝతి, నో ఇతరస్స యథా సుమేధపణ్డితస్స. సో హి పఞ్చాభిఞ్ఞో చ అట్ఠసమాపత్తిలాభీ చ హుత్వా పణిధేసి. అధికారోతి అధికకారో, పరిచ్చాగోతి అత్థో. జీవితాదిపరిచ్చాగఞ్హి కత్వా పణిదహతోయేవ ఇజ్ఝతి, నో ఇతరస్స యథా సుమేధపణ్డితస్స. సో హి –

‘‘అక్కమిత్వాన మం బుద్ధో, సహ సిస్సేహి గచ్ఛతు;

మా నం కలలే అక్కమిత్థ, హితాయ మే భవిస్సతీ’’తి. (బు. వం. ౨.౫౩);

ఏవం అత్తపరిచ్చాగం కత్వా పణిధేసి. ఛన్దతాతి కత్తుకమ్యతా. సా యస్స బలవతీ హోతి, తస్స ఇజ్ఝతి పణిధి. సా చ సచే కోచి వదేయ్య ‘‘కో చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ నిరయే పచ్చిత్వా బుద్ధత్తం ఇచ్ఛతీ’’తి. తం సుత్వా యో ‘‘అహ’’న్తి వత్తుం ఉస్సహతి, తస్స బలవతీతి వేదితబ్బా. తథా యది కోచి వదేయ్య ‘‘కో సకలచక్కవాళం వీతచ్చికానం అఙ్గారానం పూరం అక్కమిత్వా బుద్ధత్తం ఇచ్ఛతి, కో సకలచక్కవాళం సత్తిసూలేహి ఆకిణ్ణం అక్కమన్తో అతిక్కమిత్వా బుద్ధత్తం ఇచ్ఛతి, కో సకలచక్కవాళం సమతిత్తికం ఉదకపుణ్ణం ఉత్తరిత్వా బుద్ధత్తం ఇచ్ఛతి, కో సకలచక్కవాళం నిరన్తరం వేళుగుమ్బసఞ్ఛన్నం మద్దన్తో అతిక్కమిత్వా బుద్ధత్తం ఇచ్ఛతీ’’తి, తం సుత్వా యో ‘‘అహ’’న్తి వత్తుం ఉస్సహతి, తస్స బలవతీతి వేదితబ్బా. ఏవరూపేన చ కత్తుకమ్యతాఛన్దేన సమన్నాగతో సుమేధపణ్డితో పణిధేసీతి.

ఏవం సమిద్ధాభినీహారో చ బోధిసత్తో ఇమాని అట్ఠారస అభబ్బట్ఠానాని న ఉపేతి. సో హి తతో పభుతి న జచ్చన్ధో హోతి న జచ్చపధిరో, న ఉమ్మత్తకో, న ఏళముగో, న పీఠసప్పి, న మిలక్ఖేసు ఉప్పజ్జతి, న దాసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తతి, న నియతమిచ్ఛాదిట్ఠికో హోతి, నాస్స లిఙ్గం పరివత్తతి, న పఞ్చానన్తరియకమ్మాని కరోతి, న కుట్ఠీ హోతి, న తిరచ్ఛానయోనియం వట్టకతో పచ్ఛిమత్తభావో హత్థితో అధికత్తభావో హోతి, న ఖుప్పిపాసికనిజ్ఝామతణ్హికపేతేసు ఉప్పజ్జతి, న కాలకఞ్చికాసురేసు, న అవీచినిరయే, న లోకన్తరికేసు ఉప్పజ్జతి. కామావచరేసు పన న మారో హోతి, రూపావచరేసు న అసఞ్ఞీభవే, న సుద్ధావాసేసు ఉప్పజ్జతి, న అరూపభవేసు, న అఞ్ఞం చక్కవాళం సఙ్కమతి.

యా చిమా ఉస్సాహో చ ఉమ్మఙ్గో చ అవత్థానఞ్చ హితచరియా చాతి చతస్సో బుద్ధభూమియో, తాహి సమన్నాగతో హోతి. తత్థ –

‘‘ఉస్సాహో వీరియం వుత్తం, ఉమ్మఙ్గో పఞ్ఞా పవుచ్చతి;

అవత్థానం అధిట్ఠానం, హితచరియా మేత్తాభావనా’’తి. –

వేదితబ్బా. యే చ ఇమే నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయో, పవివేకజ్ఝాసయో, అలోభజ్ఝాసయో, అదోసజ్ఝాసయో, అమోహజ్ఝాసయో, నిస్సరణజ్ఝాసయోతి ఛ అజ్ఝాసయా బోధిపరిపాకాయ సంవత్తన్తి, యేహి సమన్నాగతత్తా నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయా చ బోధిసత్తా కామేసు దోసదస్సావినో, పవివేకజ్ఝాసయా చ బోధిసత్తా సఙ్గణికాయ దోసదస్సావినో, అలోభజ్ఝాసయా చ బోధిసత్తా లోభే దోసదస్సావినో, అదోసజ్ఝాసయా చ బోధిసత్తా దోసే దోసదస్సావినో, అమోహజ్ఝాసయా చ బోధిసత్తా మోహే దోసదస్సావినో, నిస్సరణజ్ఝాసయా చ బోధిసత్తా సబ్బభవేసు దోసదస్సావినోతి వుచ్చన్తి, తేహి చ సమన్నాగతో హోతి.

పచ్చేకబుద్ధానం పన కీవ చిరం పత్థనా వట్టతీతి? పచ్చేకబుద్ధానం ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ, తతో ఓరం న సక్కా, పుబ్బే వుత్తనయేనేవేత్థ కారణం వేదితబ్బం. ఏత్తకేనాపి చ కాలేన పచ్చేకబుద్ధత్తం పత్థయతో అభినీహారకరణే పఞ్చ సమ్పత్తియో ఇచ్ఛితబ్బా. తేసఞ్హి –

‘‘మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, విగతాసవదస్సనం;

అధికారో చ ఛన్దతా, ఏతే అభినీహారకారణా’’.

తత్థ విగతాసవదస్సనన్తి బుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకానం యస్స కస్సచి దస్సనన్తి అత్థో. సేసం వుత్తనయమేవ.

అథ ‘‘సావకానం పత్థనా కిత్తకం వట్టతీ’’తి? ద్విన్నం అగ్గసావకానం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం కప్పసతసహస్సఞ్చ, అసీతిమహాసావకానం కప్పసతసహస్సమేవ. తథా బుద్ధస్స మాతాపితూనం ఉపట్ఠాకస్స పుత్తస్స చాతి, తతో ఓరం న సక్కా, తత్థ కారణం వుత్తనయమేవ. ఇమేసం పన సబ్బేసమ్పి అధికారో చ ఛన్దతాతి ద్వఙ్గసమన్నాగతోయేవ అభినీహారో హోతి.

ఏవం ఇమాయ పత్థనాయ ఇమినా చ అభినీహారేన యథావుత్తప్పభేదం కాలం పారమియో పూరేత్వా బుద్ధా లోకే ఉప్పజ్జన్తా ఖత్తియకులే వా బ్రాహ్మణకులే వా ఉప్పజ్జన్తి, పచ్చేకబుద్ధా ఖత్తియబ్రాహ్మణగహపతికులానం అఞ్ఞతరస్మిం, అగ్గసావకా పన బుద్ధా వియ ఖత్తియబ్రాహ్మణకులేస్వేవ. సబ్బబుద్ధా సంవట్టమానే కప్పే న ఉప్పజ్జన్తి, వివట్టమానే కప్పే ఉప్పజ్జన్తి, తథా పచ్చేకబుద్ధా. తే పన బుద్ధానం ఉప్పజ్జనకాలే న ఉప్పజ్జన్తి. బుద్ధా సయఞ్చ బుజ్ఝన్తి, పరే చ బోధేన్తి. పచ్చేకబుద్ధా సయమేవ బుజ్ఝన్తి, న పరే బోధేన్తి. అత్థరసమేవ పటివిజ్ఝన్తి, న ధమ్మరసం. న హి తే లోకుత్తరధమ్మం పఞ్ఞత్తిం ఆరోపేత్వా దేసేతుం సక్కోన్తి, మూగేన దిట్ఠసుపినో వియ వనచరకేన నగరే సాయితబ్యఞ్జనరసో వియ చ నేసం ధమ్మాభిసమయో హోతి. సబ్బం ఇద్ధిసమాపత్తిపటిసమ్భిదాపభేదం పాపుణన్తి. గుణవిసిట్ఠతాయ బుద్ధానం హేట్ఠా సావకానం ఉపరి హోన్తి, న అఞ్ఞే పబ్బాజేత్వా ఆభిసమాచారికం సిక్ఖాపేన్తి, ‘‘చిత్తసల్లేఖో కాతబ్బో, వోసానం నాపజ్జితబ్బ’’న్తి ఇమినా ఉద్దేసేన ఉపోసథం కరోన్తి, అజ్జ ఉపోసథోతి వచనమత్తేన వా, ఉపోసథం కరోన్తా చ గన్ధమాదనే మఞ్జూసకరుక్ఖమూలే రతనమాళే సన్నిపతిత్వా కరోన్తీతి. ఏవం భగవా ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పచ్చేకబుద్ధానం సబ్బాకారపరిపూరం పత్థనఞ్చ అభినీహారఞ్చ కథేత్వా ఇదాని ఇమాయ పత్థనాయ ఇమినా చ అభినీహారేన సముదాగతే తే తే పచ్చేకబుద్ధే కథేతుం ‘‘సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డ’’న్తిఆదినా నయేన ఇమం ఖగ్గవిసాణసుత్తం అభాసి. అయం తావ అవిసేసేన పుచ్ఛావసితో ఖగ్గవిసాణసుత్తస్స ఉప్పత్తి.

ఇదాని విసేసేన వత్తబ్బా. తత్థ ఇమిస్సా తావ గాథాయ ఏవం ఉప్పత్తి వేదితబ్బా – అయం కిర పచ్చేకబుద్ధో పచ్చేకబోధిసత్తభూమిం ఓగాహన్తో ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ పారమియో పూరేత్వా కస్సపస్స భగవతో సాసనే పబ్బజిత్వా ఆరఞ్ఞికో హుత్వా గతపచ్చాగతవత్తం పూరేన్తో సమణధమ్మం అకాసి. ఏతం కిర వత్తం అపరిపూరేత్వా పచ్చేకబోధిం పాపుణన్తో నామ నత్థి. కిం పనేతం గతపచ్చాగతవత్తం నామ? హరణపచ్చాహరణన్తి. తం యథా విభూతం హోతి, తథా కథేస్సామ.

ఇధ ఏకచ్చో భిక్ఖు హరతి న పచ్చాహరతి, ఏకచ్చో పచ్చాహరతి న హరతి, ఏకచ్చో నేవ హరతి న పచ్చాహరతి, ఏకచ్చో హరతి చ పచ్చాహరతి చ. తత్థ యో భిక్ఖు పగేవ వుట్ఠాయ చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణవత్తం కత్వా బోధిరుక్ఖే ఉదకం ఆసిఞ్చిత్వా పానీయఘటం పూరేత్వా పానీయమాళే ఠపేత్వా ఆచరియవత్తం ఉపజ్ఝాయవత్తం కత్వా ద్వేఅసీతి ఖన్ధకవత్తాని చ చుద్దస మహావత్తాని సమాదాయ వత్తతి. సో సరీరపరికమ్మం కత్వా సేనాసనం పవిసిత్వా యావ భిక్ఖాచారవేలా, తావ వివిత్తాసనే వీతినామేత్వా వేలం ఞత్వా నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా ఉత్తరాసఙ్గం కత్వా సఙ్ఘాటిం ఖన్ధే కరిత్వా పత్తం అంసే ఆలగ్గేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోన్తో చేతియఙ్గణం గన్త్వా చేతియఞ్చ బోధిఞ్చ వన్దిత్వా గామసమీపే చీవరం పారుపిత్వా పత్తం ఆదాయ గామం పిణ్డాయ పవిసతి. ఏవం పవిట్ఠో చ లాభీ భిక్ఖు పుఞ్ఞవా ఉపాసకేహి సక్కతో గరుకతో ఉపట్ఠాకకులే వా పటిక్కమనసాలాయం వా పటిక్కమిత్వా ఉపాసకేహి తం తం పఞ్హం పుచ్ఛియమానో తేసం పఞ్హవిస్సజ్జనేన ధమ్మదేసనావిక్ఖేపేన చ తం మనసికారం ఛడ్డేత్వా నిక్ఖమతి. విహారం ఆగతోపి భిక్ఖూహి పఞ్హం పుట్ఠో కథేతి, ధమ్మం భణతి, తం తం బ్యాపారఞ్చ ఆపజ్జతి. పచ్ఛాభత్తమ్పి పురిమయామమ్పి మజ్ఝిమయామమ్పి ఏవం భిక్ఖూహి సద్ధిం పపఞ్చేత్వా కాయదుట్ఠుల్లాభిభూతో పచ్ఛిమయామేపి సయతి, నేవ కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. అయం వుచ్చతి ‘‘హరతి న పచ్చాహరతీ’’తి.

యో పన బ్యాధిబహులో హోతి, భుత్తాహారో పచ్చూససమయే న సమ్మా పరిణమతి. పగేవ వుట్ఠాయ యథావుత్తం వత్తం కాతుం న సక్కోతి కమ్మట్ఠానం వా మనసి కాతుం, అఞ్ఞదత్థు యాగుం వా ఖజ్జకం వా భేసజ్జం వా భత్తం వా పత్థయమానో కాలస్సేవ పత్తచీవరమాదాయ గామం పవిసతి. తత్థ యాగుం వా ఖజ్జకం వా భేసజ్జం వా భత్తం వా లద్ధా పత్తం నీహరిత్వా భత్తకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసిన్నో కమ్మట్ఠానం మనసి కరిత్వా విసేసం పత్వా వా అపత్వా వా విహారం ఆగన్త్వా తేనేవ మనసికారేన విహరతి. అయం వుచ్చతి ‘‘పచ్చాహరతి న హరతీ’’తి. ఏదిసా హి భిక్ఖూ యాగుం పివిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా బుద్ధసాసనే అరహత్తం పత్తా గణనపథం వీతివత్తా, సీహళదీపేయేవ తేసు తేసు గామేసు ఆసనసాలాయం తం ఆసనం నత్థి, యత్థ భిక్ఖూ నిసిన్నా యాగుం పివిత్వా అరహత్తం అప్పత్తా.

యో పన పమాదవిహారీ హోతి నిక్ఖిత్తధురో, సబ్బవత్తాని భిన్దిత్వా పఞ్చవిధచేతోఖిలవినిబన్ధనబద్ధచిత్తో విహరన్తో కమ్మట్ఠానమనసికారమననుయుత్తో గామం పిణ్డాయ పవిసిత్వా గిహీహి సద్ధిం కథాపపఞ్చేన పపఞ్చితో తుచ్ఛకోవ నిక్ఖమతి. అయం వుచ్చతి ‘‘నేవ హరతి న పచ్చాహరతీ’’తి.

యో పన పగేవ వుట్ఠాయ పురిమనయేనేవ సబ్బవత్తాని పరిపూరేత్వా యావ భిక్ఖాచారవేలా, తావ పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. కమ్మట్ఠానం నామ దువిధం – సబ్బత్థకఞ్చ పారిహారియఞ్చ. తత్థ సబ్బత్థకం నామ మేత్తా చ మరణానుస్సతి చ. తఞ్హి సబ్బత్థ అత్థయితబ్బం ఇచ్ఛితబ్బన్తి ‘‘సబ్బత్థక’’న్తి వుచ్చతి. మేత్తా నామ ఆవాసాదీసు సబ్బత్థ ఇచ్ఛితబ్బా. ఆవాసేసు హి మేత్తావిహారీ భిక్ఖు సబ్రహ్మచారీనం పియో హోతి మనాపో, తేన ఫాసు అసఙ్ఘట్ఠో విహరతి. దేవతాసు మేత్తావిహారీ దేవతాహి రక్ఖితగోపితో సుఖం విహరతి. రాజరాజమహామత్తాదీసు మేత్తావిహారీ తేహి మమాయితో సుఖం విహరతి. గామనిగమాదీసు మేత్తావిహారీ సబ్బత్థ భిక్ఖాచరియాదీసు మనుస్సేహి సక్కతో గరుకతో సుఖం విహరతి. మరణానుస్సతిభావనాయ జీవితనికన్తిం పహాయ అప్పమత్తో విహరతి.

యం పన సదా పరిహరితబ్బం చరియానుకూలేన గహితం. తం దసాసుభకసిణానుస్సతీసు అఞ్ఞతరం, చతుధాతువవత్థానమేవ వా, తం సదా పరిహరితబ్బతో రక్ఖితబ్బతో భావేతబ్బతో చ ‘‘పారిహారియ’’న్తి వుచ్చతి, మూలకమ్మట్ఠానన్తిపి తదేవ. అత్థకామా హి కులపుత్తా సాసనే పబ్బజిత్వా దసపి వీసమ్పి తింసమ్పి చత్తాలీసమ్పి పఞ్ఞాసమ్పి సతమ్పి ఏకతో వసన్తా కతికవత్తం కత్వా విహరన్తి – ‘‘ఆవుసో, తుమ్హే న ఇణట్టా న భయట్టా న జీవికాపకతా పబ్బజితా, దుక్ఖా ముచ్చితుకామా పనేత్థ పబ్బజితా. తస్మా గమనే ఉప్పన్నకిలేసే గమనేయేవ నిగ్గణ్హథ, ఠానే, నిసజ్జాయ, సయనే ఉప్పన్నకిలేసే సయనేయేవ నిగ్గణ్హథా’’తి.

తే ఏవం కతికవత్తం కత్వా భిక్ఖాచారం గచ్ఛన్తా అడ్ఢఉసభఉసభఅడ్ఢగావుతగావుతన్తరేసు పాసాణా హోన్తి, తాయ సఞ్ఞాయ కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తావ గచ్ఛన్తి. సచే కస్సచి గమనే కిలేసో ఉప్పజ్జతి, సో తత్థేవ నం నిగ్గణ్హాతి. తథా అసక్కోన్తో తిట్ఠతి, అథస్స పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తోపి తిట్ఠతి. సో ‘‘అయం భిక్ఖు తుయ్హం ఉప్పన్నం వితక్కం జానాతి, అననుచ్ఛవికం తే ఏత’’న్తి అత్తానం పటిచోదేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా తత్థేవ అరియభూమిం ఓక్కమతి. తథా అసక్కోన్తో నిసీదతి. అథస్స పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తోపి నిసీదతీతి. సోయేవ నయో అరియభూమిం ఓక్కమితుం అసక్కోన్తోపి తం కిలేసం విక్ఖమ్భేత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తోవ గచ్ఛతి, న కమ్మట్ఠానవిప్పయుత్తేన చిత్తేన పాదం ఉద్ధరతి. ఉద్ధరతి చే, పటినివత్తిత్వా పురిమపదేసేయేవ తిట్ఠతి. ఆలిన్దకవాసీ మహాఫుస్సదేవత్థేరో వియ.

సో కిర ఏకూనవీసతివస్సాని గతపచ్చాగతవత్తం పూరేన్తో ఏవం విహాసి. మనుస్సాపి సుదం అన్తరామగ్గే కసన్తా చ వపన్తా చ మద్దన్తా చ కమ్మాని కరోన్తా చ థేరం తథా గచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘అయం థేరో పునప్పునం నివత్తిత్వా గచ్ఛతి, కిం ను ఖో మగ్గమూళ్హో, ఉదాహు కిఞ్చి పముట్ఠో’’తి సముల్లపన్తి. సో తం అనాదియిత్వా కమ్మట్ఠానయుత్తేన చిత్తేనేవ సమణధమ్మం కరోన్తో వీసతివస్సబ్భన్తరే అరహత్తం పాపుణి. అరహత్తపత్తదివసేయేవస్స చఙ్కమనకోటియం అధివత్థా దేవతా అఙ్గులీహి దీపం ఉజ్జాలేత్వా అట్ఠాసి, చత్తారోపి మహారాజానో సక్కో చ దేవానమిన్దో బ్రహ్మా చ సహమ్పతి ఉపట్ఠానం ఆగమింసు. తఞ్చ ఓభాసం దిస్వా వనవాసీ మహాతిస్సత్థేరో తం దుతియదివసే పుచ్ఛి – ‘‘రత్తిభాగే ఆయస్మతో సన్తికే ఓభాసో అహోసి, కిం సో’’తి? థేరో విక్ఖేపం కరోన్తో ‘‘ఓభాసో నామ దీపోభాసోపి హోతి మణిఓభాసోపీ’’తి ఏవమాదిమాహ. సో ‘‘పటిచ్ఛాదేథ తుమ్హే’’తి నిబద్ధో ‘‘ఆమా’’తి పటిజానిత్వా ఆరోచేసి.

కాళవల్లిమణ్డపవాసీ మహానాగత్థేరో వియ చ. సోపి కిర గతపచ్చాగతవత్తం పూరేన్తో ‘‘పఠమం తావ భగవతో మహాపధానం పూజేస్సామీ’’తి సత్త వస్సాని ఠానచఙ్కమమేవ అధిట్ఠాసి, పున సోళస వస్సాని గతపచ్చాగతవత్తం పూరేత్వా అరహత్తం పాపుణి. ఏవం కమ్మట్ఠానమనుయుత్తచిత్తేనేవ పాదం ఉద్ధరన్తో విప్పయుత్తేన చిత్తేన ఉద్ధటే పటినివత్తన్తో గామసమీపం గన్త్వా ‘‘గావీ ను ఖో పబ్బజితో ను ఖో’’తి ఆసఙ్కనీయప్పదేసే ఠత్వా సఙ్ఘాటిం పారుపిత్వా పత్తం గహేత్వా గామద్వారం పత్వా కచ్ఛకన్తరతో ఉదకం గహేత్వా గణ్డూసం కత్వా గామం పవిసతి ‘‘భిక్ఖం వా దాతుం వన్దితుం వా ఉపగతే మనుస్సే ‘దీఘాయుకా హోథా’తి వచనమత్తేనాపి మా మే కమ్మట్ఠానవిక్ఖేపో అహోసీ’’తి. సచే పన నం ‘‘అజ్జ, భన్తే, కిం సత్తమీ, ఉదాహు అట్ఠమీ’’తి దివసం పుచ్ఛన్తి, ఉదకం గిలిత్వా ఆరోచేతి. సచే దివసపుచ్ఛకా న హోన్తి, నిక్ఖమనవేలాయం గామద్వారే నిట్ఠుభిత్వావ యాతి.

సీహళదీపే కలమ్బతిత్థవిహారే వస్సూపగతా పఞ్ఞాస భిక్ఖూ వియ చ. తే కిర వస్సూపనాయికఉపోసథదివసే కతికవత్తం అకంసు – ‘‘అరహత్తం అప్పత్వా న అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆలపిస్సామా’’తి. గామఞ్చ పిణ్డాయ పవిసన్తా గామద్వారే ఉదకగణ్డూసం కత్వా పవిసింసు, దివసే పుచ్ఛితే ఉదకం గిలిత్వా ఆరోచేసుం, అపుచ్ఛితే గామద్వారే నిట్ఠుభిత్వా విహారం ఆగమంసు. తత్థ మనుస్సా నిట్ఠుభనట్ఠానం దిస్వా జానింసు – ‘‘అజ్జ ఏకో ఆగతో, అజ్జ ద్వే’’తి. ఏవఞ్చ చిన్తేసుం – ‘‘కిం ను ఖో ఏతే అమ్హేహేవ సద్ధిం న సల్లపన్తి, ఉదాహు అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి, యది అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి న సల్లపన్తి, అద్ధా వివాదజాతా భవిస్సన్తి, హన్ద నేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఖమాపేస్సామా’’తి. సబ్బే విహారం అగమంసు. తత్థ పఞ్ఞాసాయ భిక్ఖూసు వస్సం ఉపగతేసు ద్వే భిక్ఖూ ఏకోకాసే నాద్దసంసు. తతో తేసు యో చక్ఖుమా పురిసో, సో ఏవమాహ – ‘‘న, భో, కలహకారకానం వసనోకాసో ఈదిసో హోతి, సుసమ్మట్ఠం చేతియఙ్గణం బోధియఙ్గణం, సునిక్ఖిత్తా సమ్మజ్జనియో, సూపట్ఠపితం పానీయపరిభోజనీయ’’న్తి, తే తతో నివత్తా. తేపి భిక్ఖూ అన్తోవస్సేయేవ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్వా మహాపవారణాయ విసుద్ధిపవారణం పవారేసుం.

ఏవం కాళవల్లిమణ్డపవాసీ మహానాగత్థేరో వియ కలమ్బతిత్థవిహారే వస్సూపగతా భిక్ఖూ వియ చ కమ్మట్ఠానయుత్తేనేవ చిత్తేన పాదం ఉద్ధరన్తో గామసమీపం గన్త్వా ఉదకగణ్డూసం కత్వా వీథియో సల్లక్ఖేత్వా యత్థ సురాసోణ్డధుత్తాదయో కలహకారకా చణ్డహత్థిఅస్సాదయో వా నత్థి, తం వీథిం పటిపజ్జతి. తత్థ చ పిణ్డాయ చరన్తో న తురితతురితో జవేన గచ్ఛతి, జవనపిణ్డపాతికధుతఙ్గం నామ నత్థి, విసమభూమిభాగప్పత్తం పన ఉదకభరితసకటమివ నిచ్చలో హుత్వా గచ్ఛతి. అనుఘరం పవిట్ఠో చ దాతుకామం వా అదాతుకామం వా సల్లక్ఖేతుం తదనురూపం కాలం ఆగమేన్తో భిక్ఖం గహేత్వా పతిరూపే ఓకాసే నిసీదిత్వా కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో ఆహారే పటిక్కూలసఞ్ఞం ఉపట్ఠపేత్వా అక్ఖబ్భఞ్జనవణాలేపనపుత్తమంసూపమావసేన పచ్చవేక్ఖన్తో అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం ఆహారం ఆహారేతి నేవ దవాయ న మదాయ…పే… భుత్తావీ చ ఉదకకిచ్చం కత్వా ముహుత్తం భత్తకిలమథం వినోదేత్వా యథా పురేభత్తం, ఏవం పచ్ఛాభత్తం, పురిమయామం పచ్ఛిమయామఞ్చ కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. అయం వుచ్చతి ‘‘హరతి చ పచ్చాహరతి చా’’తి. ఏవమేతం హరణపచ్చాహరణం గతపచ్చాగతవత్తన్తి వుచ్చతి.

ఏతం పూరేన్తో యది ఉపనిస్సయసమ్పన్నో హోతి, పఠమవయే ఏవ అరహత్తం పాపుణాతి. నో చే పఠమవయే పాపుణాతి, అథ మజ్ఝిమవయే పాపుణాతి. నో చే మజ్ఝిమవయే పాపుణాతి, అథ మరణసమయే పాపుణాతి. నో చే మరణసమయే పాపుణాతి, అథ దేవపుత్తో హుత్వా పాపుణాతి. నో చే దేవపుత్తో హుత్వా పాపుణాతి, అథ పచ్చేకసమ్బుద్ధో హుత్వా పరినిబ్బాతి. నో చే పచ్చేకసమ్బుద్ధో హుత్వా పరినిబ్బాతి, అథ బుద్ధానం సమ్ముఖీభావే ఖిప్పాభిఞ్ఞో హోతి సేయ్యథాపి థేరో బాహియో, మహాపఞ్ఞో వా హోతి సేయ్యథాపి థేరో సారిపుత్తోతి.

అయం పన పచ్చేకబోధిసత్తో కస్సపస్స భగవతో సాసనే పబ్బజిత్వా ఆరఞ్ఞికో హుత్వా వీసతి వస్ససహస్సాని ఏతం గతపచ్చాగతవత్తం పూరేత్వా కాలం కత్వా కామావచరదేవలోకే ఉప్పజ్జి. తతో చవిత్వా బారాణసిరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం అగ్గహేసి. కుసలా ఇత్థియో తదహేవ గబ్భసణ్ఠానం జానన్తి. సా చ తాసం అఞ్ఞతరా, తస్మా ఏసాపి తం గబ్భపతిట్ఠానం రఞ్ఞో నివేదేసి. ధమ్మతా ఏసా, యం పుఞ్ఞవన్తే సత్తే గబ్భే ఉప్పన్నే మాతుగామో గబ్భపరిహారం లభతి. తస్మా రాజా తస్సా గబ్భపరిహారం అదాసి. సా తతో పభుతి నాచ్చుణ్హం కిఞ్చి అజ్ఝోహరితుం లభతి, నాతిసీతం నాచ్చమ్బిలం నాతిలోణం నాతికటుకం నాతితిత్తకం. అచ్చుణ్హే హి మాతరా అజ్ఝోహటే గబ్భస్స లోహకుమ్భివాసో వియ హోతి, అతిసీతే లోకన్తరికవాసో వియ, అచ్చమ్బిలలోణకటుకతిత్తకేసు భుత్తేసు సత్థేన ఫాలేత్వా అమ్బిలాదీహి సిత్తాని వియ దారకస్స అఙ్గాని తిబ్బవేదనాని హోన్తి. అతిచఙ్కమనట్ఠాననిసజ్జసయనతోపి నం నివారేన్తి ‘‘కుచ్ఛిగతస్స సఞ్చలనదుక్ఖం మా అహోసీ’’తి. ముదుకత్థరణత్థతాయ భూమియా చఙ్కమనాదీని మత్తాయ కాతుం లభతి, వణ్ణగన్ధాదిసమ్పన్నం సాదుం సప్పాయం అన్నపానం భుఞ్జితుం లభతి. పరిగ్గహేత్వావ నం చఙ్కమాపేన్తి నిసీదాపేన్తి వుట్ఠాపేన్తి.

సా ఏవం పరిహరియమానా గబ్భపరిపాకకాలే సూతిఘరం పవిసిత్వా పచ్చూససమయే పుత్తం విజాయి పక్కతేలమద్దితమనోసిలాపిణ్డిసదిసం ధఞ్ఞపుఞ్ఞలక్ఖణూపేతం. తతో నం పఞ్చమదివసే అలఙ్కతపటియత్తం రఞ్ఞో దస్సేసుం, రాజా తుట్ఠో ఛసట్ఠియా ధాతీహి ఉపట్ఠాపేసి. సో సబ్బసమ్పత్తీహి వడ్ఢమానో నచిరస్సేవ విఞ్ఞుతం పాపుణి. సోళసవస్సుద్దేసికం నం రాజా రజ్జేన అభిసిఞ్చి, వివిధనాటకాహి చ ఉపట్ఠాపేసి. అభిసిత్తో రాజపుత్తో రజ్జం కారేసి నామేన బ్రహ్మదత్తో, సకలజమ్బుదీపే వీసతియా నగరసహస్సేసు. జమ్బుదీపే కిర పుబ్బే చతురాసీతి నగరసతసహస్సాని అహేసుం, తాని పరిహాయన్తాని సట్ఠి అహేసుం, తతో పరిహాయన్తాని చత్తాలీసం, సబ్బపరిహాయనకాలే పన వీసతిసహస్సాని హోన్తి. అయఞ్చ బ్రహ్మదత్తో సబ్బపరిహాయనకాలే ఉప్పజ్జి, తేనస్స వీసతి నగరసహస్సాని అహేసుం వీసతి పాసాదసహస్సాని, వీసతి హత్థిసహస్సాని, వీసతి అస్ససహస్సాని, వీసతి రథసహస్సాని, వీసతి పత్తిసహస్సాని, వీసతి ఇత్థిసహస్సాని ఓరోధా చ నాటకిత్థియో చ, వీసతి అమచ్చసహస్సాని.

సో మహారజ్జం కారయమానోయేవ కసిణపరికమ్మం కత్వా పఞ్చ అభిఞ్ఞాయో, అట్ఠ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేసి. యస్మా పన అభిసిత్తరఞ్ఞా నామ అవస్సం అట్టకరణే నిసీదితబ్బం, తస్మా ఏకదివసం పగేవ పాతరాసం భుఞ్జిత్వా వినిచ్ఛయట్ఠానే నిసీది. తత్థ ఉచ్చాసద్దమహాసద్దం అకంసు, సో ‘‘అయం సద్దో సమాపత్తియా ఉపక్కిలేసో’’తి పాసాదతలం అభిరుహిత్వా ‘‘సమాపత్తిం అప్పేమీ’’తి నిసిన్నో నాసక్ఖి అప్పేతుం రజ్జవిక్ఖేపేన సమాపత్తి పరిహీనా. తతో చిన్తేసి – ‘‘కిం రజ్జం వరం, ఉదాహు సమణధమ్మో’’తి? తతో ‘‘రజ్జసుఖం పరిత్తం అనేకాదీనవం, సమణధమ్మసుఖం పన విపులం అనేకానిసంసం ఉత్తమపురిసేహి సేవితఞ్చా’’తి ఞత్వా అఞ్ఞతరం అమచ్చం ఆణాపేసి ‘‘ఇమం రజ్జం ధమ్మేన సమేన అనుసాస, మా ఖో అధమ్మకారం కారేసీ’’తి సబ్బం తస్స నియ్యాతేత్వా పాసాదం అభిరుహిత్వా సమాపత్తిసుఖేన వీతినామేసి, న కోచి ఉపసఙ్కమితుం లభతి అఞ్ఞత్ర ముఖధోవనదన్తకట్ఠదాయకభత్తనీహారకాదీహి.