౩-౧. సారిపుత్తత్థేరఅపదానవణ్ణనా

తదనన్తరం థేరాపదానసఙ్గహగాథాయో సంవణ్ణేతుం ‘‘అథ థేరాపదానం సుణాథా’’తి ఆహ. అథ-అపదాన-సద్దానమత్థో హేట్ఠా వుత్తోవ. ఏత్థ థేర-సద్దో పనాయం కాలథిరపఞ్ఞత్తినామధేయ్యజేట్ఠాదీసు అనేకేసు అత్థేసు వత్తతి. తథా హి ‘‘థేరోవస్సికాని పూతీని చుణ్ణకజాతానీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౭౯; మ. ని. ౧.౧౧౨) కాలే, థేరోవస్సికాని చిరకాలం ఓవస్సికానీతి అత్థో. ‘‘థేరోపి తావ మహా’’ఇచ్చాదీసు థిరే థిరసీలోతి అత్థో. ‘‘థేరకో అయమాయస్మా మహల్లకో’’తిఆదీసు పఞ్ఞత్తియం, లోకపఞ్ఞత్తిమత్తోతి అత్థో. ‘‘చున్దత్థేరో ఫుస్సత్థేరో’’తిఆదీసు నామధేయ్యే, ఏవం కతనామోతి అత్థో. ‘‘థేరో చాయం కుమారో మమ పుత్తేసూ’’తిఆదీసు జేట్ఠే, జేట్ఠో కుమారోతి అత్థో. ఇధ పనాయం కాలే చ థిరే చ వత్తతి. తస్మా చిరం కాలం ఠితోతి థేరో, థిరతరసీలాచారమద్దవాదిగుణాభియుత్తో వా థేరోతి వుచ్చతి. థేరో చ థేరో చేతి థేరా, థేరానం అపదానం కారణం థేరాపదానం, తం థేరాపదానం సుణాథాతి సమ్బన్ధో. హిమవన్తస్స అవిదూరే, లమ్బకో నామ పబ్బతోతిఆది ఆయస్మతో సారిపుత్తత్థేరస్స అపదానం, తస్సాయస్మతో మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స చ వత్థు ఏవం వేదితబ్బం –

అతీతే కిర ఇతో కప్పతో సతసహస్సకప్పాధికే ఏకఅసఙ్ఖ్యేయ్యమత్థకే ఆయస్మా సారిపుత్తో బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా నామేన సరదమాణవో నామ అహోసి. మహామోగ్గల్లానో గహపతిమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా నామేన సిరివడ్ఢనకుటుమ్బికో నామ అహోసి. తే ఉభోపి సహపంసుకీళనసహాయా అహేసుం. తేసు సరదమాణవో పితు అచ్చయేన కులసన్తకం ధనం పటిపజ్జిత్వా ఏకదివసం రహోగతో చిన్తేసి – ‘‘ఇమేసం సత్తానం మరణం నామ ఏకన్తికం, తస్మా మయా ఏకం పబ్బజ్జం ఉపగన్త్వా విమోక్ఖమగ్గో గవేసితబ్బో’’తి సహాయం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘సమ్మ, అహం పబ్బజితుకామో. కిం త్వం పబ్బజితుం సక్ఖిస్ససీ’’తి వత్వా తేన ‘‘న సక్ఖిస్సామీ’’తి వుత్తే ‘‘హోతు అహమేవ పబ్బజిస్సామీ’’తి రతనకోట్ఠాగారాని వివరాపేత్వా కపణద్ధికాదీనం మహాదానం దత్వా పబ్బతపాదం గన్త్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజి. తస్స పబ్బజితస్స అనుపబ్బజ్జం పబ్బజితా చతుసత్తతిసహస్సమత్తా బ్రాహ్మణపుత్తా అహేసుం. సో పఞ్చ అభిఞ్ఞాయో అట్ఠ చ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా తేసమ్పి జటిలానం కసిణపరికమ్మం ఆచిక్ఖి. తే సబ్బేపి పఞ్చాభిఞ్ఞా అట్ఠ చ సమాపత్తియో నిబ్బత్తిసుం.

తేన సమయేన అనోమదస్సీ నామ సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జిత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో సత్తే సంసారమహోఘతో తారేత్వా ఏకదివసం సరదతాపసస్స చ అన్తేవాసికానఞ్చ సఙ్గహం కత్తుకామో ఏకో అదుతియో పత్తచీవరమాదాయ ఆకాసేన గన్త్వా ‘‘బుద్ధభావం మే జానాతూ’’తి తాపసస్స పస్సన్తస్సేవ ఆకాసతో ఓతరిత్వా పథవియం పతిట్ఠాసి. సరదతాపసో సత్థు సరీరే మహాపురిసలక్ఖణాని ఉపధారేత్వా ‘‘సబ్బఞ్ఞుబుద్ధోయేవాయ’’న్తి నిట్ఠం గన్త్వా పచ్చుగ్గమనం కత్వా ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. సరదతాపసో సత్థు సన్తికే ఏకమన్తం నిసీది.

తస్మిం సమయే తస్స అన్తేవాసికా చతుసత్తతిసహస్సమత్తా జటిలా పణీతపణీతాని ఓజవన్తాని ఫలాఫలాని గహేత్వా ఆగతా సత్థారం దిస్వా సఞ్జాతపసాదా అత్తనో ఆచరియస్స సత్థు చ నిసిన్నాకారం ఓలోకేత్వా ‘‘ఆచరియ, మయం పుబ్బే ‘తుమ్హేహి మహన్తతరో కోచి నత్థీ’తి మఞ్ఞామ, అయం పన పురిసో తుమ్హేహి మహన్తతరో మఞ్ఞే’’తి ఆహంసు. కిం వదేథ, తాతా, సాసపేన సద్ధిం అట్ఠసట్ఠియోజనసతసహస్సుబ్బేధం సినేరుం సమం కాతుం ఇచ్ఛథ, సబ్బఞ్ఞుబుద్ధేన మం తులం మా కరిత్థాతి. అథ తే తాపసా ఆచరియస్స వచనం సుత్వా ‘‘యావ మహా వతాయం పురిసుత్తమో’’తి సబ్బేవ పాదేసు నిపతిత్వా సత్థారం వన్దింసు.

అథ తే ఆచరియో ఆహ – ‘‘తాతా, సత్థు అనుచ్ఛవికో నో దేయ్యధమ్మో నత్థి, సత్థా చ భిక్ఖాచరవేలాయ ఇధాగతో, హన్ద, మయం దేయ్యధమ్మం యథాబలం దస్సామ. తుమ్హేహి యం యం పణీతం ఫలాఫలం ఆభతం, తం తం ఆహరథా’’తి ఆహరాపేత్వా హత్థే ధోవిత్వా సయం తథాగతస్స పత్తే పతిట్ఠాపేసి. సత్థారా ఫలాఫలే పటిగ్గహితమత్తే దేవతా దిబ్బోజం పక్ఖిపింసు. తాపసో ఉదకమ్పి సయమేవ పరిస్సావేత్వా అదాసి. తతో భోజనకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా సత్థరి నిసిన్నే సబ్బే అన్తేవాసికే పక్కోసాపేత్వా సత్థు సన్తికే సారణీయం కథం కథేన్తో నిసీది. సత్థా ‘‘ద్వే అగ్గసావకా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం ఆగచ్ఛన్తూ’’తి చిన్తేసి. తావదేవ సతసహస్సఖీణాసవపరివారా అగ్గసావకా ఆగన్త్వా భగవన్తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు.

తతో సరదతాపసో అన్తేవాసికే ఆమన్తేసి – ‘‘తాతా, సత్థు భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ పుప్ఫాసనేన పూజా కాతబ్బా, తస్మా పుప్ఫాని ఆహరథా’’తి. తే తావదేవ ఇద్ధియా వణ్ణగన్ధసమ్పన్నాని పుప్ఫాని ఆహరిత్వా బుద్ధస్స యోజనప్పమాణం పుప్ఫాసనం పఞ్ఞాపేసుం, ఉభిన్నం అగ్గసావకానం తిగావుతం, సేసభిక్ఖూనం అడ్ఢయోజనికాదిభేదం, సఙ్ఘనవకస్స ఉసభమత్తం పఞ్ఞాపేసుం. ఏవం పఞ్ఞత్తేసు ఆసనేసు సరదతాపసో తథాగతస్స పురతో అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ‘‘భన్తే, మయ్హం అనుగ్గహత్థాయ ఇమం పుప్ఫాసనం అతిరుహథా’’తి ఆహ. నిసీది భగవా పుప్ఫాసనే. సత్థరి నిసిన్నే ద్వే అగ్గసావకా సేసభిక్ఖూ చ అత్తనో అత్తనో పత్తాసనే నిసీదింసు. సత్థా ‘‘తేసం మహప్ఫలం హోతూ’’తి నిరోధం సమాపజ్జి. సత్థు సమాపన్నభావం ఞత్వా ద్వే అగ్గసావకాపి సేసభిక్ఖూపి నిరోధం సమాపజ్జింసు. తాపసో సత్తాహం నిరన్తరం సత్థు పుప్ఫచ్ఛత్తం ధారేన్తో అట్ఠాసి. ఇతరే వనమూలఫలం పరిభుఞ్జిత్వా సేసకాలే అఞ్జలిం పగ్గయ్హ అట్ఠంసు. సత్థా సత్తాహస్స అచ్చయేన నిరోధతో వుట్ఠహిత్వా అగ్గసావకం నిసభత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘తాపసానం పుప్ఫాసనానుమోదనం కరోహీ’’తి. థేరో సావకపారమీఞాణే ఠత్వా తేసం పుప్ఫాసనానుమోదనం అకాసి. తస్స దేసనావసానే సత్థా దుతియం అగ్గసావకం అనోమత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘త్వమ్పి ఇమేసం ధమ్మం దేసేహీ’’తి. సోపి తేపిటకం బుద్ధవచనం సమ్మసిత్వా తేసం ధమ్మం కథేసి. ద్విన్నమ్పి దేసనాయ ధమ్మాభిసమయో నాహోసి. అథ సత్థా బుద్ధవిసయే ఠత్వా ధమ్మదేసనం ఆరభి. దేసనావసానే ఠపేత్వా సరదతాపసం అవసేసా సబ్బేపి చతుసత్తతిసహస్సజటిలా అరహత్తం పాపుణింసు. సత్థా తే ‘‘ఏథ భిక్ఖవో’’తి హత్థం పసారేసి. తే తావదేవ అన్తరహితతాపసవేసా అట్ఠపరిక్ఖారధరా సట్ఠివస్సికత్థేరో వియ అహేసుం.

సరదతాపసో పన ‘‘అహో వతాహమ్పి అయం నిసభత్థేరో వియ అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సావకో భవేయ్య’’న్తి దేసనాకాలే ఉప్పన్నపరివితక్కతాయ అఞ్ఞవిహితో హుత్వా మగ్గఫలాని పటివిజ్ఝితుం నాసక్ఖి. అథ సత్థారం వన్దిత్వా తథా పణిధానం అకాసి. సత్థా అనన్తరాయేన సమిజ్ఝనభావం దిస్వా ‘‘ఇతో కప్పసతసహస్సాధికం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం అతిక్కమిత్వా గోతమస్స నామ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అగ్గసావకో సారిపుత్తో నామ భవిస్సతీ’’తి బ్యాకరిత్వా ధమ్మకథం వత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో ఆకాసం పక్ఖన్ది. సరదతాపసోపి సహాయస్స సిరివడ్ఢస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘సమ్మ, మయా అనోమదస్సిస్స భగవతో పాదమూలే అనాగతే ఉప్పజ్జనకస్స గోతమసమ్మాసమ్బుద్ధస్స అగ్గసావకట్ఠానం పత్థితం, త్వమ్పి తస్స దుతియసావకట్ఠానం పత్థేహీ’’తి. సిరివడ్ఢో తం ఉపదేసం సుత్వా అత్తనో నివేసనద్వారే అట్ఠకరీసమత్తం ఠానం సమతలం కారేత్వా లాజపఞ్చమాని పుప్ఫాని వికిరిత్వా నీలుప్పలచ్ఛదనం మణ్డపం కారేత్వా బుద్ధాసనం పఞ్ఞాపేత్వా భిక్ఖూనమ్పి ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా మహన్తం సక్కారసమ్మానం సజ్జేత్వా సరదతాపసేన సత్థారం నిమన్తాపేత్వా సత్తాహం మహాదానం పవత్తేత్వా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం మహారహేహి వత్థేహి అచ్ఛాదేత్వా దుతియసావకభావాయ పణిధానం అకాసి. సత్థా తస్స అనన్తరాయేన సమిజ్ఝనభావం దిస్వా వుత్తనయేన బ్యాకరిత్వా భత్తానుమోదనం కత్వా పక్కామి. సిరివడ్ఢో హట్ఠపహట్ఠో యావజీవం కుసలకమ్మం కత్వా దుతియచిత్తవారే కామావచరదేవలోకే నిబ్బత్తి. సరదతాపసో చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి.

తతో పట్ఠాయ తేసం ఉభిన్నమ్పి అన్తరా కమ్మం న కథితం. అమ్హాకం పన భగవతో ఉప్పత్తితో పురేతరమేవ సరదతాపసో రాజగహస్స అవిదూరే ఉపతిస్సాగామే రూపసారియా బ్రాహ్మణియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. తందివసమేవస్స సహాయోపి రాజగహస్సేవ అవిదూరే కోలితగామే మోగ్గలియా బ్రాహ్మణియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్మా మోగ్గల్లానో మోగ్గలియా బ్రాహ్మణియా పుత్తోతి మోగ్గల్లానో. మోగ్గలిగోత్తేన జాతోతి వా మోగ్గల్లానో. అథ వా మాతుకుమారికకాలే తస్సా మాతాపితూహి వుత్తం – ‘‘మా ఉగ్గలి మా ఉగ్గలీ’’తి వచనముపాదాయ ‘‘ముగ్గలీ’’తి నామం. తస్సా ముగ్గలియా పుత్తోతి మోగ్గల్లానో. అథ వా సోతాపత్తిమగ్గాదిమగ్గస్స లాభే ఆదానే పటివిజ్ఝనే అలం సమత్థోతి మోగ్గల్లానోతి. తాని కిర ద్వే కులాని యావ సత్తమా కులపరివట్టా ఆబద్ధసహాయానేవ. తేసం ద్విన్నం ఏకదివసమేవ గబ్భపరిహారమదంసు. దసమాసచ్చయేన జాతానమ్పి తేసం ఛసట్ఠి ధాతియో పట్ఠపేసుం. నామగ్గహణదివసే రూపసారీబ్రాహ్మణియా పుత్తస్స ఉపతిస్సగామే జేట్ఠకులస్స పుత్తత్తా ఉపతిస్సోతి నామం కరింసు. ఇతరస్స కోలితగామే జేట్ఠకులస్స పుత్తత్తా కోలితోతి నామం కరింసు. తే ఉభోపి మహతా పరివారేన వడ్ఢన్తా వుద్ధిమన్వాయ సబ్బసిప్పానం పారం అగమంసు.

అథేకదివసం తే రాజగహే గిరగ్గసమజ్జం పస్సన్తా మహాజనం సన్నిపతితం దిస్వా ఞాణస్స పరిపాకం గతత్తా యోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తా ‘‘సబ్బేపిమే ఓరం వస్ససతావ మచ్చుముఖం పవిసన్తీ’’తి సంవేగం పటిలభిత్వా ‘‘అమ్హేహి మోక్ఖధమ్మో పరియేసితబ్బో, తఞ్చ పరియేసన్తేహి ఏకా పబ్బజ్జా లద్ధుం వట్టతీ’’తి నిచ్ఛయం కత్వా పఞ్చమాణవకసతేహి సద్ధిం సఞ్చయస్స పరిబ్బాజకస్స సన్తికే పబ్బజింసు. తేసం పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ సఞ్చయో లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో అహోసి. తే కతిపాహేనేవ సబ్బం సఞ్చయస్స సమయం పరిమజ్జిత్వా తత్థ సారం అదిస్వా తతో నిబ్బిజ్జిత్వా తత్థ తత్థ పణ్డితసమ్మతే సమణబ్రాహ్మణే పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, తే తేహి పుట్ఠా న సమ్పాదేన్తి. అఞ్ఞదత్థు తేయేవ తేసం పఞ్హం విస్సజ్జేన్తి. ఏవం తే మోక్ఖం పరియేసన్తా కతికం అకంసు – ‘‘అమ్హేసు యో పఠమం అమతం అధిగచ్ఛతి, సో ఇతరస్స ఆరోచేతూ’’తి.

తేన చ సమయేన అమ్హాకం సత్థరి పఠమాభిసమ్బోధిం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కే అనుపుబ్బేన ఉరువేలకస్సపాదికే సహస్సజటిలే దమేత్వా రాజగహే విహరన్తే ఏకదివసం ఉపతిస్సో పరిబ్బాజకో పరిబ్బాజకారామం గచ్ఛన్తో ఆయస్మన్తం అస్సజిత్థేరం రాజగహే పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా ‘‘న మయా ఏవరూపో ఆకప్పసమ్పన్నో పబ్బజితో దిట్ఠపుబ్బో, సన్తధమ్మేన నామ ఏత్థ భవితబ్బ’’న్తి సఞ్జాతపసాదో పఞ్హం పుచ్ఛితుం ఆయస్మన్తం ఉదిక్ఖన్తో పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధి. థేరోపి లద్ధపిణ్డపాతో పరిభుఞ్జితుం పతిరూపం ఓకాసం గతో. పరిబ్బాజకో అత్తనో పరిబ్బాజకపీఠం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి. భత్తకిచ్చపరియోసానే చస్స అత్తనో కుణ్డికాయ ఉదకం అదాసి. ఏవం సో ఆచరియవత్తం కత్వా కతభత్తకిచ్చేన థేరేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా – ‘‘కో వా తే సత్థా, కస్స వా త్వం ధమ్మం రోచేసీ’’తి పుచ్ఛి. థేరో సమ్మాసమ్బుద్ధం అపదిసి. పున తేన ‘‘కిం వాదీ పనాయస్మతో సత్థా’’తి పుట్ఠో ‘‘ఇమస్స సాసనస్స గమ్భీరతం దస్సేస్సామీ’’తి అత్తనో నవకభావం పవేదేత్వా సఙ్ఖేపవసేన చస్స సాసనధమ్మం కథేన్తో ‘‘యే ధమ్మా హేతుప్పభవా’’తి (మహావ. ౬౦; అప. థేర ౧.౧.౨౮౬) గాథమాహ. పరిబ్బాజకో పఠమపదద్వయమేవ సుత్వా సహస్సనయసమ్పన్నే సోతాపత్తిమగ్గఫలే పతిట్ఠహి. ఇతరం పదద్వయం సోతాపన్నకాలే నిట్ఠాసి. గాథాపరియోసానే పన సోతాపన్నో హుత్వా ఉపరివిసేసే అపవత్తన్తే ‘‘భవిస్సతి ఏత్థ కారణ’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా థేరం ఆహ – ‘‘మా, భన్తే, ఉపరి ధమ్మదేసనం వడ్ఢయిత్థ, ఏత్తకమేవ అలం, కహం అమ్హాకం సత్థా వసతీ’’తి? ‘‘వేళువనే’’తి. ‘‘భన్తే, తుమ్హే పురతో గచ్ఛథ, అహం మయ్హం సహాయస్స కతపటిఞ్ఞం మోచేత్వా తం గహేత్వా ఆగమిస్సామీ’’తి పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా థేరం ఉయ్యోజేత్వా పరిబ్బాజకారామం అగమాసి.

కోలితపరిబ్బాజకో తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘ముఖవణ్ణో న అఞ్ఞదివసేసు వియ అద్ధానేన అమతం అధిగతం భవిస్సతీ’’తి తేనేవస్స విసేసాధిగమం సమ్భావేత్వా అమతాధిగమం పుచ్ఛి. సోపిస్స ‘‘ఆవుసో, అమతమధిగత’’న్తి పటిజానిత్వా తమేవ గాథం అభాసి. గాథాపరియోసానే కోలితో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహిత్వా ఆహ – ‘‘కహం నో సత్థా’’తి? ‘‘వేళువనే’’తి. ‘‘తేన హి, ఆవుసో, ఆయామ, సత్థారం పస్సిస్సామా’’తి. ఉపతిస్సో సబ్బకాలమ్పి ఆచరియపూజకోవ, తస్మా సఞ్చయస్స సత్థు గుణే పకాసేత్వా తమ్పి సత్థు సన్తికం నేతుకామో అహోసి. సో లాభాసాపకతో అన్తేవాసికభావం అనిచ్ఛన్తో ‘‘న సక్కోమి చాటి హుత్వా ఉదకసిఞ్చనం హోతు’’న్తి పటిక్ఖిపి. తే అనేకేహి కారణేహి తం సఞ్ఞాపేతుం అసక్కోన్తా అత్తనో ఓవాదే వత్తమానేహి అడ్ఢుతేయ్యసతేహి అన్తేవాసికేహి సద్ధిం వేళువనం అగమంసు. సత్థా తే దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తే దిస్వా ‘‘ఏతం మే సావకయుగం భవిస్సతి, అగ్గం భద్దయుగ’’న్తి వత్వా తేసం పరిసాయ చరియవసేన ధమ్మం దేసేత్వా అరహత్తే పతిట్ఠాపేత్వా ఏహిభిక్ఖుభావేన ఉపసమ్పదం అదాసి. యథా తేసం ఏవం అగ్గసావకానమ్పి ఇద్ధిమయపత్తచీవరం ఆగతమేవ. ఉపరిమగ్గత్తయకిచ్చం పన న నిట్ఠాసి. కస్మా? సావకపారమీఞాణస్స మహన్తతాయ.

తేసు ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో పబ్బజితతో సత్తమే దివసే మగధరట్ఠే కల్లవాలగామే సమణధమ్మం కరోన్తో థినమిద్ధే ఓక్కమన్తే సత్థారా సంవేజితో థినమిద్ధం వినోదేత్వా ధాతుకమ్మట్ఠానం సుణన్తో ఏవ ఉపరిమగ్గత్తయం అధిగన్త్వా సావకపారమీఞాణస్స మత్థకం పాపుణి. ఆయస్మా సారిపుత్తో పబ్బజ్జాయ అద్ధమాసం అతిక్కమిత్వా సత్థారా సద్ధిం రాజగహే సూకరఖతలేణే విహరన్తో అత్తనో భాగినేయ్యస్స దీఘనఖపరిబ్బాజకస్స వేదనాపరిగ్గహసుత్తన్తే (మ. ని. ౨.౨౦౧ ఆదయో) దేసియమానే దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా పరస్స వడ్ఢితం భత్తం భుఞ్జన్తో వియ సావకపారమీఞాణస్స మత్థకం పాపుణి. ఇతి ద్విన్నం అగ్గసావకానం సత్థు సమీపే ఏవ సావకపారమీఞాణం మత్థకం పత్తం.

ఏవం పత్తసావకపారమీఞాణో ఆయస్మా సారిపుత్తో ‘‘కేన కమ్మేన అయం సమ్పత్తి లద్ధా’’తి ఆవజ్జేన్తో తం ఞత్వా పీతిసోమనస్సవసేన ఉదానం ఉదానేన్తో ‘‘హిమవన్తస్స అవిదూరే’’తిఆదిమాహ. తేన వుత్తం –

౧౪౧. ‘‘హిమవన్తస్స అవిదూరే, లమ్బకో నామ పబ్బతో;

అస్సమో సుకతో మయ్హం, పణ్ణసాలా సుమాపితా’’తి.

తత్థ హిమవన్తస్సాతి హిమో అస్స అత్థీతి హిమవా, తస్స హిమవన్తస్స అవిదూరే సమీపే, హిమాలయపటిబద్ధవనేహి అత్థో. లమ్బకో నామ పబ్బతోతి ఏవంనామకో పంసుమిస్సకపబ్బతో. అస్సమో సుకతో మయ్హన్తి తస్మిం లమ్బకే పబ్బతే మయ్హం మమత్థాయ కతో అస్సమో అరఞ్ఞవాసో ఆసమన్తతో సమోతి అస్సమో. నత్థి పవిట్ఠానం సమో పరిస్సమో ఏత్థాతి వా అస్సమో, సో ఇత్థమ్భూతో అరఞ్ఞవాసో సుట్ఠు కతో, రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానకుటిమణ్డపాదివసేన సున్దరేనాకారేన కతోతి అత్థో. పణ్ణసాలాతి ఉసీరపబ్బజాదీహి పణ్ణేహి ఛాదితా నివసనపణ్ణసాలాతి అత్థో.

౧౪౨. ‘‘ఉత్తానకూలా నదికా, సుపతిత్థా మనోరమా;

సుసుద్ధపులినాకిణ్ణా, అవిదూరే మమస్సమం’’.

తత్థ ఉత్తానకూలాతి అగమ్భీరా నదీ. సుపతిత్థాతి సున్దరపతిత్థా. మనోరమా మనల్లీనా మనాపా. సుసుద్ధపులినాకిణ్ణాతి సుట్ఠు ధవలముత్తాదలసదిసవాలుకాకిణ్ణా గహనీభూతాతి అత్థో. సా ఇత్థమ్భూతా నదికా కున్నదీ మమస్సమం మయ్హం అస్సమస్స అవిదూరే సమీపే అహోసీతి అత్థో. ‘‘అస్సమ’’న్తి చ సత్తమ్యత్థే ఉపయోగవచనన్తి వేదితబ్బం.

౧౪౩. ‘‘అసక్ఖరా అపబ్భారా, సాదు అప్పటిగన్ధికా;

సన్దతీ నదికా తత్థ, సోభయన్తా మమస్సమం’’.

తత్థ అసక్ఖరాతి ‘‘పులినాకిణ్ణా’’తి వుత్తత్తా అసక్ఖరా సక్ఖరవిరహితా. అపబ్భారాతి పబ్భారవిరహితా, అగమ్భీరకూలాతి అత్థో. సాదు అప్పటిగన్ధికాతి సాదురసోదకా దుగ్గన్ధరహితా మయ్హం అస్సమపదం సోభయన్తీ నదికా ఖుద్దకనదీ సన్దతి పవత్తతీతి అత్థో.

౧౪౪. ‘‘కుమ్భీలా మకరా చేత్థ, సుసుమారా చ కచ్ఛపా;

సన్దతి నదికా తత్థ, సోభయన్తా మమస్సమం’’.

తత్థ కుమ్భీలమచ్ఛా మకరమచ్ఛా చ సుసుమారా చణ్డమచ్ఛా చ కచ్ఛపమచ్ఛా చ ఏత్థ ఏతిస్సం నదియం కీళన్తా అహేసున్తి సమ్బన్ధో. మమస్సమం సోభయన్తా నదికా ఖుద్దకనదీ సన్దతి పవత్తతీతి సమ్బన్ధో.

౧౪౫. ‘‘పాఠీనా పావుసా మచ్ఛా, బలజా ముఞ్జరోహితా;

వగ్గళా పపతాయన్తా, సోభయన్తి మమస్సమం’’.

పాఠీనమచ్ఛా చ పావుసా మచ్ఛా చ బలజమచ్ఛా చ ముఞ్జమచ్ఛా రోహితమచ్ఛా చ వగ్గళమచ్ఛా చ ఏతే సబ్బే మచ్ఛజాతికా ఇతో చితో చ పపతాయన్తా నదియా సద్ధిం పవత్తన్తా మమ అస్సమపదం సోభయన్తీతి అత్థో.

౧౪౬. ‘‘ఉభో కూలేసు నదియా, పుప్ఫినో ఫలినో దుమా;

ఉభతో అభిలమ్బన్తా, సోభయన్తి మమస్సమం’’.

తత్థ ఉభో కూలేసూతి తస్సా నదియా ఉభోసు పస్సేసు ధువపుప్ఫినో ధువఫలినో రుక్ఖా ఉభతో అభిలమ్బన్తా నదియా ఉభో తీరే హేట్ఠా ఓనమన్తా మమ అస్సమం సోభయన్తీతి అత్థో.

౧౪౭. ‘‘అమ్బా సాలా చ తిలకా, పాటలీ సిన్దువారకా;

దిబ్బగన్ధా సమ్పవన్తి, పుప్ఫితా మమ అస్సమే’’.

తత్థ అమ్బాతి మధుపిణ్డిఅమ్బా చ సాలరుక్ఖా చ తిలకరుక్ఖా చ పాటలిరుక్ఖా చ సిన్దువారకరుక్ఖా చ ఏతే రుక్ఖా నిచ్చకాలం పుప్ఫితా పుప్ఫన్తా. దిబ్బా గన్ధా ఇవ మమ అస్సమే సుగన్ధా సమ్పవన్తి సమన్తతో పవాయన్తీతి అత్థో.

౧౪౮. ‘‘చమ్పకా సళలా నీపా, నాగపున్నాగకేతకా;

దిబ్బగన్ధా సమ్పవన్తి, పుప్ఫితా మమ అస్సమే’’.

తత్థ చమ్పకరుక్ఖా చ సళలరుక్ఖా చ సువణ్ణవట్టలసదిసపుప్ఫా నీపరుక్ఖా చ నాగరుక్ఖా చ పున్నాగరుక్ఖా చ సుగన్ధయన్తా కేతకరుక్ఖా చ ఏతే సబ్బే రుక్ఖా దిబ్బా గన్ధారివ మమ అస్సమే పుప్ఫితా ఫుల్లితా సమ్పవన్తి సుగన్ధం సుట్ఠు పవాయన్తీతి అత్థో.

౧౪౯. అసోకా చ‘‘అధిముత్తా అసోకా చ, భగినీమాలా చ పుప్ఫితా;

అఙ్కోలా బిమ్బిజాలా చ, పుప్ఫితా మమ అస్సమే’’.

తత్థ పుప్ఫితా అధిముత్తకరుక్ఖా చ పుప్ఫితా అసోకరుక్ఖా చ పుప్ఫితా భగినీమాలా చ పుప్ఫితా అఙ్కోలా చ పుప్ఫితా బిమ్బిజాలా చ ఏతే రుక్ఖా మమ అస్సమే ఫుల్లితా సోభయన్తీతి సమ్బన్ధో.

౧౫౦. ‘‘కేతకా కన్దలి చేవ, గోధుకా తిణసూలికా;

దిబ్బగన్ధం సమ్పవన్తా, సోభయన్తి మమస్సమం’’.

తత్థ కేతకాతి సుగన్ధకేతకగచ్ఛా చ. కన్దలిరుక్ఖా చ గోధుకరుక్ఖా చ తిణసూలికగచ్ఛా చ ఏతే సబ్బే రుక్ఖజాతికా దిబ్బగన్ధం పవాయమానా మమ అస్సమం సకలం సోభయన్తీతి అత్థో.

౧౫౧. ‘‘కణికారా కణ్ణికా చ, అసనా అజ్జునా బహూ;

దిబ్బగన్ధం సమ్పవన్తా, సోభయన్తి మమస్సమం’’.

ఏతే కణికారాదయో రుక్ఖా మమ అస్సమం సకలం సోభయన్తా దిబ్బగన్ధం సమ్పవాయన్తీతి సమ్బన్ధో.

౧౫౨. ‘‘పున్నాగా గిరిపున్నాగా, కోవిళారా చ పుప్ఫితా;

దిబ్బగన్ధం సమ్పవన్తా, సోభయన్తి మమస్సమం’’.

పున్నాగాదయో రుక్ఖా దిబ్బగన్ధం పవాయమానా మమ అస్సమం సోభయన్తీతి అత్థో.

౧౫౩. ‘‘ఉద్దాలకా చ కుటజా, కదమ్బా వకులా బహూ;

దిబ్బగన్ధం సమ్పవన్తా, సోభయన్తి మమస్సమం’’.

ఉద్దాలకాదయో రుక్ఖా దిబ్బగన్ధం వాయమానా మమ అస్సమం సోభయన్తీతి సమ్బన్ధో.

౧౫౪. ‘‘ఆళకా ఇసిముగ్గా చ, కదలిమాతులుఙ్గియో;

గన్ధోదకేన సంవడ్ఢా, ఫలాని ధారయన్తి తే’’.

తత్థ ఏతే ఆళకాదయో గచ్ఛా చన్దనాదిసుగన్ధగన్ధోదకేన వడ్ఢిత్వా సువణ్ణఫలాని ధారేన్తా మమ అస్సమం సోభయన్తీతి అత్థో.

౧౫౫. ‘‘అఞ్ఞే పుప్ఫన్తి పదుమా, అఞ్ఞే జాయన్తి కేసరీ;

అఞ్ఞే ఓపుప్ఫా పదుమా, పుప్ఫితా తళాకే తదా’’.

తత్థ అఞ్ఞే పుప్ఫన్తి పదుమాతి మమ అస్సమస్స అవిదూరే తళాకే అఞ్ఞే ఏకచ్చే పదుమా పుప్ఫన్తి, ఏకచ్చే కేసరీ పదుమా జాయన్తి నిబ్బత్తన్తి, ఏకచ్చే పదుమా ఓపుప్ఫా విగలితపత్తకేసరాతి అత్థో.

౧౫౬. ‘‘గబ్భం గణ్హన్తి పదుమా, నిద్ధావన్తి ముళాలియో;

సిఙ్ఘాటిపత్తమాకిణ్ణా, సోభన్తి తళాకే తదా’’.

తత్థ గబ్భం గణ్హన్తి పదుమాతి తదా తాపసేన హుత్వా మమ వసనసమయే ఏకచ్చే పదుమా తళాకబ్భన్తరే మకుళపుప్ఫాదయో గణ్హన్తి. ముళాలియో పదుమమూలా నిద్ధావన్తి ఇతో కద్దమబ్భన్తరతో హత్థిదాఠా వియ గచ్ఛన్తీతి అత్థో. పత్తపుప్ఫమాకిణ్ణా గహనీభూతా సిఙ్ఘాటియో సోభయన్తీతి అత్థో.

౧౫౭. ‘‘నయితా అమ్బగన్ధీ చ, ఉత్తలీ బన్ధుజీవకా;

దిబ్బగన్ధా సమ్పవన్తి, పుప్ఫితా తళాకే తదా’’.

తదా మమ వసనసమయే తళాకస్స సమీపే నయితా చ గచ్ఛా అమ్బగన్ధీ చ గచ్ఛా ఉత్తలీ నామ గచ్ఛా చ బన్ధుజీవకా చ ఏతే సబ్బే గచ్ఛా పుప్ఫితా పుప్ఫధారితా సుగన్ధవాహకా తళాకం సోభయన్తీతి అత్థో.

౧౫౮. ‘‘పాఠీనా పావుసా మచ్ఛా, బలజా ముఞ్జరోహితా;

సంగులా మగ్గురా చేవ, వసన్తి తళాకే తదా’’.

తదా మమ వసనసమయే నిబ్భీతా పాఠీనాదయో మచ్ఛా తళాకే వసన్తీతి సమ్బన్ధో.

౧౫౯. ‘‘కుమ్భీలా సుసుమారా చ, తన్తిగాహా చ రక్ఖసా;

ఓగుహా అజగరా చ, వసన్తి తళాకే తదా’’.

తదా మమ వసనసమయే మమ అస్సమసమీపే తళాకే ఏతే కుమ్భీలాదయో మచ్ఛా నిబ్భీతా నిరూపద్దవా వసన్తీతి సమ్బన్ధో.

౧౬౦. ‘‘పారేవతా రవిహంసా, చక్కవాకా నదీచరా;

కోకిలా సుకసాళికా, ఉపజీవన్తి తం సరం’’.

తత్థ మమ అస్సమసమీపే సరం నిస్సాయ పారేవతాపక్ఖీ చ రవిహంసాపక్ఖీ చ నదీచరా చక్కవాకపక్ఖీ చ కోకిలాపక్ఖీ చ సుకపక్ఖీ చ సాళికాపక్ఖీ చ తం సరం ఉపనిస్సాయ జీవన్తీతి సమ్బన్ధో.

౧౬౧. ‘‘కుకుత్థకా కుళీరకా, వనే పోక్ఖరసాతకా;

దిన్దిభా సువపోతా చ, ఉపజీవన్తి తం సరం’’.

తత్థ కుకుత్థకాతి ఏవంనామికా పక్ఖీ చ. కుళీరకాతి ఏవంనామికా పక్ఖీ చ. వనే పోక్ఖరసాతకా పక్ఖీ చ దిన్దిభా పక్ఖీ చ సువపోతా పక్ఖీ చ ఏతే సబ్బే పక్ఖినో తం మమ అస్సమసమీపే సరం నిస్సాయ జీవన్తీతి సమ్బన్ధో.

౧౬౨. ‘‘హంసా కోఞ్చా మయూరా చ, కోకిలా తమ్బచూళకా;

పమ్మకా జీవంజీవా చ, ఉపజీవన్తి తం సరం’’.

సబ్బే ఏతే హంసాదయో పక్ఖినో తం సరం ఉపనిస్సాయ జీవన్తి జీవికం పాలేన్తీతి అత్థో.

౧౬౩. ‘‘కోసికా పోట్ఠసీసా చ, కురరా సేనకా బహూ;

మహాకాళా చ సకుణా, ఉపజీవన్తి తం సరం’’.

తత్థ కోసికా చ పక్ఖీ పోట్ఠసీసా చ పక్ఖీ కురరా చ పక్ఖీ సేనకా చ పక్ఖీ మహాకాళా చ పక్ఖీ థలే బహూ పక్ఖినో తం సరం తస్స సరస్స సమీపే జీవన్తి జీవికం కప్పేన్తీతి అత్థో.

౧౬౪. ‘‘పసదా చ వరాహా చ, చమరా గణ్డకా బహూ;

రోహిచ్చా సుకపోతా చ, ఉపజీవన్తి తం సరం’’.

తత్థ పసదాదయో ఏతే మిగా తం సరం తస్మిం సరసమీపే, భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం, జీవితం పరిపాలేన్తా విహరన్తీతి అత్థో.

౧౬౫. ‘‘సీహబ్యగ్ఘా చ దీపీ చ, అచ్ఛకోకతరచ్ఛకా;

తిధా పభిన్నమాతఙ్గా, ఉపజీవన్తి తం సరం’’.

ఏతే సీహాదయో చతుప్పదా సరసమీపే ఉపద్దవరహితా జీవన్తీతి సమ్బన్ధో.

౧౬౬. ‘‘కిన్నరా వానరా చేవ, అథోపి వనకమ్మికా;

చేతా చ లుద్దకా చేవ, ఉపజీవన్తి తం సరం’’.

ఏత్థ ఏతే ఏవంనామికా కిన్నరాదయో సత్తా తస్మిం సరసమీపే వసన్తీతి అత్థో.

౧౬౭. ‘‘తిన్దుకాని పియాలాని, మధుకేకా సుమారియో;

ధువం ఫలాని ధారేన్తి, అవిదూరే మమస్సమం’’.

తత్థ ఏతే తిన్దుకాదయో రుక్ఖా ధువం హేమన్తగిమ్హవస్సానసఙ్ఖాతే కాలత్తయే మమ అస్సమతో అవిదూరే ఠానే మధురఫలాని ధారేన్తీతి సమ్బన్ధో.

౧౬౮. ‘‘కోసమ్బా సళలా నిమ్బా, సాదుఫలసమాయుతా;

ధువం ఫలాని ధారేన్తి, అవిదూరే మమస్సమం’’.

తత్థ ఏతే కోసమ్బాదయో రుక్ఖా సారఫలా మధురఫలా ఉత్తమఫలా సమాయుతా సం సుట్ఠు ఆయుతా సమఙ్గీభూతా నిచ్చం ఫలధారినో మమ అస్సమసమీపే సోభన్తీతి అత్థో.

౧౬౯. ‘‘హరీతకా ఆమలకా, అమ్బజమ్బువిభీతకా;

కోలా భల్లాతకా బిల్లా, ఫలాని ధారయన్తి తే’’.

తే హరీతకాదయో రుక్ఖా మమ అస్సమసమీపే జాతా నిచ్చం ఫలాని ధారయన్తీతి సమ్బన్ధో.

౧౭౦. ‘‘ఆలువా చ కళమ్బా చ, బిళాలీతక్కళాని చ;

జీవకా సుతకా చేవ, బహూకా మమ అస్సమే’’.

ఏతే ఆలువాదయో మూలఫలా ఖుద్దా మధురసా మమ అస్సమసమీపే బహూ సన్తీతి సమ్బన్ధో.

౧౭౧. ‘‘అస్సమస్సావిదూరమ్హి, తళాకాసుం సునిమ్మితా;

అచ్ఛోదకా సీతజలా, సుపతిత్థా మనోరమా’’.

తత్థ అస్సమస్సావిదూరమ్హి అస్సమస్స సమీపే సునిమ్మితా సుట్ఠు ఆరోహనఓరోహనక్ఖమం కత్వా నిమ్మితా అచ్ఛోదకా విప్పసన్నోదకా సీతజలా సీతోదకా సుపతిత్థా సున్దరతిత్థా మనోరమా సోమనస్సకరా తళాకా ఆసుం అహేసున్తి అత్థో.

౧౭౨. ‘‘పదుముప్పలసఞ్ఛన్నా, పుణ్డరీకసమాయుతా;

మన్దాలకేహి సఞ్ఛన్నా, దిబ్బగన్ధోపవాయతి’’.

తత్థ పదుమేహి చ ఉప్పలేహి చ సఞ్ఛన్నా పరిపుణ్ణా పుణ్డరీకేహి సమాయుతా సమఙ్గీభూతా మన్దాలకేహి చ సఞ్ఛన్నా గహనీభూతా తళాకా దిబ్బగన్ధాని ఉపవాయన్తి సమన్తతో వాయన్తీతి అత్థో.

౧౭౩. ‘‘ఏవం సబ్బఙ్గసమ్పన్నే, పుప్ఫితే ఫలితే వనే;

సుకతే అస్సమే రమ్మే, విహరామి అహం తదా’’.

తత్థ ఏవం సబ్బఙ్గసమ్పన్నేతి అబ్బేహి నదికాదిఅవయవేహి సమ్పన్నే పరిపుణ్ణే పుప్ఫఫలరుక్ఖేహి గహనీభూతే వనే సుకతే రమణీయే అస్సమే అరఞ్ఞావాసే తదా తాపసభూతకాలే అహం విహరామీతి అత్థో.

ఏత్తావతా అస్సమసమ్పత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని అత్తనో సీలాదిగుణసమ్పత్తిం దస్సేన్తో –

౧౭౪. ‘‘సీలవా వతసమ్పన్నో, ఝాయీ ఝానరతో సదా;

పఞ్చాభిఞ్ఞాబలప్పత్తో, సురుచి నామ తాపసో’’తి. – ఆహ;

తత్థ సీలవాతి ఝానసమ్పయుత్తచతుపారిసుద్ధిసీలసదిసేహి పఞ్చహి సీలేహి సమ్పుణ్ణోతి అత్థో. వతసమ్పన్నోతి ‘‘ఇతో పట్ఠాయ ఘరావాసం పఞ్చ కామగుణే వా న సేవిస్సామీ’’తి వతసమాదానేన సమ్పన్నో. ఝాయీతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానఆరమ్మణూపనిజ్ఝానేహి ఝాయీ ఝాయనసీలో. ఝానరతోతి ఏతేసు ఝానేసు రతో అల్లీనో సదా సమ్పుణ్ణో. పఞ్చాభిఞ్ఞాబలప్పత్తోతి ఇద్ధివిధదిబ్బసోతపరచిత్తవిజాననపుబ్బేనివాసానుస్సతిదిబ్బచక్ఖుసఙ్ఖాతాహి పఞ్చహి అభిఞ్ఞాహి విసేసపఞ్ఞాహి బలసమ్పన్నో, పరిపుణ్ణోతి అత్థో. నామేన సురుచి నామ తాపసో హుత్వా విహరామీతి సమ్బన్ధో.

ఏత్తకేన అత్తనో గుణసమ్పత్తిం దస్సేత్వా పరిససమ్పత్తిం దస్సేన్తో –

౧౭౫. ‘‘చతువీససహస్సాని, సిస్సా మయ్హం ఉపట్ఠహుం;

సబ్బే మం బ్రాహ్మణా ఏతే, జాతిమన్తో యసస్సినో’’తి. – ఆదిమాహ;

తత్థ ఏతే సబ్బే చతువీసతిసహస్సబ్రాహ్మణా మయ్హం సిస్సా జాతిమన్తో జాతిసమ్పన్నా యసస్సినో పరివారసమ్పన్నా మం ఉపట్ఠహున్తి సమ్బన్ధో.

౧౭౬. ‘‘లక్ఖణే ఇతిహాసే చ, సనిఘణ్డుసకేటుభే;

పదకా వేయ్యాకరణా, సధమ్మే పారమిం గతా’’.

తత్థ లక్ఖణేతి లక్ఖణసత్థే. సబ్బలోకియానం ఇత్థిపురిసానం ‘‘ఇమేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతా దుక్ఖితా భవన్తి, ఇమేహి సుఖితా భవన్తీ’’తి లక్ఖణం జానాతి. తప్పకాసకో గన్థో లక్ఖణం, తస్మిం లక్ఖణే చ. ఇతిహాసేతి ‘‘ఇతిహ ఆస ఇతిహ ఆసా’’తి వుత్తవచనపటిదీపకే గన్థే. లక్ఖణే చ ఇతిహాసే చ పారమిం పరియోసానం గతాతి సమ్బన్ధో. రుక్ఖపబ్బతాదీనం నామప్పకాసకగన్థం ‘‘నిఘణ్డూ’’తి వుచ్చతి. కేటూభేతి కిరియాకప్పవికప్పానం కవీనం ఉపకారకో గన్థో. నిఘణ్డుయా సహ వత్తతీతి సనిఘణ్డు, కేటుభేన సహ వత్తతీతి సకేటుభం, తస్మిం సనిఘణ్డుసకేటుభే వేదత్తయే పారమిం గతాతి సమ్బన్ధో. పదకాతి నామపదసమాసతద్ధితాఖ్యాతకితకాదిపదేసు ఛేకా. వేయ్యాకరణాని చన్దపాణినీయకలాపాదిబ్యాకరణే ఛేకా. సధమ్మే పారమిం గతాతి అత్తనో ధమ్మే బ్రాహ్మణధమ్మే వేదత్తయే పారమిం పరియోసానం గతా పత్తాతి అత్థో.

౧౭౭. ‘‘ఉప్పాతేసు నిమిత్తేసు, లక్ఖణేసు చ కోవిదా;

పథబ్యా భూమన్తలిక్ఖే, మమ సిస్సా సుసిక్ఖితా’’.

తత్థ ఉక్కాపాతభూమికమ్పాదికేసు ఉప్పాతేసు చ సుభనిమిత్తాసుభనిమిత్తేసు చ ఇత్థిలక్ఖణపురిసలక్ఖణమహాపురిసలక్ఖణేసు చ కోవిదా ఛేకా. పథవియా చ భూమియా చ సకలలోకే చ అన్తలిక్ఖే ఆకాసే చాతి సబ్బత్థ మమ సిస్సా సుసిక్ఖితా.

౧౭౮. ‘‘అప్పిచ్ఛా నిపకా ఏతే, అప్పాహారా అలోలుపా;

లాభాలాభేన సన్తుట్ఠా, పరివారేన్తి మం సదా’’.

తత్థ అప్పిచ్ఛాతి అప్పకేనాపి యాపేన్తా. నిపకాతి నేపక్కసఙ్ఖాతాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతా. అప్పాహారాతి ఏకాహారా ఏకభత్తికాతి అత్థో. అలోలుపాతి లోలుపతణ్హాయ అప్పవత్తనకా. లాభాలాభేనాతి లాభేన అలాభేన చ సన్తుట్ఠా సోమనస్సా ఏతే మమ సిస్సా సదా నిచ్చకాలం మం పరివారేన్తి ఉపట్ఠహన్తీతి అత్థో.

౧౭౯. ‘‘ఝాయీ ఝానరతా ధీరా, సన్తచిత్తా సమాహితా;

ఆకిఞ్చఞ్ఞం పత్థయన్తా, పరివారేన్తి మం సదా’’.

తత్థ ఝాయీతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానఆరమ్మణూపనిజ్ఝానేహి సమన్నాగతా. ఝాయనసీలా వా. ఝానరతాతి తేసు చ ఝానేసు రతా అల్లీనా. ధీరాతి ధితిసమ్పన్నా. సన్తచిత్తాతి వూపసన్తమనా. సమాహితాతి ఏకగ్గచిత్తా. ఆకిఞ్చఞ్ఞన్తి నిప్పలిబోధభావం. పత్థయన్తాతి ఇచ్ఛన్తా. ఇత్థమ్భూతా మే సిస్సా సదా మం పరివారేన్తీతి సమ్బన్ధో.

౧౮౦. ‘‘అభిఞ్ఞాపారమిప్పత్తా, పేత్తికే గోచరే రతా;

అన్తలిక్ఖచరా ధీరా, పరివారేన్తి మం సదా’’.

తత్థ అభిఞ్ఞాపారమిప్పత్తాతి పఞ్చసు అభిఞ్ఞాసు పారమిం పరియోసానం పత్తా పూరితాతి అత్థో. పేత్తికే గోచరే రతాతి బుద్ధానుఞ్ఞాతాయ అవిఞ్ఞత్తియా లద్ధే ఆహారే రతాతి అత్థో. అన్తలిక్ఖచరాతి అన్తలిక్ఖేన ఆకాసేన గచ్ఛన్తా ఆగచ్ఛన్తా చాతి అత్థో. ధీరాతి థిరభూతా సీహబ్యగ్ఘాదిపరిస్సయే అచ్ఛమ్భితసభావాతి అత్థో. ఏవంభూతా మమ తాపసా సదా మం పరివారేన్తీతి అత్థో.

౧౮౧. ‘‘సంవుతా ఛసు ద్వారేసు, అనేజా రక్ఖితిన్ద్రియా;

అసంసట్ఠా చ తే ధీరా, మమ సిస్సా దురాసదా’’.

తత్థ చక్ఖాదీసు ఛసు ద్వారేసు రూపాదీసు ఛసు ఆరమ్మణేసు సంవుతా పిహితా పటిచ్ఛన్నా, రక్ఖితగోపితద్వారాతి అత్థో. అనేజా నిత్తణ్హా రక్ఖితిన్ద్రియా గోపితచక్ఖాదిఇన్ద్రియా అసంసట్ఠా ఞాతీహి గహట్ఠేహి అమిస్సీభూతాతి అత్థో. దురాసదాతి దుట్ఠు ఆసదా, ఆసాదేతుం ఘట్టేతుం అసక్కుణేయ్యా అయోగ్గాతి అత్థో.

౧౮౨. ‘‘పల్లఙ్కేన నిసజ్జాయ, ఠానచఙ్కమనేన చ;

వీతినామేన్తి తే రత్తిం, మమ సిస్సా దురాసదా’’.

తత్థ మమ సిస్సా పల్లఙ్కేన ఊరుబద్ధాసనేన సేయ్యం విహాయ నిసజ్జాయ చ ఠానేన చ చఙ్కమేన చ సకలం రత్తిం విసేసేన అతినామేన్తి అతిక్కామేన్తీతి సమ్బన్ధో.

౧౮౩. ‘‘రజనీయే న రజ్జన్తి, దుస్సనీయే న దుస్సరే;

మోహనీయే న ముయ్హన్తి, మమ సిస్సా దురాసదా’’.

తే ఇత్థమ్భూతా మమ సిస్సా తాపసా రజనీయే రజ్జితబ్బే వత్థుస్మిం న రజ్జన్తి రజ్జం న ఉప్పాదేన్తి. దుస్సనీయే దుస్సితబ్బే దోసం ఉప్పాదేతుం యుత్తే వత్థుమ్హి న దుస్సరే దోసం న కరోన్తి. మోహనీయే మోహితుం యుత్తే వత్థుమ్హి న ముయ్హన్తి మోహం న కరోన్తి, పఞ్ఞాసమ్పయుత్తా భవన్తీతి అత్థో.

౧౮౪. ‘‘ఇద్ధిం వీమంసమానా తే, వత్తన్తి నిచ్చకాలికం;

పథవిం తే పకమ్పేన్తి, సారమ్భేన దురాసదా’’.

తే మమ సిస్సా ‘‘ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతీ’’తిఆదికం (పటి. మ. ౧.౧౦౨) ఇద్ధివికుబ్బనం నిచ్చకాలికం వీమంసమానా వత్తన్తీతి సమ్బన్ధో. తే మమ సిస్సా ఆకాసేపి ఉదకేపి పథవిం నిమ్మినిత్వా ఇరియాపథం పకమ్పేన్తీతి అత్థో. సారమ్భేన యుగగ్గాహేన కలహకరణేన న ఆసాదేతబ్బాతి అత్థో.

౧౮౫. ‘‘కీళమానా చ తే సిస్సా, కీళన్తి ఝానకీళితం;

జమ్బుతో ఫలమానేన్తి, మమ సిస్సా దురాసదా’’.