౧. బుద్ధఅపదానవణ్ణనా
ఇదాని అబ్భన్తరనిదానానన్తరం అపదానట్ఠకథం కథేతుకామో –
‘‘సపదానం అపదానం, విచిత్రనయదేసనం;
యం ఖుద్దకనికాయస్మిం, సఙ్గాయింసు మహేసయో;
తస్స దాని అనుప్పత్తో, అత్థసంవణ్ణనాక్కమో’’తి.
తత్థ యం అపదానం తావ ‘‘సకలం బుద్ధవచనం ఏకవిముత్తిరస’’న్తి వుత్తత్తా ఏకరసే సఙ్గహం గచ్ఛతి, ధమ్మవినయవసేన ద్విధాసఙ్గహే ధమ్మే సఙ్గహం గచ్ఛతి, పఠమమజ్ఝిమపచ్ఛిమబుద్ధవచనేసు మజ్ఝిమబుద్ధవచనే సఙ్గహం గచ్ఛతి, వినయాభిధమ్మసుత్తన్తపిటకేసు సుత్తన్తపిటకే సఙ్గహం గచ్ఛతి, దీఘనికాయమజ్ఝిమసంయుత్తఅఙ్గుత్తరఖుద్దకనికాయేసు పఞ్చసు ఖుద్దకనికాయే సఙ్గహం గచ్ఛతి, సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథా ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లన్తి నవసు సాసనఙ్గేసు గాథాయ సఙ్గహితం.
‘‘ద్వాసీతి బుద్ధతో గణ్హిం, ద్వేసహస్సాని భిక్ఖుతో;
చతురాసీతిసహస్సాని, యేమే ధమ్మా పవత్తినో’’తి. –
ఏవం వుత్తచతురాసీతిసహస్సధమ్మక్ఖన్ధేసు కతిపయధమ్మక్ఖన్ధసఙ్గహితం హోతీతి.
ఇదాని తం అపదానం దస్సేన్తో ‘‘తింసపారమిసమ్పుణ్ణా, ధమ్మరాజా అసఙ్ఖియా’’తి ఆహ. తత్థ దసపారమితావ పచ్ఛిమమజ్ఝిముక్కట్ఠవసేన దసపారమీదసఉపపారమీదసపరమత్థపారమీనం వసేన సమత్తింసపారమీ. తాహి సంసుట్ఠు పుణ్ణా సమ్పుణ్ణా సమన్నాగతా సమఙ్గీభూతా అజ్ఝాపన్నా సంయుత్తాతి తింసపారమిసమ్పుణ్ణా. సకలలోకత్తయవాసినే సత్తనికాయే మేత్తాకరుణాముదితాఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతాహి చతూహి బ్రహ్మవిహారసమాపత్తీహి వా ఫలసమాపత్తివిహారేన వా ఏకచిత్తభావేన అత్తనో చ కాయే రఞ్జేన్తి అల్లీయాపేన్తీతి రాజానో, ధమ్మేన రాజానో ధమ్మరాజా, ఇత్థమ్భూతా బుద్ధా. దససతం సహస్సం దససహస్సం సతసహస్సం దససతసహస్సం కోటి పకోటి కోటిప్పకోటి నహుతం నిన్నహుతం అక్ఖోభిణి బిన్దు అబ్బుదం నిరబ్బుదం అహహం అబబం అటటం సోగన్ధికం ఉప్పలం కుముదం పుణ్డరికం పదుమం కథానం మహాకథానం అసఙ్ఖ్యేయ్యానం వసేన అసఙ్ఖియా సఙ్ఖారహితా ధమ్మరాజానో అతీతా విగతా నిరుద్ధా అబ్భత్థం గతాతి అధిప్పాయో.
౬. తేసు అతీతబుద్ధేసు కతాధికారఞ్చ అత్తనా బోధిసత్తభూతేన చక్కవత్తిరఞ్ఞా హుత్వా కతసమ్భారఞ్చ ఆనన్దత్థేరేన పుట్ఠో భగవా ‘‘సమ్బోధిం బుద్ధసేట్ఠాన’’న్తిఆదిమాహ. భో ఆనన్ద, మమ అపదానం సుణోహీతి అధిప్పాయో. ఆనన్ద, అహం పుబ్బే బోధిసమ్భారపూరణకాలే చక్కవత్తిరాజా హుత్వా సేట్ఠానం పసట్ఠానం పటివిద్ధచతుసచ్చానం బుద్ధానం సమ్బోధిం చతుసచ్చమగ్గఞాణం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం వా సిరసా అభివాదయేతి సమ్బన్ధో. ససఙ్ఘే సావకసఙ్ఘసహితే లోకనాయకే లోకజేట్ఠే బుద్ధే దసహి అఙ్గులీహి ఉభోహి హత్థపుటేహి నమస్సిత్వా వన్దిత్వా సిరసా సీసేన అభివాదయే ఆదరేన థోమనం కత్వా పణామం కరోమీతి అత్థో.
౭. యావతా బుద్ధఖేత్తేసూతి దససహస్సచక్కవాళేసు బుద్ధఖేత్తేసు, ఆకాసట్ఠా ఆకాసగతా, భూమట్ఠా భూమితలగతా, వేళురియాదయో సత్త రతనా అసఙ్ఖియా సఙ్ఖారహితా, యావతా యత్తకా, విజ్జన్తి. తాని సబ్బాని మనసా చిత్తేన సమాహరే, సం సుట్ఠు చిత్తేన అధిట్ఠహిత్వా ఆహరిస్సామీతి అత్థో, మమ పాసాదస్స సామన్తా రాసిం కరోమీతి అత్థో.
౮. తత్థ రూపియభూమియన్తి తస్మిం అనేకభూమిమ్హి పాసాదే రూపియమయం రజతమయం భూమిం నిమ్మితన్తి అత్థో. అహం రతనమయం సత్తహి రతనేహి నిమ్మితం అనేకసతభూమికం పాసాదం ఉబ్బిద్ధం ఉగ్గతం నభముగ్గతం ఆకాసే జోతమానం మాపయిన్తి అత్థో.
౯. తమేవ పాసాదం వణ్ణేన్తో ‘‘విచిత్తథమ్భ’’న్త్యాదిమాహ. విచిత్తేహి అనేకేహి మసారగల్లాదివణ్ణేహి థమ్భేహి ఉస్సాపితం సుకతం సుట్ఠు కతం లక్ఖణయుత్తం ఆరోహపరిణాహవసేన సుట్ఠు విభత్తం అనేకకోటిసతగ్ఘనతోరణనిమ్మితత్తా మహారహం. పునపి కిం విసిట్ఠం? కనకమయసఙ్ఘాటం సువణ్ణేహి కతతులాసఙ్ఘాటవలయేహి యుత్తం, తత్థ ఉస్సాపితకోన్తేహి చ ఛత్తేహి చ మణ్డితం సోభితం పాసాదన్తి సమ్బన్ధో.
౧౦. పునపి పాసాదస్సేవ సోభం వణ్ణేన్తో ‘‘పఠమా వేళురియా భూమీ’’త్యాదిమాహ. తస్స అనేకసతభూమిపాసాదస్స సుభా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా అబ్భసమా వలాహకపటలసదిసా విమలా నిమ్మలా వేళురియమణిమయా నీలవణ్ణా పఠమా భూమి అహోసీతి అత్థో. జలజనళినపదుమేహి ఆకిణ్ణా సమఙ్గీభూతా వరాయ ఉత్తమాయ కఞ్చనభూమియా సువణ్ణభూమియావ సోభతీతి అత్థో.
౧౧. తస్సేవ పాసాదస్స కాచి భూమి పవాళంసా పవాళకోట్ఠాసా పవాళవణ్ణా, కాచి భూమి లోహితకా లోహితవణ్ణా, కాచి భూమి సుభా మనోహరా ఇన్దగోపకవణ్ణాభా రస్మియో నిచ్ఛరమానా, కాచి భూమి దస దిసా ఓభాసతీతి అత్థో.
౧౨. తస్మింయేవ పాసాదే నియ్యూహా నిగ్గతపముఖసాలా చ సువిభత్తా సుట్ఠు విభత్తా కోట్ఠాసతో విసుం విసుం కతా సీహపఞ్జరా సీహద్వారా చ. చతురో వేదికాతి చతూహి వేదికావలయేహి జాలకవాటేహి చ మనోరమా మనఅల్లీయనకా గన్ధావేళా గన్ధదామా చ ఓలమ్బన్తీతి అత్థో.
౧౩. తస్మింయేవ పాసాదే సత్తరతనభూసితా సత్తరతనేహి సోభితా కూటాగారా. కిం భూతా? నీలా నీలవణ్ణా, పీతా పీతవణ్ణా సువణ్ణవణ్ణా, లోహితకా లోహితకవణ్ణా రత్తవణ్ణా, ఓదాతా ఓదాతవణ్ణా సేతవణ్ణా, సుద్ధకాళకా అమిస్సకాళవణ్ణా, కూటాగారవరూపేతా కూటాగారవరేహి కణ్ణికకూటాగారవరేహి ఉపేతో సమన్నాగతో సో పాసాదోతి అత్థో.
౧౪. తస్మింయేవ పాసాదే ఓలోకమయా ఉద్ధమ్ముఖా పదుమా సుపుప్ఫితా పదుమా సోభన్తి, సీహబ్యగ్ఘాదీహి వాళమిగగణేహి చ హంసకోఞ్చమయూరాదిపక్ఖిసమూహేహి చ సోభితో సో పాసాదోతి అత్థో. అతిఉచ్చో హుత్వా నభముగ్గతత్తా నక్ఖత్తతారకాహి ఆకిణ్ణో చన్దసూరేహి చన్దసూరియరూపేహి చ మణ్డితో సో పాసాదోతి అత్థో.
౧౫. సో ఏవ చక్కవత్తిస్స పాసాదో హేమజాలేన సువణ్ణజాలేన సఞ్ఛన్నా, సోణ్ణకిఙ్కణికాయుతో సువణ్ణకిఙ్కణికజాలేహి యుతో సమన్నాగతోతి అత్థో. మనోరమా మనల్లీయనకా సోణ్ణమాలా సువణ్ణపుప్ఫపన్తియో వాతవేగేన వాతప్పహారేన కూజన్తి సద్దం కరోన్తీతి అత్థో.
౧౬. మఞ్జేట్ఠకం మఞ్జిట్ఠవణ్ణం, లోహితకం లోహితవణ్ణం, పీతకం పీతవణ్ణం, హరిపిఞ్జరం జమ్బోనదసువణ్ణవణ్ణం పఞ్జరవణ్ణఞ్చ ధజం నానారఙ్గేహి అనేకేహి వణ్ణేహి, సమ్పీతం రఞ్జితం ధజం, ఉస్సితం తస్మిం పాసాదే ఉస్సాపితం. ధజమాలినీతి లిఙ్గవిపల్లాసవసేన వుత్తం, ధజమాలాయుత్తో సో పాసాదోతి అత్థో.
౧౭. తస్మిం పాసాదే అత్థరణాదయో వణ్ణేన్తో ‘‘న నం బహూ’’త్యాదిమాహ. తత్థ నం పాసాదం బహూహి అవిజ్జమానం నామ నత్థీతి అత్థో, నానాసయనవిచిత్తా అనేకేహి అత్థరణేహి విచిత్తా సోభితా మఞ్చపీఠాదిసయనా అనేకసతా అనేకసతసఙ్ఖ్యా, కిం భూతా? ఫలికా ఫలికమణిమయా ఫలికాహి కతా, రజతామయా రజతేహి కతా, మణిమయా నీలమణీహి కతా, లోహితఙ్గా రత్తజాతిమణీహి కతా, మసారగల్లమయా కబరవణ్ణమణీహి కతా, సణ్హకాసికసన్థతా సణ్హేహి సుఖుమేహి కాసికవత్థేహి అత్థతా.
౧౮. పావురాతి పావురణా. కీదిసా? కమ్బలా లోమసుత్తేహి కతా, దుకూలా దుకూలపటేహి కతా, చీనా చీనపటేహి కతా, పత్తుణ్ణా పత్తుణ్ణదేసే జాతపటేహి కతా, పణ్డు పణ్డువణ్ణా, విచిత్తత్థరణం అనేకేహి అత్థరణేహి పావురణేహి చ విచిత్తం, సబ్బం సయనం, మనసా చిత్తేన, అహం పఞ్ఞపేసిన్తి అత్థో.
౧౯. తదేవ పాసాదం వణ్ణేన్తో ‘‘తాసు తాస్వేవ భూమీసూ’’తిఆదిమాహ. తత్థ రతనకూటలఙ్కతన్తి రతనమయకూటేహి రతనకణ్ణికాహి అలఙ్కతం సోభితన్తి అత్థో. మణివేరోచనా ఉక్కాతి వేరోచనమణీహి రత్తమణీహి కతా, ఉక్కా దణ్డపదీపా. ధారయన్తా సుతిట్ఠరేతి ఆకాసే సుట్ఠు ధారయన్తా గణ్హన్తా అనేకసతజనా సుట్ఠు తిట్ఠన్తీతి అత్థో.
౨౦. పున తదేవ పాసాదం వణ్ణేన్తో ‘‘సోభన్తి ఏసికాథమ్భా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏసికాథమ్భా నామ నగరద్వారే సోభనత్థాయ నిఖాతా థమ్భా, సుభా ఇట్ఠా, కఞ్చనతోరణా సువణ్ణమయా, జమ్బోనదా జమ్బోనదసువణ్ణమయా చ, సారమయా ఖదిరరుక్ఖసారమయా చ రజతమయా చ తోరణా సోభన్తి, ఏసికా చ తోరణా చ తం పాసాదం సోభయన్తీతి అత్థో.
౨౧. తస్మిం పాసాదే సువిభత్తా అనేకా సన్ధీ కవాటేహి చ అగ్గళేహి చ చిత్తితా సోభితా సన్ధిపరిక్ఖేపా సోభయన్తీతి అత్థో, ఉభతోతి తస్స పాసాదస్స ఉభోసు పస్సేసు, పుణ్ణఘటా అనేకేహి పదుమేహి అనేకేహి చ ఉప్పలేహి, సంయుతా పుణ్ణా తం పాసాదం సోభయన్తీతి అత్థో.
౨౨-౨౩. ఏవం పాసాదస్స సోభం వణ్ణేత్వా రతనమయం పాసాదఞ్చ సక్కారసమ్మానఞ్చ పకాసేన్తో ‘‘అతీతే సబ్బబుద్ధే చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అతీతేతి అతిక్కన్తే విగతే కాలే జాతే భూతే, ససఙ్ఘే సావకసమూహసహితే, సబ్బే లోకనాయకే బుద్ధే సభావేన పకతివణ్ణేన రూపేన సణ్ఠానేన చ, ససావకే సావకసహితే, బుద్ధే నిమ్మినిత్వా యేన ద్వారేన పాసాదో పవిసితబ్బో హోతి, తేన ద్వారేన పవిసిత్వా ససావకా సబ్బే బుద్ధా సబ్బసోణ్ణమయే సకలసువణ్ణమయే, పీఠే నిసిన్నా అరియమణ్డలా అరియసమూహా అహేసున్తి అత్థో.
౨౪-౨౫. ఏతరహి వత్తమానే కాలే అనుత్తరా ఉత్తరవిరహితా యే చ బుద్ధా అత్థి సంవిజ్జన్తి, తే చ పచ్చేకబుద్ధే అనేకసతే సయమ్భూ సయమేవ భూతే అఞ్ఞాచరియరహితే, అపరాజితే ఖన్ధకిలేసాభిసఙ్ఖారమచ్చుదేవపుత్తమారేహి అపరాజితే, జయమాపన్నే సన్తప్పేసిన్తి అత్థో. భవనం మయ్హం పాసాదం అతీతకాలే చ వత్తమానకాలే చ, సబ్బే బుద్ధా సమారుహుం సం సుట్ఠు ఆరుహింసూతి అత్థో.
౨౬. యే దిబ్బా దివి భవా దిబ్బా దేవలోకే జాతా, యే చ బహూ కప్పరుక్ఖా అత్థి. యే చ మానుసా మనుస్సే జాతా యే చ బహూ కప్పరుక్ఖా అత్థి, తతో సబ్బం దుస్సం సమాహన్త్వా సం సుట్ఠు ఆహరిత్వా తేచీవరాని కారేత్వా తే పచ్చేకబుద్ధే తిచీవరేహి అచ్ఛాదేమీతి సమ్బన్ధో.
౨౭. ఏవం తిచీవరేహి అచ్ఛాదేత్వా పారుపాపేత్వా తేసం నిసిన్నానం పచ్చేకబుద్ధానం సమ్పన్నం మధురం ఖజ్జం ఖాదితబ్బం పూవాది కిఞ్చి, మధురం భోజ్జం భుఞ్జితబ్బం ఆహారఞ్చ, మధురం సాయనీయం లేహనీయఞ్చ, సమ్పన్నం మధురం పివితబ్బం అట్ఠపానఞ్చ, భోజనం భుఞ్జితబ్బం ఆహారఞ్చ, సుభే సున్దరే మణిమయే సేలమయే పత్తే సం సుట్ఠు పూరేత్వా అదాసిం పటిగ్గహాపేసిన్తి అత్థో.
౨౮. సబ్బే తే అరియమణ్డలా సబ్బే తే అరియసమూహా, దిబ్బచక్ఖు సమా హుత్వా మట్ఠాతి దిబ్బచక్ఖుసమఙ్గినో హుత్వా మట్ఠా కిలేసేహి రహితత్తా సిలిట్ఠా సోభమానా చీవరసంయుతా తిచీవరేహి సమఙ్గీభూతా మధురసక్ఖరాహి చ తేలేన చ మధుఫాణితేహి చ పరమన్నేన ఉత్తమేన అన్నేన చ మయా తప్పితా అప్పితా పరిపూరితా అహేసున్తి అత్థో.
౨౯. తే ఏవం సన్తప్పితా అరియమణ్డలా రతనగబ్భం సత్తహి రతనేహి నిమ్మితగబ్భం గేహం, పవిసిత్వా గుహాసయా గుహాయం సయమానా, కేసరీవ కేసరసీహా ఇవ, మహారహమ్హి సయనే అనగ్ఘే మఞ్చే, సీహసేయ్యమకప్పయుం యథా సీహో మిగరాజా దక్ఖిణపస్సేన సయన్తో పాదే పాదం అచ్చాధాయ దక్ఖిణహత్థం సీసూపధానం కత్వా వామహత్థం ఉజుకం ఠపేత్వా వాలధిం అన్తరసత్థియం కత్వా నిచ్చలో సయతి, ఏవం సేయ్యం కప్పయుం కరింసూతి అత్థో.
౩౦. తే ఏవం సీహసేయ్యం కప్పేత్వా సమ్పజానా సతిసమ్పజఞ్ఞసమ్పన్నా. సముట్ఠాయ సం సుట్ఠు ఉట్ఠహిత్వా సయనే పల్లఙ్కమాభుజుం ఊరుబద్ధాసనం కరింసూతి అత్థో.
౩౧. గోచరం సబ్బబుద్ధానన్తి సబ్బేసం అతీతానాగతానం బుద్ధానం గోచరం ఆరమ్మణభూతం ఝానరతిసమప్పితా ఝానరతియా సం సుట్ఠు అప్పితా సమఙ్గీభూతా అహేసున్తి అత్థో, అఞ్ఞే ధమ్మాని దేసేన్తీతి తేసు పచ్చేకబుద్ధేసు అఞ్ఞే ఏకచ్చే ధమ్మే దేసేన్తి, అఞ్ఞే ఏకచ్చే ఇద్ధియా పఠమాదిజ్ఝానకీళాయ కీళన్తి రమన్తి.
౩౨. అఞ్ఞే ఏకచ్చే అభిఞ్ఞా పఞ్చ అభిఞ్ఞాయో వసిభావితా వసీకరింసు, పఞ్చసు అభిఞ్ఞాసు ఆవజ్జనసమాపజ్జనవుట్ఠానఅధిట్ఠానపచ్చవేక్ఖణసఙ్ఖాతాహి పఞ్చవసితాహి వసీభావం ఇతా గతా పత్తా అభిఞ్ఞాయో, అప్పేన్తి సమాపజ్జన్తి. అఞ్ఞే ఏకచ్చే అనేకసహస్సియో వికుబ్బనాని ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతీతి ఏవమాదీని ఇద్ధివికుబ్బనాని వికుబ్బన్తి కరోన్తీతి అత్థో.
౩౩. బుద్ధాపి బుద్ధేతి ఏవం సన్నిపతితేసు పచ్చేకబుద్ధేసు సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స విసయం ఆరమ్మణభూతం పఞ్హం బుద్ధా బుద్ధే పుచ్ఛన్తీతి అత్థో. తే బుద్ధా అత్థగమ్భీరతాయ గమ్భీరం నిపుణం సుఖుమం, ఠానం కారణం, పఞ్ఞాయ వినిబుజ్ఝరే విసేసేన నిరవసేసతో బుజ్ఝన్తి.
౩౪. తదా మమ పాసాదే సన్నిపతితా సావకాపి బుద్ధే పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, బుద్ధా సావకే సిస్సే పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, తే బుద్ధా చ సావకా చ అఞ్ఞమఞ్ఞం పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం బ్యాకరోన్తి విస్సజ్జేన్తి.
౩౫. పున తే సబ్బే ఏకతో దస్సేన్తో ‘‘బుద్ధా పచ్చేకబుద్ధా చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ బుద్ధా సమ్మాసమ్బుద్ధా, పచ్చేకబుద్ధా చ సావకా చ సిస్సా పరిచారకా నిస్సితకా ఏతే సబ్బే, సకాయ సకాయ రతియా రమమానా సల్లీనా మమ పాసాదే అభిరమన్తీతి అత్థో.
౩౬. ఏవం తస్మిం వేజయన్తపాసాదే పచ్చేకబుద్ధానం ఆచారసమ్పత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని అత్తనో ఆనుభావం దస్సేన్తో సో తిలోకవిజయో చక్కవత్తిరాజా ‘‘ఛత్తా తిట్ఠన్తు రతనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ రతనా సత్తరతనమయా, ఛత్తా కఞ్చనావేళపన్తికా సువణ్ణజాలేహి ఓలమ్బితా తిట్ఠన్తు. ముత్తాజాలపరిక్ఖిత్తా ముత్తాజాలేహి పరివారితా, సబ్బే ఛత్తా మమ మత్థకే ముద్ధని, ధారేన్తూతి చిన్తితమత్తేయేవ ఛత్తా పాతుభూతా హోన్తీతి అత్థో.
౩౭. సోణ్ణతారకచిత్తితా సువణ్ణతారకాహి దద్దల్లమానా చేలవితానా భవన్తు నిబ్బత్తన్తు. విచిత్తా అనేకవణ్ణా, మల్యవితతా పుప్ఫపత్థటా, సబ్బే అనేకవితానా, మత్థకే నిసీదనట్ఠానస్స ఉపరిభాగే ధారేన్తూతి అత్థో.
౩౮-౪౦. మల్యదామేహి అనేకసుగన్ధపుప్ఫదామేహి వితతా పరికిణ్ణా, గన్ధదామేహి చన్దనకుఙ్కుమతగరాదిసుగన్ధదామేహి, సోభితా పోక్ఖరణీతి సమ్బన్ధో. దుస్సదామేహి పత్తుణ్ణచీనాదిఅనగ్ఘదుస్సదామేహి, పరికిణ్ణా సత్తరతనదామేహి భూసితా అలఙ్కతా పోక్ఖరణీ, పుప్ఫాభికిణ్ణా చమ్పకసళలసోగన్ధికాదిసుగన్ధపుప్ఫేహి అభికిణ్ణా సుట్ఠు విచిత్తా సోభితా. పునరపి కిం భూతా పోక్ఖరణీ? సురభిగన్ధసుగన్ధేహి భూసితా వాసితా. సమన్తతో గన్ధపఞ్చఙ్గులలఙ్కతా పఞ్చహి అఙ్గులేహి లిమ్పితగన్ధేహి అలఙ్కతా, హేమచ్ఛదనఛాదితా సువణ్ణఛదనేహి సువణ్ణవితానేహి ఛాదితా, పాసాదస్స చాతుద్దిసా పోక్ఖరణియో పదుమేహి చ ఉప్పలేహి చ సుట్ఠు సన్థతా పత్థటా సువణ్ణరూపే సువణ్ణవణ్ణా, ఖాయన్తు, పద్మరేణురజుగ్గతా పదుమరేణూహి ధూలీహి చ ఆకిణ్ణా పోక్ఖరణియో సోభన్తూతి అత్థో.
౪౧. మమ వేజయన్తపాసాదస్స సమన్తతో పాదపా చమ్పకాదయో రుక్ఖా సబ్బే పుప్ఫన్తు ఏతే పుప్ఫరుక్ఖా. సయమేవ పుప్ఫా ముఞ్చిత్వా విగళిత్వా గన్త్వా భవనం ఓకిరుం, ఓకిణ్ణా పాసాదస్స ఉపరి కరోన్తూతి అత్థో.
౪౨. తత్థ తస్మిం మమ వేజయన్తపాసాదే సిఖినో మయూరా నచ్చన్తూ, దిబ్బహంసా దేవతాహంసా, పకూజరే సద్దం కరోన్తు, కరవీకా చ మధురసద్దా కోకిలా గాయన్తు గీతవాక్యం కరోన్తు, అపరే అనుత్తా చ దిజసఙ్ఘా పక్ఖినో సమూహా పాసాదస్స సమన్తతో మధురరవం రవన్తూతి అత్థో.
౪౩. పాసాదస్స సమన్తకో సబ్బా ఆతతవితతాదయో భేరియో వజ్జన్తు హఞ్ఞన్తు, సబ్బా తా అనేకతన్తియో వీణా రసన్తు సద్దం కరోన్తు, సబ్బా అనేకప్పకారా సఙ్గీతియో పాసాదస్స సమన్తతో వత్తన్తు పవత్తన్తు గాయన్తూతి అత్థో.
౪౪-౫. యావతా యత్తకే ఠానే బుద్ధఖేత్తమ్హి దససహస్సిచక్కవాళే తతో పరే చక్కవాళే, జోతిసమ్పన్నా పభాసమ్పన్నా అచ్ఛిన్నా మహన్తా సమన్తతో రతనామయా సత్తహి రతనేహి కతా ఖచితా సోణ్ణపల్లఙ్కా సువణ్ణపల్లఙ్కా తిట్ఠన్తు, పాసాదస్స సమన్తతో దీపరుక్ఖా పదీపధారణా తేలరుక్ఖా జలన్తు, పదీపేహి పజ్జలన్తు, దససహస్సిపరమ్పరా దససహస్సీనం పరమ్పరా దససహస్సియో ఏకపజ్జోతా ఏకపదీపా వియ భవన్తు ఉజ్జోతన్తూతి అత్థో.
౪౬. నచ్చగీతేసు ఛేకా గణికా నచ్చిత్థియో చ లాసికా ముఖేన సద్దకారికా చ పాసాదస్స సమన్తతో నచ్చన్తు, అచ్ఛరాగణా దేవిత్థిసమూహా నచ్చన్తు, నానారఙ్గా అనేకవణ్ణా నానారఙ్గమణ్డలా పాసాదస్స సమన్తతో నచ్చన్తు, పదిస్సన్తు పాకటా హోన్తూతి అత్థో.
౪౭. తదా అహం తిలోకవిజయో నామ చక్కవత్తిరాజా హుత్వా సకలచక్కవాళే దుమగ్గే రుక్ఖగ్గే పబ్బతగ్గే హిమవన్తచక్కవాళపబ్బతాదీనం అగ్గే సినేరూపబ్బతముద్ధని చ సబ్బట్ఠానేసు విచిత్తం అనేకవణ్ణవిచిత్తం పఞ్చవణ్ణికం నీలపీతాదిపఞ్చవణ్ణం సబ్బం ధజం ఉస్సాపేమీతి అత్థో.
౪౮. నరా లోకన్తరా నరా చ నాగలోకతో నాగా చ దేవలోకతో గన్ధబ్బా చ దేవా చ సబ్బే ఉపేన్తు ఉపగచ్ఛన్తు, తే నరాదయో నమస్సన్తా మమ నమక్కారం కరోన్తా పఞ్జలికా కతహత్థపుటా మమ వేజయన్తం పాసాదం పరివారయున్తి అత్థో.
౪౯. ఏవం సో తిలోకవిజయో చక్కవత్తిరాజా పాసాదస్స చ అత్తనో చ ఆనుభావం వణ్ణేత్వా ఇదాని అత్తనా సమ్పత్తికతపుఞ్ఞఫలం సమాదపేన్తో ‘‘యం కిఞ్చి కుసలం కమ్మ’’న్తిఆదిమాహ. యం కిఞ్చి కుసలకమ్మసఙ్ఖాతం కిరియం కత్తబ్బం అత్థి, తం సబ్బం మమ మయా కాయేన వా వాచాయ వా మనసా వా తీహి ద్వారేహి కతం తిదసే సుకతం సుట్ఠు కతం, తావతింసభవనే ఉప్పజ్జనారహం కతన్తి అత్థో.
౫౦. పున సమాదపేన్తో ‘‘యే సత్తా సఞ్ఞినో’’తిఆదిమాహ. తత్థ యే సత్తా మనుస్సా వా దేవా వా బ్రహ్మానో వా సఞ్ఞినో సఞ్ఞాసహితా అత్థి, యే చ సత్తా అసఞ్ఞినో సఞ్ఞారహితా అసఞ్ఞా సత్తా సన్తి, తే సబ్బే సత్తా మయ్హం మయా కతం పుఞ్ఞఫలం, భాగీ భవన్తు పుఞ్ఞవన్తా హోన్తూతి అత్థో.
౫౧. పునపి సమాదపేన్తో బోధిసత్తో ‘‘యేసం కత’’న్తిఆదిమాహ. మయా కతం పుఞ్ఞం యేహి నరనాగగన్ధబ్బదేవేహి సువిదితం ఞాతం, తేసం మయా దిన్నం పుఞ్ఞఫలం, తస్మిం మయా కతే పుఞ్ఞే దిన్నభావం యే నరాదయో న జానన్తి, దేవా గన్త్వా తేసం తం నివేదయుం ఆరోచయున్తి అత్థో.
౫౨. సబ్బలోకమ్హి యే సత్తా ఆహారనిస్సితా జీవన్తి, తే సబ్బే సత్తా మనుఞ్ఞం భోజనం సబ్బం మమ చేతసా మమ చిత్తేన లభన్తు, మమ పుఞ్ఞిద్ధియా లభన్తూతి అత్థో.
౫౩. మనసా పసన్నేన చిత్తేన యం దానం మయా దిన్నం తస్మిం దానే చిత్తేన పసాదం ఆవహిం ఉప్పాదేసిం. సబ్బసమ్బుద్ధా చ పచ్చేకా పటిఏక్కా జినసావకా చ మయా చక్కవత్తిరఞ్ఞా పూజితా.
౫౪. సుకతేన తేన కమ్మేన సద్దహిత్వా కతేన కుసలకమ్మేన, చేతనాపణిధీహి చ చిత్తేన కతపత్థనాహి చ, మానుసం దేహం మనుస్ససరీరం, జహిత్వా ఛడ్డేత్వా, అహం తావతింసం దేవలోకం అగచ్ఛిం అగమాసిం, సుత్తప్పబుద్ధో వియ తత్థ ఉప్పజ్జిన్తి అత్థో.
౫౫. తతో తిలోకవిజయో చక్కవత్తిరాజా కాలఙ్కతో, తతో పట్ఠాయ ఆగతే దువే భవే ద్వే జాతియో పజానామి దేవత్తే దేవత్తభావే మానుసే మనుస్సత్తభావే చ, తతో జాతిద్వయతో అఞ్ఞం గతిం అఞ్ఞం ఉపపత్తిం న జానామి న పస్సామి, మనసా చిత్తేన పత్థనాఫలం పత్థితపత్థనాఫలన్తి అత్థో.
౫౬. దేవానం అధికో హోమీతి యది దేవేసు జాతో, ఆయువణ్ణబలతేజేహి దేవానం అధికో జేట్ఠో సేట్ఠో అహోసిన్తి అత్థో. యది మనుస్సేసు జాతో, మనుజాధిపో మనుస్సానం అధిపతి ఇస్సరో భవామి, తథా రాజభూతో అభిరూపేన రూపసమ్పత్తియా చ లక్ఖణేన ఆరోహపరిణాహాదిలక్ఖణేన చ సమ్పన్నో సమ్పుణ్ణో ఉప్పన్నుప్పన్నభవే పఞ్ఞాయ పరమత్థజాననపఞ్ఞాయ అసమో సమరహితో, మయా సదిసో కోచి నత్థీతి అత్థో.
౫౭. మయా కతపుఞ్ఞసమ్భారేన పుఞ్ఞఫలేన ఉప్పన్నుప్పన్నభవే సేట్ఠం పసట్ఠం మధురం వివిధం అనేకప్పకారం భోజనఞ్చ అనప్పకం బహుసత్తరతనఞ్చ వివిధాని, అనేకప్పకారాని పత్తుణ్ణకోసేయ్యాదివత్థాని చ నభా ఆకాసతో మం మమ సన్తికం ఖిప్పం సీఘం ఉపేన్తి ఉపగచ్ఛన్తి.
౫౮-౬౬. పథబ్యా పథవియా పబ్బతే చ ఆకాసే చ ఉదకే చ వనే చ యం యం యత్థ యత్థ హత్థం పసారేమి నిక్ఖిపామి, తతో తతో దిబ్బా భక్ఖా దిబ్బా ఆహారా మం మమ సన్తికం ఉపేన్తి ఉపగచ్ఛన్తి, పాతుభవన్తీతి అత్థో. తథా యథాక్కమం సబ్బే రతనా. సబ్బే చన్దనాదయో గన్ధా. సబ్బే యానా వాహనా. సబ్బే చమ్పకనాగపున్నాగాదయో మాలా పుప్ఫా. సబ్బే అలఙ్కారా ఆభరణా. సబ్బా దిబ్బకఞ్ఞా. సబ్బే మధుసక్ఖరా. సబ్బే పూపాదయో ఖజ్జా ఖాదితబ్బా మం మమ సన్తికం ఉపేన్తి ఉపగచ్ఛన్తి.
౬౭-౬౮. సమ్బోధివరపత్తియాతి ఉత్తమచతుమగ్గఞాణపత్తియా పాపుణనత్థాయ. మయా యం ఉత్తమదానం కతం పూరితం, తేన ఉత్తమదానేన సేలసఙ్ఖాతం పబ్బతం సకలం ఏకనిన్నాదం కరోన్తో బహలం గిరం పుథులం ఘోసం గజ్జేన్తో, సదేవకం లోకం సకలం మనుస్సదేవలోకం హాసయన్తో సోమనస్సప్పత్తం కరోన్తో లోకే సకలలోకత్తయే వివట్టచ్ఛదో బుద్ధో అహం భవామీతి అత్థో.
౬౯. దిసా దసవిధా లోకేతి చక్కవాళలోకే దసవిధా దసకోట్ఠాసా దిసా హోన్తి, తత్థ కోట్ఠాసే యాయతో యాయన్తస్స గచ్ఛన్తస్స అన్తకం నత్థీతి అత్థో, చక్కవత్తికాలే తస్మిం మయా గతగతట్ఠానే దిసాభాగే వా బుద్ధఖేత్తా బుద్ధవిసయా అసఙ్ఖియా సఙ్ఖారహితా.
౭౦. పభా పకిత్తితాతి తదా చక్కవత్తిరాజకాలే మయ్హం పభా చక్కరతనమణిరతనాదీనం పభా ఆలోకా యమకా యుగళయుగళా హుత్వా రంసివాహనా రంసిం ముఞ్చమానా పకిత్తితా పాకటా, ఏత్థన్తరే దససహస్సిచక్కవాళన్తరే రంసిజాలం రంసిసమూహం, ఆలోకో విపులో బహుతరో భవే అహోసీతి అత్థో.
౭౧. ఏత్తకే లోకధాతుమ్హీతి దససహస్సిచక్కవాళేసు సబ్బే జనా మం పస్సన్తు దక్ఖన్తూతి అత్థో. సబ్బే దేవా యావ బ్రహ్మనివేసనా యావ బ్రహ్మలోకా మం అనువత్తన్తు అనుకూలా భవన్తు.
౭౨. విసిట్ఠమధునాదేనాతి విసట్ఠేన మధురేన నాదేన, అమతభేరిమాహనిన్తి అమతభేరిం దేవదున్దుభిం పహరిం, ఏత్థన్తరే ఏతస్మిం దససహస్సిచక్కవాళబ్భన్తరే సబ్బే జనా మన మధురం గిరం సద్దం సుణన్తు మనసి కరోన్తు.
౭౩. ధమ్మమేఘేన వస్సన్తే ధమ్మదేసనామయేన నాదేన తబ్బోహారపరమత్థగమ్భీరమధురసుఖుమత్థవస్సే వస్సన్తే వస్సమానే సమ్మాసమ్బుద్ధానుభావేన సబ్బే భిక్ఖుభిక్ఖునీఆదయో అనాసవా నిక్కిలేసా హోన్తు భవన్తు. యేత్థ పచ్ఛిమకా సత్తాతి ఏత్థ ఏతేసు రాసిభూతేసు చతూసు పరిససత్తేసు యే సత్తా పచ్ఛిమకా గుణవసేన హేట్ఠిమకా, తే సబ్బే సోతాపన్నా భవన్తూతి అధిప్పాయో.
౭౪. తదా తిలోకవిజయచక్కవత్తిరాజకాలే దాతబ్బకం దాతబ్బయుత్తకం, దానం కత్వా, అసేసతో నిస్సేసేన, సీలం సీలపారమిం, పూరేత్వా నేక్ఖమ్మే నేక్ఖమ్మపారమితాయ, పారమిం కోటిం పత్వా, ఉత్తమం సమ్బోధిం చతుమగ్గఞాణం, పత్తో భవామి భవేయ్యం.
౭౫. పణ్డితే పఞ్ఞవన్తే మేధావినో పరిపుచ్ఛిత్వా ‘‘కిం, భన్తే, కత్తబ్బం? కిం న కత్తబ్బం? కిం కుసలం? కిం అకుసలం? కిం కత్వా సగ్గమోక్ఖద్వయస్స భాగీ హోతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా, ఏవం పఞ్ఞాపారమిం పూరేత్వాతి అత్థో. కత్వా వీరియముత్తమన్తి ఉత్తమం సేట్ఠం ఠాననిసజ్జాదీసు అవిచ్ఛిన్నం వీరియం కత్వా, వీరియపారమిం పూరేత్వాతి అత్థో. సకలవిరుద్ధజనేహి కతఅనాదరాధివాసనాఖన్తియా పారమిం కోటిం గన్త్వా ఖన్తిపారమిం పూరేత్వా ఉత్తమం సమ్బోధిం ఉత్తమం సమ్బుద్ధత్తం పత్తో భవామి భవేయ్యం.
౭౬. కత్వా దళ్హమధిట్ఠానన్తి ‘‘మమ సరీరజీవితేసు వినస్సన్తేసుపి పుఞ్ఞకమ్మతో న విరమిస్సామీ’’తి అచలవసేన దళ్హం అధిట్ఠానపారమిం కత్వా ‘‘సీసే ఛిజ్జమానేపి ముసావాదం న కథేస్సామీ’’తి సచ్చపారమితాయ కోటిం పూరియ పూరేత్వా ‘‘సబ్బే సత్తా సుఖీ అవేరా’’తిఆదినా మేత్తాపారమితాయ కోటిం పత్వా ఉత్తమం సమ్బోధిం పత్తోతి అత్థో.
౭౭. సజీవకాజీవకవత్థూనం లాభే చ తేసం అలాభే చ కాయికచేతసికసుఖే చేవ తథా దుక్ఖే చ సాదరజనేహి కతే, సమ్మానే చేవ ఓమానే, చ సబ్బత్థ సమకో సమానమానసో ఉపేక్ఖాపారమిం పూరేత్వా ఉత్తమం సమ్బోధిం పత్తో పాపుణేయ్యన్తి అత్థో.
౭౮. కోసజ్జం కుసీతభావం, భయతో భయవసేన ‘‘అపాయదుక్ఖభాగీ’’తి దిస్వా ఞత్వా అకోసజ్జం అకుసీతభావం అలీనవుత్తిం, వీరియం ఖేమతో ఖేమవసేన ‘‘నిబ్బానగామీ’’తి దిస్వా ఞత్వా ఆరద్ధవీరియా హోథ భవథ. ఏసా బుద్ధానుసాసనీ ఏసా బుద్ధానం అనుసిట్ఠి.
౭౯. వివాదం భయతో దిస్వాతి వివాదం కలహం భయతో దిస్వా ‘‘అపాయభాగీ’’తి దిస్వా ఞత్వా అవివాదం వివాదతో విరమణం ‘‘నిబ్బానప్పత్తీ’’తి, ఖేమతో దిస్వా ఞత్వా సమగ్గా ఏకగ్గచిత్తా సఖిలా సిలిట్ఠా మేత్తాయ ధురగతాయ సోభమానా హోథాతి అత్థో. ఏసా కథా మన్తనా ఉదీరణా బుద్ధానం అనుసాసనీ ఓవాదదానం.
౮౦. పమాదం ఠాననిసజ్జాదీసు సతివిప్పవాసేన విహరణం భయతో ‘‘నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానేసు దుక్ఖితదురూపఅప్పన్నపానతాదిసంవత్తనకం అపాయాదిగమనఞ్చా’’తి దిస్వా ఞత్వా, అప్పమాదం సబ్బకిరియాసు సతియా విహరణం, ఖేమతో వడ్ఢితో ‘‘నిబ్బానసమ్పాపుణన’’న్తి దిస్వా పచ్చక్ఖతో ఞత్వా అట్ఠఙ్గికం మగ్గం సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాసఙ్కప్పో సమ్మావాచా సమ్మాకమ్మన్తో సమ్మాఆజీవో సమ్మావాయామో సమ్మాసతి సమ్మాసమాధీతి అట్ఠఅవయవం సమ్మాసమ్బోధియా మగ్గం అధిగమూపాయం భావేథ వడ్ఢేథ మనసి కరోథ, ఏసా కథా భాసనా ఉదీరణా బుద్ధానుసాసనీ బుద్ధానం అనుసిట్ఠీతి అత్థో.
౮౧. సమాగతా బహూ బుద్ధాతి అనేకసతసహస్ససఙ్ఖ్యా పచ్చేకబుద్ధా సమాగతా రాసిభూతా, సబ్బసో సబ్బప్పకారేన అరహన్తా చ ఖీణాసవా అనేకసతసహస్సా సమాగతా రాసిభూతా. తస్మా తే బుద్ధే చ అరహన్తే చ వన్దమానే వన్దనారహే నమస్సథ అఙ్గపచ్చఙ్గనమక్కారేన నమస్సథ వన్దథ.
౮౨. ఏవం ఇమినా మయా వుత్తప్పకారేన అచిన్తియా చిన్తేతుం అసక్కుణేయ్యా, బుద్ధా, బుద్ధధమ్మాతి బుద్ధేహి దేసితా చత్తారో సతిపట్ఠానా…పే… అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, పఞ్చక్ఖన్ధా, హేతుపచ్చయో ఆరమ్మణపచ్చయోతిఆదయో ధమ్మా, బుద్ధానం వా సభావా అచిన్తియా చిన్తేతుం అసక్కుణేయ్యా, అచిన్తియే చిన్తావిసయాతిక్కన్తే పసన్నానం దేవమనుస్సానం విపాకో దేవమనుస్ససమ్పత్తినిబ్బానసమ్పత్తిసఙ్ఖాతో చిన్తేతుం అసక్కుణేయ్యో సఙ్ఖ్యాతిక్కన్తో హోతి భవతి.
ఇతి ఏత్తావతా చ యథా అద్ధానగామినో ‘‘మగ్గం నో ఆచిక్ఖా’’తి పుట్ఠేన ‘‘వామం ముఞ్చిత్వా దక్ఖిణం గణ్హథా’’తి వుత్తే తేన మగ్గేన గామనిగమరాజధానీసు కత్తబ్బకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా పున ముఞ్చితేన అపరేన వామమగ్గేన గతాపి గామనిగమాదీసు కత్తబ్బకిచ్చం నిట్ఠాపేన్తి, ఏవమేవ బుద్ధాపదానం కుసలాపదానవసేన నిట్ఠాపేత్వా తదేవ అకుసలాపదానవసేన విత్థారేతుం ఇదం పఞ్హకమ్మం –
‘‘దుక్కరఞ్చ అబ్భక్ఖానం, అబ్భక్ఖానం పునాపరం;
అబ్భక్ఖానం సిలావేధో, సకలికాపి చ వేదనా.
‘‘నాళాగిరి సత్తచ్ఛేదో, సీసదుక్ఖం యవఖాదనం;
పిట్ఠిదుక్ఖమతీసారో, ఇమే అకుసలకారణా’’తి.
అత్థ పఠమపఞ్హే – దుక్కరన్తి ఛబ్బస్సాని దుక్కరకారికా. అతీతే కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే బోధిసత్తో జోతిపాలో నామ బ్రాహ్మణమాణవో హుత్వా నిబ్బత్తో బ్రాహ్మణజాతివసేన సాసనే అప్పసన్నో తస్స భగవతో పిలోతికకమ్మనిస్సన్దేన ‘‘కస్సపో భగవా’’తి సుత్వా ‘‘కుతో ముణ్డకస్స సమణస్స బోధి, బోధి పరమదుల్లభా’’తి ఆహ. సో తేన కమ్మనిస్సన్దేన అనేకజాతిసతేసు నరకాదిదుక్ఖమనుభవిత్వా తస్సేవ భగవతో అనన్తరం తేనేవ లద్ధబ్యాకరణేన కమ్మేన జాతిసంసారం ఖేపేత్వా పరియోసానే వేస్సన్తరత్తభావం పత్వా తతో చుతో తుసితభవనే నిబ్బత్తో. దేవతాయాచనేన తతో చవిత్వా సక్యకులే నిబ్బత్తో ఞాణస్స పరిపాకత్తా సకలజమ్బుదీపరజ్జం పహాయ అనోమానదీతీరే సునిసితేనాసినా సమకుటకేసకలాపం ఛిన్దిత్వా బ్రహ్మునా ఆనీతే ఇద్ధిమయే కప్పస్స సణ్ఠానకాలే పదుమగబ్భే నిబ్బత్తే అట్ఠ పరిక్ఖారే పటిగ్గహేత్వా పబ్బజిత్వా బోధిఞాణదస్సనస్స తావ అపరిపక్కత్తా బుద్ధభావాయ మగ్గామగ్గం అజానిత్వా ఛబ్బస్సాని ఉరువేలజనపదే ఏకాహారఏకాలోపఏకపుగ్గలఏకమగ్గఏకాసనభోజనవసేన అట్ఠిచమ్మనహారుసేసం నిమ్మంసరుధిరపేతరూపసదిససరీరో పధానసుత్తే (సు. ని. ౪౨౭ ఆదయో) వుత్తనయేనేవ పధానం మహావీరియం దుక్కరకారికం అకాసి. సో ఇమం దుక్కరకారికం ‘‘సమ్బోధియా మగ్గం న హోతీ’’తి చిన్తేత్వా గామనిగమరాజధానీసు పణీతాహారం పరిభుఞ్జిత్వా పీణిన్ద్రియో పరిపుణ్ణద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణో కమేన బోధిమణ్డముపగన్త్వా పఞ్చ మారే జినిత్వా బుద్ధో జాతోతి.
‘‘అవచాహం జోతిపాలో, సుగతం కస్సపం తదా;
కుతో ను బోధి ముణ్డస్స, బోధి పరమదుల్లభా.
‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, అచరిం దుక్కరం బహుం;
ఛబ్బస్సానురువేలాయం, తతో బోధిమపాపుణిం.
‘‘నాహం ఏతేన మగ్గేన, పాపుణిం బోధిముత్తమం;
కుమ్మగ్గేన గవేసిస్సం, పుబ్బకమ్మేన వారితో.
‘‘పుఞ్ఞపాపపరిక్ఖీణో, సబ్బసన్తాపవజ్జితో;
అసోకో అనుపాయాసో, నిబ్బాయిస్సమనాసవో’’తి. (అప. థేర ౧.౩౯.౯౨-౯౫);
దుతియపఞ్హే – అబ్భక్ఖానన్తి అభి అక్ఖానం పరిభాసనం. అతీతే కిర బోధిసత్తో సుద్దకులే జాతో అపాకటో అప్పసిద్ధో మునాళి నామ ధుత్తో హుత్వా పటివసతి. తదా మహిద్ధికో మహానుభావో సురభి నామ పచ్చేకబుద్ధో కేనచి కరణీయేన తస్స సమీపట్ఠానం పాపుణి. సో తం దిస్వావ ‘‘దుస్సీలో పాపధమ్మో అయం సమణో’’తిఆదినా అబ్భాచిక్ఖి. సో తేన అకుసలనిస్సన్దేన నరకాదీసు అనేకవస్ససహస్సాని దుక్ఖమనుభవిత్వా ఇమస్మిం పచ్ఛిమత్తభావే యదా తిత్థియా పఠమతరం భగవతో తుసితభవనే వసనసమయే చ పాకటా హుత్వా సకలజనం వఞ్చేత్వా ద్వాసట్ఠిదిట్ఠియో దీపేత్వా విచరన్తి, తదా తుసితపురా చవిత్వా సక్యరాజకులే నిబ్బత్తిత్వా కమేన బుద్ధో జాతో. తిత్థియా సూరియుగ్గమనే ఖజ్జోపనకా వియ విహతలాభసక్కారా భగవతి ఆఘాతం బన్ధిత్వా విచరన్తి. తస్మిం సమయే రాజగహసేట్ఠి గఙ్గాయ జాలం బన్ధిత్వా కీళన్తో రత్తచన్దనఘటికం దిస్వా అమ్హాకం గేహే చన్దనాని బహూని, ఇమం భమం ఆరోపేత్వా తేన భమకారేహి పత్తం లిఖాపేత్వా వేళుపరమ్పరాయ లగ్గేత్వా ‘‘యే ఇమం పత్తం ఇద్ధియా ఆగన్త్వా గణ్హన్తి, తేసం భత్తికో భవిస్సామీ’’తి భేరిం చరాపేసి.
తదా తిత్థియా ‘‘నట్ఠమ్హా దాని నట్ఠమ్హా దానీ’’తి మన్తేత్వా నిగణ్ఠో నాటపుత్తో సకపరిసం ఏవమాహ – ‘‘అహం వేళుసమీపం గన్త్వా ఆకాసే ఉల్లఙ్గనాకారం కరోమి, ‘తుమ్హే ఛవదారుమయం పత్తం పటిచ్చ మా ఇద్ధిం కరోథా’తి మం ఖన్ధే గహేత్వా వారేథా’’తి, తే తథా గన్త్వా తథా అకంసు.
తదా పిణ్డోలభారద్వాజో చ మోగ్గల్లానో చ తిగావుతే సేలపబ్బతమత్థకే ఠత్వా పిణ్డపాతగణ్హనత్థాయ చీవరం పారుపన్తా తం కోలాహలం సుణింసు. తేసు మోగ్గల్లానో పిణ్డోలభారద్వాజం ‘‘త్వం ఆకాసేన గన్త్వా తం పత్తం గణ్హాహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘భన్తే, తుమ్హేయేవ భగవతా ఇద్ధిమన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపితా, తుమ్హేవ గణ్హథా’’తి ఆహ. తథాపి ‘‘మయా ఆణత్తో త్వమేవ గణ్హాహీ’’తి ఆణత్తో అత్తనా ఠితం తిగావుతం సేలపబ్బతం పాదతలే లగ్గేత్వా ఉక్ఖలియా పిధానం వియ సకలరాజగహనగరం ఛాదేసి, తదా నగరవాసినో ఫళికపబ్బతే ఆవుతం రత్తసుత్తమివ తం థేరం పస్సిత్వా ‘‘భన్తే భారద్వాజ, అమ్హే రక్ఖథా’’తి ఉగ్ఘోసయింసు, భీతా సుప్పాదీని సీసే అకంసు. తదా థేరో తం పబ్బతం ఠితట్ఠానే విస్సజ్జేత్వా ఇద్ధియా గన్త్వా తం పత్తం అగ్గహేసి, తదా నగరవాసినో మహాకోలాహలమకంసు.
భగవా వేళువనారామే నిసిన్నో తం సద్దం సుత్వా ‘‘కిం ఏసో సద్దో’’తి ఆనన్దం పుచ్ఛి. ‘‘భారద్వాజేన, భన్తే, పత్తస్స గహితత్తా సన్తుట్ఠా నగరవాసినో ఉక్కుట్ఠిసద్దమకంసూ’’తి ఆహ. తదా భగవా ఆయతిం పరూపవాదమోచనత్థం తం పత్తం ఆహరాపేత్వా భేదాపేత్వా అఞ్జనుపపిసనం కత్వా భిక్ఖూనం దాపేసి, దాపేత్వా చ పన ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇద్ధివికుబ్బనా కాతబ్బా, యో కరేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (చూళవ. ౨౫౨ థోకం విసదిసం) సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేసి.
తతో తిత్థియా ‘‘సమణేన కిర గోతమేన సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తే జీవితహేతుపి తం నాతిక్కమన్తి, మయం ఇద్ధిపాటిహారియం కరిస్సామా’’తి తత్థ తత్థ రాసిభూతా కోలాహలమకంసు. అథ రాజా బిమ్బిసారో తం సుత్వా భగవతో సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో భగవన్తమేవమాహ – ‘‘తిత్థియా, భన్తే, ‘ఇద్ధిపాటిహారియం కరిస్సామా’తి ఉగ్ఘోసేన్తీ’’తి. ‘‘అహమ్పి, మహారాజ, కరిస్సామీ’’తి. ‘‘నను, భన్తే, భగవతా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్త’’న్తి. ‘‘తమేవ, మహారాజ, పుచ్ఛిస్సామి, తవుయ్యానే అమ్బఫలాదీని ఖాదన్తానం ‘ఏత్తకో దణ్డో’తి దణ్డం ఠపేన్తో తవాపి ఏకతో కత్వా ఠపేసీ’’తి. ‘‘న మయ్హం, భన్తే, దణ్డో’’తి. ‘‘ఏవం, మహారాజ, న మయ్హం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం అత్థీ’’తి. ‘‘కత్థ, భన్తే, పాటిహారియం భవిస్సతీ’’తి? ‘‘సావత్థియా సమీపే కణ్డమ్బరుక్ఖమూలే, మహారాజా’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే, తం పస్సిస్సామా’’తి. తతో తిత్థియా ‘‘కణ్డమ్బరుక్ఖమూలే కిర పాటిహారియం భవిస్సతీ’’తి సుత్వా నగరస్స సామన్తా అమ్బరుక్ఖే ఛేదాపేసుం, నాగరా మహాఅఙ్గణట్ఠానే మఞ్చాతిమఞ్చం అట్టాదయో బన్ధింసు, సకలజమ్బుదీపవాసినో రాసిభూతా పురత్థిమదిసాయమేవ ద్వాదసయోజనాని ఫరిత్వా అట్ఠంసు. సేసదిసాసుపి తదనురూపేనాకారేన సన్నిపతింసు.
భగవాపి కాలే సమ్పత్తే ఆసాళ్హిపుణ్ణమాసియం పాతోవ కత్తబ్బకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా తం ఠానం గన్త్వా నిసీది. తస్మిం ఖణే కణ్డో నామ ఉయ్యానపాలో కిపిల్లికపుటే సుపక్కం అమ్బఫలం దిస్వా ‘‘సచాహం ఇమం రఞ్ఞో దదేయ్యం, కహాపణాదిసారం లభేయ్యం, భగవతో ఉపనామితే పన ఇధలోకపరలోకేసు సమ్పత్తి భవిస్సతీ’’తి భగవతో ఉపనామేసి. భగవా తం పటిగ్గహేత్వా ఆనన్దత్థేరం ఆణాపేసి – ‘‘ఇమం ఫలం మద్దిత్వా పానం దేహీ’’తి. థేరో తథా అకాసి. భగవా అమ్బరసం పివిత్వా అమ్బట్ఠిం ఉయ్యానపాలస్స దత్వా ‘‘ఇమం రోపేహీ’’తి ఆహ. సో వాలుకం వియూహిత్వా తం రోపేసి, ఆనన్దత్థేరో కుణ్డికాయ ఉదకం ఆసిఞ్చి. తస్మిం ఖణే అమ్బఙ్కురో ఉట్ఠహిత్వా మహాజనస్స పస్సన్తస్సేవ సాఖావిటపపుప్ఫఫలపల్లవభరితో పఞ్ఞాయిత్థ. పతితం అమ్బఫలం ఖాదన్తా సకలజమ్బుదీపవాసినో ఖయం పాపేతుం నాసక్ఖింసు.
అథ భగవా పురత్థిమచక్కవాళతో యావ పచ్ఛిమచక్కవాళం, తావ ఇమస్మిం చక్కవాళే మహామేరుముద్ధని రతనచఙ్కమం మాపేత్వా అనేకపరిసాహి సీహనాదం నదాపేన్తో ధమ్మపదట్ఠకథాయం వుత్తనయేన మహాఇద్ధిపాటిహారియం కత్వా తిత్థియే మద్దిత్వా తే విప్పకారం పాపేత్వా పాటిహీరావసానే పురిమబుద్ధాచిణ్ణవసేన తావతింసభవనం గన్త్వా తత్థ వస్సంవుట్ఠో నిరన్తరం తేమాసం అభిధమ్మం దేసేత్వా మాతుప్పముఖానం అనేకదేవతానం సోతాపత్తిమగ్గాధిగమనం కత్వా, వుట్ఠవస్సో దేవోరోహనం కత్వా అనేకదేవబ్రహ్మగణపరివుతో సఙ్కస్సపురద్వారం ఓరుయ్హ లోకానుగ్గహం అకాసి. తదా భగవతో లాభసక్కారో జమ్బుదీపమజ్ఝోత్థరమానో పఞ్చమహాగఙ్గా వియ అహోసి.
అథ తిత్థియా పరిహీనలాభసక్కారా దుక్ఖీ దుమ్మనా పత్తక్ఖన్ధా అధోముఖా నిసీదింసు. తదా తేసం ఉపాసికా చిఞ్చమాణవికా నామ అతివియ రూపగ్గప్పత్తా తే తథా నిసిన్నే దిస్వా ‘‘కిం, భన్తే, ఏవందుక్ఖీ దుమ్మనా నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘కిం పన త్వం, భగిని, అప్పోస్సుక్కాసీ’’తి? ‘‘కిం, భన్తే’’తి? ‘‘భగిని, సమణస్స గోతమస్స ఉప్పాదకాలతో పట్ఠాయ మయం హతలాభసక్కారా, నగరవాసినో అమ్హే న కిఞ్చి మఞ్ఞన్తీ’’తి. ‘‘మయా ఏత్థ కిం కాతబ్బ’’న్తి? ‘‘తయా సమణస్స గోతమస్స అవణ్ణం ఉప్పాదేతుం వట్టతీ’’తి. సా ‘‘న మయ్హం భారో’’తి వత్వా తత్థ ఉస్సాహం కరోన్తీ వికాలే జేతవనవిహారం గన్త్వా తిత్థియానం ఉపస్సయే వసిత్వా పాతో నగరవాసీనం గన్ధాదీని గహేత్వా భగవన్తం వన్దనత్థాయ గమనసమయే జేతవనా వియ నిక్ఖన్తా, ‘‘కత్థ సయితా’’తి పుట్ఠా ‘‘కిం తుమ్హాకం మమ సయితట్ఠానేనా’’తి వత్వా పక్కామి. సా కమేన గచ్ఛన్తే కాలే పుచ్ఛితా ‘‘సమణేనాహం గోతమేన ఏకగన్ధకుటియం సయిత్వా నిక్ఖన్తా’’తి ఆహ. తం బాలపుథుజ్జనా సద్దహింసు, పణ్డితా సోతాపన్నాదయో న సద్దహింసు. ఏకదివసం సా దారుమణ్డలం ఉదరే బన్ధిత్వా ఉపరి రత్తపటం పరిదహిత్వా గన్త్వా సరాజికాయ పరిసాయ ధమ్మదేసనత్థాయ నిసిన్నం భగవన్తం ఏవమాహ – ‘‘భో సమణ, త్వం ధమ్మం దేసేసి, తుయ్హం పటిచ్చ ఉప్పన్నదారకగబ్భినియా మయ్హం లసుణమరిచాదీని న విచారేసీ’’తి? ‘‘తథాభావం, భగిని, త్వఞ్చేవ పజానాసి, అహఞ్చా’’తి. సా ‘‘ఏవమేవ మేథునసంసగ్గసమయం ద్వేయేవ జానన్తి, న అఞ్ఞే’’తి ఆహ.
తస్మిం ఖణే సక్కస్స పణ్డుకమ్బలసిలాసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సక్కో ఆవజ్జేన్తో తం కారణం ఞత్వా ద్వే దేవపుత్తే ఆణాపేసి – ‘‘తుమ్హేసు ఏకో మూసికవణ్ణం మాపేత్వా తస్సా దారుమణ్డలస్స బన్ధనం ఛిన్దతు, ఏకో వాతమణ్డలం సముట్ఠాపేత్వా పారుతపటం ఉద్ధం ఖిపతూ’’తి. తే గన్త్వా తథా అకంసు. దారుమణ్డలం పతమానం తస్సా పాదపిట్ఠిం భిన్ది. ధమ్మసభాయం సన్నిపతితా పుథుజ్జనా సబ్బే ‘‘అరే, దుట్ఠచోరి, త్వం ఏవరూపస్స లోకత్తయసామినో ఏవరూపం అబ్భక్ఖానం అకాసీ’’తి ఉట్ఠహిత్వా ఏకేకముట్ఠిపహారం దత్వా సభాయ నీహరింసు, దస్సనాతిక్కన్తాయ పథవీ వివరమదాసి. తస్మిం ఖణే అవీచితో జాలా ఉట్ఠహిత్వా కులదత్తికేన రత్తకమ్బలేనేవ తం అచ్ఛాదేత్వా అవీచిమ్హి పక్ఖిపి, భగవతో లాభసక్కారో అతిరేకతరో అహోసి. తేన వుత్తం –
‘‘సబ్బాభిభుస్స బుద్ధస్స, నన్దో నామాసి సావకో;
తం అబ్భక్ఖాయ నిరయే, చిరం సంసరితం మయా.
‘‘దసవస్ససహస్సాని, నిరయే సంసరిం చిరం;
మనుస్సభావం లద్ధాహం, అబ్భక్ఖానం బహుం లభిం.
‘‘తేన కమ్మావసేసేన, చిఞ్చమాణవికా మమం;
అబ్భాచిక్ఖి అభూతేన, జనకాయస్స అగ్గతో’’తి. (అప. థేర ౧.౩౯.౭౦-౭౨);
తతియపఞ్హే – అబ్భక్ఖానన్తి అభి అక్ఖానం అక్కోసనం. అతీతే కిర బోధిసత్తో అపాకటజాతియం ఉప్పన్నో మునాళి నామ ధుత్తో హుత్వా దుజ్జనసంసగ్గబలేన సురభిం నామ పచ్చేకబుద్ధం ‘‘దుస్సీలో పాపధమ్మో అయం భిక్ఖూ’’తి అక్కోసి. సో తేన అకుసలేన వచీకమ్మేన బహూని వస్ససహస్సాని నిరయే పచ్చిత్వా ఇమస్మిం పచ్ఛిమత్తభావే దసపారమితాసంసిద్ధిబలేన బుద్ధో జాతో లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో అహోసి. పున తిత్థియా ఉస్సాహజాతా – ‘‘కథం ను ఖో సమణస్స గోతమస్స అయసం ఉప్పాదేస్సామా’’తి దుక్ఖీ దుమ్మనా నిసీదింసు. తదా సున్దరీ నామేకా పరిబ్బాజికా తే ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఠితా తుణ్హీభూతే కిఞ్చి అవదన్తే దిస్వా ‘‘కిం మయ్హం దోసో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సమణేన గోతమేన అమ్హే విహేఠియమానే త్వం అప్పోస్సుక్కా విహరిస్ససి, ఇదం తవ దోసో’’తి. ‘‘ఏవమహం తత్థ కిం కరిస్సామీ’’తి? ‘‘త్వం సమణస్స గోతమస్స అవణ్ణం ఉప్పాదేతుం సక్ఖిస్ససీ’’తి? ‘‘సక్ఖిస్సామి, అయ్యా’’తి వత్వా తతో పట్ఠాయ వుత్తనయేన దిట్ఠదిట్ఠానం ‘‘సమణేన గోతమేన ఏకగన్ధకుటియం సయిత్వా నిక్ఖన్తా’’తి వత్వా అక్కోసతి పరిభాసతి. తిత్థియాపి ‘‘పస్సథ, భో, సమణస్స గోతమస్స కమ్మ’’న్తి అక్కోసన్తి పరిభాసన్తి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘మునాళి నామహం ధుత్తో, పుబ్బే అఞ్ఞాసు జాతిసు;
పచ్చేకబుద్ధం సురభిం, అబ్భాచిక్ఖిం అదూసకం.
‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, నిరయే సంసరిం చిరం;
బహూ వస్ససహస్సాని, దుక్ఖం వేదేసి వేదనం.
‘‘తేన కమ్మావసేసేన, ఇధ పచ్ఛిమకే భవే;
అబ్భక్ఖానం మయా లద్ధం, సున్దరికాయ కారణా’’తి. (అప. థేర ౧.౩౯.౬౭-౬౯);
చతుత్థపఞ్హే – అబ్భక్ఖానం అభి విసేసేన అక్కోసనం పరిభాసనం. అతీతే కిర బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే ఉప్పన్నో బహుస్సుతో బహూహి సక్కతో పూజితో తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తే వనమూలఫలాహారో బహుమాణవే మన్తే వాచేన్తో వాసం కప్పేసి. ఏకో పఞ్చాభిఞ్ఞాఅట్ఠసమాపత్తిలాభీ తాపసో తస్స సన్తికం అగమాసి. సో తం దిస్వావ ఇస్సాపకతో తం అదూసకం ఇసిం ‘‘కామభోగీ కుహకో అయం ఇసీ’’తి అబ్భాచిక్ఖి, అత్తనో సిస్సే చ ఆహ – ‘‘అయం ఇసి ఏవరూపో అనాచారకో’’తి. తేపి తథేవ అక్కోసింసు పరిభాసింసు. సో తేన అకుసలకమ్మవిపాకేన వస్ససహస్సాని నిరయే దుక్ఖమనుభవిత్వా ఇమస్మిం పచ్ఛిమత్తభావే బుద్ధో హుత్వా లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో ఆకాసే పుణ్ణచన్దో వియ పాకటో జాతో. తథేవ తిత్థియా అబ్భక్ఖానేనపి అసన్తుట్ఠా పునపి సున్దరియా అబ్భక్ఖానం కారేత్వా సురాధుత్తే పక్కోసాపేత్వా లఞ్జం దత్వా ‘‘తుమ్హే సున్దరిం మారేత్వా జేతవనద్వారసమీపే మాలాకచవరేన ఛాదేథా’’తి ఆణాపేసుం. తే తథా కరింసు. తతో తిత్థియా ‘‘సున్దరిం న పస్సామా’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా ‘‘పరియేసథా’’తి ఆహ. తే అత్తనా పాతితట్ఠానతో గహేత్వా మఞ్చకం ఆరోపేత్వా రఞ్ఞో దస్సేత్వా ‘‘పస్సథ, భో, సమణస్స గోతమస్స సావకానం కమ్మ’’న్తి భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ సకలనగరే అవణ్ణం ఉగ్ఘోసేన్తా విచరింసు. సున్దరిం ఆమకసుసానే అట్టకే ఠపేసుం. రాజా ‘‘సున్దరిమారకే పరియేసథా’’తి ఆణాపేసి. తదా ధుత్తా సురం పివిత్వా ‘‘త్వం సున్దరిం మారేసి, త్వం మారేసీ’’తి కలహం కరింసు. రాజపురిసా తే ధుత్తే గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేసుం. రాజా ‘‘కిం, భణే, తుమ్హేహి సున్దరీ మారితా’’తి? ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘కేహి ఆణత్తా’’తి? ‘‘తిత్థియేహి, దేవా’’తి. రాజా తిత్థియే ఆహరాపేత్వా బన్ధాపేత్వా ‘‘గచ్ఛథ, భణే, ‘బుద్ధస్స అవణ్ణత్థాయ అమ్హేహి సయమేవ సున్దరీ మారాపితా, భగవా తస్స సావకా చ అకారకా’తి ఉగ్ఘోసథా’’తి ఆహ. తే తథా అకంసు. సకలనగరవాసినో నిక్కఙ్ఖా అహేసుం. రాజా తిత్థియే చ ధుత్తే చ మారాపేత్వా ఛడ్డాపేతి. తతో భగవతో భియ్యోసోమత్తాయ లాభసక్కారో వడ్ఢి. తేన వుత్తం –
‘‘బ్రాహ్మణో సుతవా ఆసిం, అహం సక్కతపూజితో;
మహావనే పఞ్చసతే, మన్తే వాచేమి మాణవే.
‘‘తత్థాగతో ఇసి భీమో, పఞ్చాభిఞ్ఞో మహిద్ధికో;
తఞ్చాహం ఆగతం దిస్వా, అబ్భాచిక్ఖిం అదూసకం.
‘‘తతోహం అవచం సిస్సే, కామభోగీ అయం ఇసి;
మయ్హమ్పి భాసమానస్స, అనుమోదింసు మాణవా.
‘‘తతో మాణవకా సబ్బే, భిక్ఖమానం కులే కులే;
మహాజనస్స ఆహంసు, కామభోగీ అయం ఇసి.
‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, పఞ్చభిక్ఖుసతా ఇమే;
అబ్భక్ఖానం లభుం సబ్బే, సున్దరికాయ కారణా’’తి. (అప. థేర ౧.౩౯.౭౩-౭౭);
పఞ్చమే పఞ్హే – సిలావేధోతి ఆహతచిత్తో సిలం పవిజ్ఝి. అతీతే కిర బోధిసత్తో చ కనిట్ఠభాతా చ ఏకపితుపుత్తా అహేసుం. తే పితు అచ్చయేన దాసే పటిచ్చ కలహం కరోన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధా అహేసుం. బోధిసత్తో అత్తనో బలవభావేన కనిట్ఠభాతరం అజ్ఝోత్థరిత్వా తస్సుపరి పాసాణం పవిజ్ఝేసి. సో తేన కమ్మవిపాకేన నరకాదీసు అనేకవస్ససహస్సాని దుక్ఖమనుభవిత్వా ఇమస్మిం పచ్ఛిమత్తభావే బుద్ధో జాతో. దేవదత్తో రాహులకుమారస్స మాతులో పుబ్బే సేరివాణిజకాలే బోధిసత్తేన సద్ధిం వాణిజో అహోసి, తే ఏకం పట్టనగామం పత్వా ‘‘త్వం ఏకవీథిం గణ్హాహి, అహమ్పి ఏకవీథిం గణ్హామీ’’తి ద్వేపి పవిట్ఠా. తేసు దేవదత్తస్స పవిట్ఠవీథియం జిణ్ణసేట్ఠిభరియా చ నత్తా చ ద్వేయేవ అహేసుం, తేసం మహన్తం సువణ్ణథాలకం మలగ్గహితం భాజనన్తరే ఠపితం హోతి, తం సువణ్ణథాలకభావం అజానన్తీ ‘‘ఇమం థాలకం గహేత్వా పిళన్ధనం దేథా’’తి ఆహ. సో తం గహేత్వా సూచియా లేఖం కడ్ఢిత్వా సువణ్ణథాలకభావం ఞత్వా ‘‘థోకం దత్వా గణ్హిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా గతో. అథ బోధిసత్తం ద్వారసమీపం ఆగతం దిస్వా ‘‘నత్తా, అయ్యే, మయ్హం కచ్ఛపుటం పిళన్ధనం దేథా’’తి. సా తం పక్కోసాపేత్వా నిసీదాపేత్వా తం థాలకం దత్వా ‘‘ఇమం గహేత్వా మయ్హం నత్తాయ కచ్ఛపుటం పిళన్ధనం దేథా’’తి. బోధిసత్తో తం గహేత్వా సువణ్ణథాలకభావం ఞత్వా ‘‘తేన వఞ్చితా’’తి ఞత్వా అత్తనో పసిబ్బకాయ ఠపితఅట్ఠకహాపణే అవసేసభణ్డఞ్చ దత్వా కచ్ఛపుటం పిళన్ధనం కుమారికాయ హత్థే పిళన్ధాపేత్వా అగమాసి. సో వాణిజో పునాగన్త్వా పుచ్ఛి. ‘‘తాత, త్వం న గణ్హిత్థ, మయ్హం పుత్తో ఇదఞ్చిదఞ్చ దత్వా తం గహేత్వా గతో’’తి. సో తం సుత్వావ హదయేన ఫాలితేన వియ ధావిత్వా అనుబన్ధి. బోధిసత్తో నావం ఆరుయ్హ పక్ఖన్ది. సో ‘‘తిట్ఠ, మా పలాయి మా పలాయీ’’తి వత్వా ‘‘నిబ్బత్తనిబ్బత్తభవే తం నాసేతుం సమత్థో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి.
సో పత్థనావసేన అనేకేసు జాతిసతసహస్సేసు అఞ్ఞమఞ్ఞం విహేఠేత్వా ఇమస్మిం అత్తభావే సక్యకులే నిబ్బత్తిత్వా కమేన భగవతి సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా రాజగహే విహరన్తే అనురుద్ధాదీహి సద్ధిం భగవతో సన్తికం గన్త్వా పబ్బజిత్వా ఝానలాభీ హుత్వా పాకటో భగవన్తం వరం యాచి – ‘‘భన్తే, సబ్బో భిక్ఖుసఙ్ఘో పిణ్డపాతికాదీని తేరస ధుతఙ్గాని సమాదియతు, సకలో భిక్ఖుసఙ్ఘో మమ భారో హోతూ’’తి. భగవా న అనుజాని. దేవదత్తో వేరం బన్ధిత్వా పరిహీనజ్ఝానో భగవన్తం మారేతుకామో ఏకదివసం వేభారపబ్బతపాదే ఠితస్స భగవతో ఉపరి ఠితో పబ్బతకూటం పవిద్ధేసి. భగవతో ఆనుభావేన అపరో పబ్బతకూటో తం పతమానం సమ్పటిచ్ఛి. తేసం ఘట్టనేన ఉట్ఠితా పపటికా ఆగన్త్వా భగవతో పాదపిట్ఠియం పహరి. తేన వుత్తం –
‘‘వేమాతుభాతరం పుబ్బే, ధనహేతు హనిం అహం;
పక్ఖిపిం గిరిదుగ్గస్మిం, సిలాయ చ అపింసయిం.
‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, దేవదత్తో సిలం ఖిపి;
అఙ్గుట్ఠం పింసయీ పాదే, మమ పాసాణసక్ఖరా’’తి. (అప. థేర ౧.౩౯.౭౮-౭౯);
ఛట్ఠపఞ్హే – సకలికావేధోతి సకలికాయ ఘట్టనం. అతీతే కిర బోధిసత్తో ఏకస్మిం కులే నిబ్బత్తో దహరకాలే మహావీథియం కీళమానో వీథియం పిణ్డాయ చరమానం పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా ‘‘అయం ముణ్డకో సమణో కుహిం గచ్ఛతీ’’తి పాసాణసకలికం గహేత్వా తస్స పాదపిట్ఠియం ఖిపి. పాదపిట్ఠిచమ్మం ఛిన్దిత్వా రుహిరం నిక్ఖమి. సో తేన పాపకమ్మేన అనేకవస్ససహస్సాని నిరయే మహాదుక్ఖం అనుభవిత్వా బుద్ధభూతోపి కమ్మపిలోతికవసేన పాదపిట్ఠియం పాసాణసకలికఘట్టనేన రుహిరుప్పాదం లభి. తేన వుత్తం –
‘‘పురేహం దారకో హుత్వా, కీళమానో మహాపథే;
పచ్చేకబుద్ధం దిస్వాన, మగ్గే సకలికం ఖిపిం.
‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, ఇధ పచ్ఛిమకే భవే;
వధత్థం మం దేవదత్తో, అభిమారే పయ్యోజయీ’’తి. (అప. థేర ౧.౩౯.౮౦-౮౧);
సత్తమపఞ్హే – నాళాగిరీతి ధనపాలకో హత్థీ మారణత్థాయ పేసితో. అతీతే కిర బోధిసత్తో హత్థిగోపకో హుత్వా నిబ్బత్తో హత్థిం ఆరుయ్హ విచరమానో మహాపథే పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా ‘‘కుతో ఆగచ్ఛతి అయం ముణ్డకో’’తి ఆహతచిత్తో ఖిలజాతో హత్థినా ఆసాదేసి. సో తేన కమ్మేన అపాయేసు అనేకవస్ససహస్సాని దుక్ఖం అనుభవిత్వా పచ్ఛిమత్తభావే బుద్ధో జాతో. దేవదత్తో అజాతసత్తురాజానం సహాయం కత్వా ‘‘త్వం, మహారాజ, పితరం ఘాతేత్వా రాజా హోహి, అహం బుద్ధం మారేత్వా బుద్ధో భవిస్సామీ’’తి సఞ్ఞాపేత్వా ఏకదివసం రఞ్ఞో అనుఞ్ఞాతాయ హత్థిసాలం గన్త్వా – ‘‘స్వే తుమ్హే నాళాగిరిం సోళససురాఘటే పాయేత్వా భగవతో పిణ్డాయ చరణవేలాయం పేసేథా’’తి హత్థిగోపకే ఆణాపేసి. సకలనగరం మహాకోలాహలం అహోసి, ‘‘బుద్ధనాగేన హత్థినాగస్స యుద్ధం పస్సిస్సామా’’తి ఉభతో రాజవీథియం మఞ్చాతిమఞ్చం బన్ధిత్వా పాతోవ సన్నిపతింసు. భగవాపి కతసరీరపటిజగ్గనో భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో రాజగహం పిణ్డాయ పావిసి. తస్మిం ఖణే వుత్తనియామేనేవ నాళాగిరిం విస్సజ్జేసుం. సో వీథిచచ్చరాదయో విధమేన్తో ఆగచ్ఛతి. తదా ఏకా ఇత్థీ దారకం గహేత్వా వీథితో వీథిం గచ్ఛతి, హత్థీ తం ఇత్థిం దిస్వా అనుబన్ధి. భగవా ‘‘నాళాగిరి, న తం హనత్థాయ పేసితో, ఇధాగచ్ఛాహీ’’తి ఆహ. సో తం సద్దం సుత్వా భగవన్తాభిముఖో ధావి. భగవా అపరిమాణేసు చక్కవాళేసు అనన్తసత్తేసు ఫరణారహం మేత్తం ఏకస్మింయేవ నాళాగిరిమ్హి ఫరి. సో భగవతో మేత్తాయ ఫుటో నిబ్భయో హుత్వా భగవతో పాదమూలే నిపతి. భగవా తస్స మత్థకే హత్థం ఠపేసి. తదా దేవబ్రహ్మాదయో అచ్ఛరియబ్భుతజాతచిత్తా పుప్ఫపరాగాదీహి పూజేసుం. సకలనగరే జణ్ణుకమత్తా ధనరాసయో అహేసుం. రాజా ‘‘పచ్ఛిమద్వారే ధనాని నగరవాసీనం హోన్తు, పురత్థిమద్వారే ధనాని రాజభణ్డాగారే హోన్తూ’’తి భేరిం చరాపేసి. సబ్బే తథా కరింసు. తదా నాళాగిరి ధనపాలో నామ అహోసి. భగవా వేళువనారామం అగమాసి. తేన వుత్తం –
‘‘హత్థారోహో పురే ఆసిం, పచ్చేకమునిముత్తమం;
పిణ్డాయ విచరన్తం తం, ఆసాదేసిం గజేనహం.
‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, భన్తో నాళాగిరీ గజో;
గిరిబ్బజే పురవరే, దారుణో సముపాగమీ’’తి. (అప. థేర ౧.౩౯.౮౨-౮౩);
అట్ఠమపఞ్హే – సత్థచ్ఛేదోతి సత్థేన గణ్డఫాలనం కుఠారాయ సత్థేన ఛేదో. అతీతే కిర బోధిసత్తో పచ్చన్తదేసే రాజా అహోసి. సో దుజ్జనసంసగ్గవసేన పచ్చన్తదేసే వాసవసేన చ ధుత్తో సాహసికో ఏకదివసం ఖగ్గహత్థో పత్తికోవ నగరే విచరన్తో నిరాపరాధే జనే ఖగ్గేన ఫాలేన్తో అగమాసి. సో తేన పాపకమ్మవిపాకేన బహూని వస్ససహస్సాని నిరయే పచ్చిత్వా తిరచ్ఛానాదీసు దుక్ఖమనుభవిత్వా పక్కావసేసేన పచ్ఛిమత్తభావే బుద్ధభూతోపి హేట్ఠా వుత్తనయేన దేవదత్తేన ఖిత్తపాసాణసక్ఖలికపహారేన ఉట్ఠితగణ్డో అహోసి. జీవకో మేత్తచిత్తేన తం గణ్డం ఫాలేసి. వేరిచిత్తస్స దేవదత్తస్స రుహిరుప్పాదకమ్మం అనన్తరికం అహోసి, మేత్తచిత్తస్స జీవకస్స గణ్డఫాలనం పుఞ్ఞమేవ అహోసి. తేన వుత్తం –
‘‘రాజాహం పత్తికో ఆసిం, సత్తియా పురిసే హనిం;
తేన కమ్మవిపాకేన, నిరయే పచ్చిసం భుసం.
‘‘కమ్మునో తస్స సేసేన, ఇదాని సకలం మమ;
పాదే ఛవిం పకప్పేసి, న హి కమ్మం వినస్సతీ’’తి. (అప. థేర ౧.౩౯.౮౪-౮౫);
నవమే పఞ్హే – ‘‘సీసదుక్ఖన్తి సీసాబాధో సీసవేదనా. అతీతే కిర బోధిసత్తో కేవట్టగామే కేవట్టో హుత్వా నిబ్బత్తి. సో ఏకదివసం కేవట్టపురిసేహి సద్ధిం మచ్ఛమారణట్ఠానం గన్త్వా మచ్ఛే మారేన్తే దిస్వా తత్థ సోమనస్సం ఉప్పాదేసి, సహగతాపి తథేవ సోమనస్సం ఉప్పాదయింసు. సో తేన అకుసలకమ్మేన చతురాపాయే దుక్ఖమనుభవిత్వా ఇమస్మిం పచ్ఛిమత్తభావే తేహి పురిసేహి సద్ధిం సక్యరాజకులే నిబ్బత్తిత్వా కమేన బుద్ధత్తం పత్తోపి సయం సీసాబాధం పచ్చనుభోసి. తే చ సక్యరాజానో ధమ్మపదట్ఠకథాయం (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.విడడూభవత్థు) వుత్తనయేన విడడూభసఙ్గామే సబ్బే వినాసం పాపుణింసు. తేన వుత్తం –
‘‘అహం కేవట్టగామస్మిం, అహుం కేవట్టదారకో;
మచ్ఛకే ఘాతితే దిస్వా, జనయిం సోమనస్సకం.
‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, సీసదుక్ఖం అహూ మమ;
సబ్బే సక్కా చ హఞ్ఞింసు, యదా హని విటటూభో’’తి. (అప. థేర ౧.౩౯.౮౬-౮౭);
దసమపఞ్హే – యవఖాదనన్తి వేరఞ్జాయం యవతణ్డులఖాదనం. అతీతే కిర బోధిసత్తో అఞ్ఞతరస్మిం కులే నిబ్బత్తో జాతివసేన చ అన్ధబాలభావేన చ ఫుస్సస్స భగవతో సావకే మధురన్నపానే సాలిభోజనాదయో చ భుఞ్జమానే దిస్వా ‘‘అరే ముణ్డకసమణా, యవం ఖాదథ, మా సాలిభోజనం భుఞ్జథా’’తి అక్కోసి. సో తేన అకుసలకమ్మవిపాకేన అనేకవస్ససహస్సాని చతురాపాయే దుక్ఖమనుభవిత్వా ఇమస్మిం పచ్ఛిమత్తభావే కమేన బుద్ధత్తం పత్వా లోకసఙ్గహం కరోన్తో గామనిగమరాజధానీసు చరిత్వా ఏకస్మిం సమయే వేరఞ్జబ్రాహ్మణగామసమీపే సాఖావిటపసమ్పన్నం పుచిమన్దరుక్ఖమూలం పాపుణి. వేరఞ్జబ్రాహ్మణో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా అనేకపరియాయేన భగవన్తం జినితుం అసక్కోన్తో సోతాపన్నో హుత్వా ‘‘భన్తే, ఇధేవ వస్సం ఉపగన్తుం వట్టతీ’’తి ఆరోచేసి. భగవా తుణ్హీభావేన అధివాసేసి. అథ పునదివసతో పట్ఠాయ మారో పాపిమా సకలవేరఞ్జబ్రాహ్మణగామవాసీనం మారావట్టనం అకాసి. పిణ్డాయ పవిట్ఠస్స భగవతో మారావట్టనవసేన ఏకోపి కటచ్ఛుభిక్ఖామత్తం దాతా నాహోసి. భగవా తుచ్ఛపత్తోవ భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో పునాగఞ్ఛి. తస్మిం ఏవం ఆగతే తత్థేవ నివుట్ఠా అస్సవాణిజా తం దివసం దానం దత్వా తతో పట్ఠాయ భగవన్తం పఞ్చసతభిక్ఖుపరివారం నిమన్తేత్వా పఞ్చన్నం అస్ససతానం భత్తతో విభాగం కత్వా యవం కోట్టేత్వా భిక్ఖూనం పత్తేసు పక్ఖిపింసు. సకలస్స సహస్సచక్కవాళదేవతా సుజాతాయ పాయాసపచనదివసే వియ దిబ్బోజం పక్ఖిపింసు. భగవా పరిభుఞ్జి, ఏవం తేమాసం యవం పరిభుఞ్జి. తేమాసచ్చయేన మారావట్టనే విగతే పవారణాదివసే వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో సరిత్వా మహాసంవేగప్పత్తో బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా వన్దిత్వా ఖమాపేసి. తేన వుత్తం –
‘‘ఫుస్సస్సాహం పావచనే, సావకే పరిభాసయిం;
యవం ఖాదథ భుఞ్జథ, మా చ భుఞ్జథ సాలయో.
‘‘తేన కమ్మవిపాకేన, తేమాసం ఖాదితం యవం;