౩-౨. మహామోగ్గల్లానత్థేరఅపదానవణ్ణనా

అనోమదస్సీ భగవాత్యాదికం ఆయస్మతో మోగ్గల్లానత్థేరస్స అపదానం. అయఞ్చ థేరో పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే వివట్టూపనిస్సయాని పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో అనోమదస్సిస్స భగవతో కాలేతిఆది సారిపుత్తత్థేరస్స ధమ్మసేనాపతినో వత్థుమ్హి వుత్తమేవ. థేరో హి పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ సత్తమే దివసే మగధరట్ఠే కల్లవాలగామకం ఉపనిస్సాయ సమణధమ్మం కరోన్తో థినమిద్ధే ఓక్కమన్తే సత్థారా ‘‘మోగ్గల్లాన, మా తుచ్ఛో తవ వాయామో’’తిఆదినా సంవేజితో థినమిద్ధం వినోదేత్వా భగవతా వుచ్చమానం ధాతుకమ్మట్ఠానం సుణన్తో ఏవ విపస్సనాపటిపాటియా ఉపరిమగ్గత్తయం అధిగన్త్వా అగ్గఫలక్ఖణే సావకఞాణస్స మత్థకం పాపుణి.

౩౭౫. ఏవం దుతియసావకభావం పత్వా ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానత్థేరో అత్తనో పుబ్బకమ్మం సరిత్వా సోమనస్సవసేన పుబ్బచరియం అపదానం పకాసేన్తో అనోమదస్సీ భగవాతిఆదిమాహ. తత్థ న ఓమం అలామకం దస్సనం పస్సనం అస్సాతి అనోమదస్సీ. తస్స హి ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణపటిమణ్డితసరీరత్తా సకలం దివసం సకలం మాసం సకలం సంవచ్ఛరం సంవచ్ఛరసతసహస్సమ్పి పస్సన్తానం దేవమనుస్సానం అతిత్తికరం దస్సనన్తి, అనోమం అలామకం నిబ్బానం దస్సనసీలోతి వా ‘‘అనోమదస్సీ’’తి లద్ధనామో భాగ్యవన్తతాదీహి కారణేహి భగవా. లోకజేట్ఠోతి సకలసత్తలోకస్స జేట్ఠో పధానో. ఆసభసదిసత్తా ఆసభో, నరానం ఆసభో నరాసభో. సో లోకజేట్ఠో నరాసభో అనోమదస్సీ భగవా దేవసఙ్ఘపురక్ఖతో దేవసమూహేహి పరివారితో. హిమవన్తమ్హి విహాసీతి సమ్బన్ధో.

౩౭౬. యదా దుతియసావకభావాయ దుతియవారే పత్థనం అకాసి, తదా నామేన వరుణో నామ అహం నాగరాజా హుత్వా నిబ్బత్తో అహోసిన్తి అత్థో. తేన వుత్తం – ‘‘వరుణో నామ నామేన, నాగరాజా అహం తదా’’తి. కామరూపీతి యదిచ్ఛితకామనిమ్మానసీలో. వికుబ్బామీతి వివిధం ఇద్ధివికుబ్బనం కరోమి. మహోదధినివాసహన్తి మఞ్జేరికా నాగా, భూమిగతా నాగా, పబ్బతట్ఠా నాగా, గఙ్గావహేయ్యా నాగా, సాముద్దికా నాగాతి ఇమేసం నాగానం అన్తరే సాముద్దికనాగో అహం మహోదధిమ్హి సముద్దే నివాసిం, వాసం కప్పేసిన్తి అత్థో.

౩౭౭. సఙ్గణియం గణం హిత్వాతి నిచ్చపరివారభూతం సకపరివారం నాగసమూహం హిత్వా వినా హుత్వా. తూరియం పట్ఠపేసహన్తి అహం తూరియం పట్ఠపేసిం, వజ్జాపేసిన్తి అత్థో. సమ్బుద్ధం పరివారేత్వాతి అనోమదస్సిసమ్బుద్ధం సమన్తతో సేవమానా అచ్ఛరా నాగమాణవికా వాదేసుం దిబ్బవాదేహి గీతా వాక్యాదీహి వాదేసుం లద్ధానురూపతో వజ్జేసుం తదాతి అత్థో.

౩౭౮. వజ్జమానేసు తూరేసూతి మనుస్సనాగతూరియేసు పఞ్చఙ్గికేసు వజ్జమానేసు. దేవా తూరాని వజ్జయున్తి చాతుమహారాజికా దేవా దిబ్బతూరియాని వజ్జింసు వాదేసున్తి అత్థో. ఉభిన్నం సద్దం సుత్వానాతి ఉభిన్నం దేవమనుస్సానం భేరిసద్దం సుత్వా. తిలోకగరుసమానోపి బుద్ధో సమ్పబుజ్ఝథ జానాతి సుణాతీతి అత్థో.

౩౭౯. నిమన్తేత్వాన సమ్బుద్ధన్తి ససావకసఙ్ఘం సమ్బుద్ధం స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా పరివారేత్వా. సకభవనన్తి అత్తనో నాగభవనం ఉపాగమిం. గన్త్వా చ ఆసనం పఞ్ఞపేత్వానాతి రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానకుటిమణ్డపసయననిసీదనట్ఠానాని పఞ్ఞాపేత్వా సజ్జేత్వాతి అత్థో. కాలమారోచయిం అహన్తి ఏవం కతపుబ్బవిధానో అహం ‘‘కాలో, భన్తే, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి కాలం ఆరోచయిం విఞ్ఞాపేసిం.

౩౮౦. ఖీణాసవసహస్సేహీతి తదా సో భగవా అరహన్తసహస్సేహి పరివుతో లోకనాయకో సబ్బా దిసా ఓభాసేన్తో మే భవనం ఉపాగమి సమ్పత్తోతి అత్థో.

౩౮౧. అత్తనో భవనం పవిట్ఠం భగవన్తం భోజనాకారం దస్సేన్తో ఉపవిట్ఠం మహావీరన్తిఆదిమాహ. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

౩౮౬. ఓక్కాకకులసమ్భవోతి ఓక్కాకరఞ్ఞో పరమ్పరాగతరాజకులే ఉప్పన్నో సకలజమ్బుదీపే పాకటరాజకులే ఉప్పన్నో వా గోత్తేన గోత్తవసేన గోతమో నామ సత్థా మనుస్సలోకే భవిస్సతి.

౩౮౮. సో పచ్ఛా పబ్బజిత్వానాతి సో నాగరాజా పచ్ఛా పచ్ఛిమభవే కుసలమూలేన పుఞ్ఞసమ్భారేన చోదితో ఉయ్యోజితో సాసనే పబ్బజిత్వా గోతమస్స భగవతో దుతియో అగ్గసావకో హేస్సతీతి బ్యాకరణమకాసి.

౩౮౯. ఆరద్ధవీరియోతి ఠాననిసజ్జాదీసు ఇరియాపథేసు వీరియవా. పహితత్తోతి నిబ్బానే పేసితచిత్తో. ఇద్ధియా పారమిం గతోతి ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఇద్ధిమన్తానం యదిదం మహామోగ్గల్లానో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౦, ౧౯౦) అధిట్ఠానిద్ధివికుబ్బనిద్ధికమ్మవిపాకజిద్ధిఆదీసు పారమిం పరియోసానం గతో పత్తో. సబ్బాసవేతి ఆ సమన్తతో సవనతో పవత్తనతో ‘‘ఆసవా’’తి లద్ధనామే కామభవదిట్ఠిఅవిజ్జాధమ్మే సబ్బే పరిఞ్ఞాయ సమన్తతో అఞ్ఞాయ జానిత్వా పజహిత్వా అనాసవో నిక్కిలేసో. నిబ్బాయిస్సతీతి కిలేసఖన్ధపరినిబ్బానేన నిబ్బాయిస్సతీతి సమ్బన్ధో.

౩౯౦. ఏవం థేరో అత్తనో పుఞ్ఞవసేన లద్ధబ్యాకరణం వత్వా పున పాపచరియం పకాసేన్తో పాపమిత్తోపనిస్సాయాతిఆదిమాహ. తత్థ పాపమిత్తే పాపకే లామకే మిత్తే ఉపనిస్సాయ నిస్సయే కత్వా తేహి సంసగ్గో హుత్వాతి అత్థో.

తత్రాయమనుపుబ్బీ కథా – ఏకస్మిం సమయే తిత్థియా సన్నిపతిత్వా మన్తేసుం – ‘‘జానాథావుసో, కేన కారణేన సమణస్స గోతమస్స లాభసక్కారో మహా హుత్వా నిబ్బత్తో’’తి? ‘‘న జానామ’’. ‘‘తుమ్హే పన న జానాథా’’తి? ‘‘ఆమ, జానామ’’ – మోగ్గల్లానం నామ ఏకం భిక్ఖుం నిస్సాయ ఉప్పన్నో. సో హి దేవలోకం గన్త్వా దేవతాహి కతకమ్మం పుచ్ఛిత్వా ఆగన్త్వా మనుస్సానం కథేసి – ‘‘ఇదం నామ కత్వా ఏవరూపం సమ్పత్తిం లభన్తీ’’తి. నిరయే నిబ్బత్తానమ్పి కమ్మం పుచ్ఛిత్వా ఆగన్త్వా మనుస్సానం కథేసి – ‘‘ఇదం నామ కత్వా ఏవరూపం దుక్ఖం అనుభవన్తీ’’తి. మనుస్సా తస్స కథం సుత్వా మహన్తం లాభసక్కారం అభిహరన్తి. సచే తం మారేతుం సక్ఖిస్సామ, సో లాభసక్కారో అమ్హాకం నిబ్బత్తిస్సతి, అత్థేసో ఉపాయోతి సబ్బే ఏకచ్ఛన్దా హుత్వా ‘‘యంకిఞ్చి కత్వా తం మారేస్సామా’’తి అత్తనో ఉపట్ఠాకే సమాదపేత్వా కహాపణసహస్సం లభిత్వా పురిసఘాతకే చోరే పక్కోసాపేత్వా ‘‘మహామోగ్గల్లానత్థేరో నామ సమణస్స గోతమస్స సావకో కాళసిలాయం వసతి, తుమ్హే తత్థ గన్త్వా తం మారేథా’’తి తేసం తం సహస్సం అదంసు. చోరా ధనలాభేన సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘థేరం మారేస్సామా’’తి గన్త్వా తస్స వసనట్ఠానం పరివారేసుం. థేరో తేహి పరిక్ఖిత్తభావం ఞత్వా కుఞ్చికచ్ఛిద్దేన నిక్ఖమిత్వా పక్కామి. చోరా తం దివసం థేరం అదిస్వా పునేకదివసం తస్స వసనట్ఠానం పరిక్ఖిపింసు. థేరో ఞత్వా కణ్ణికామణ్డలం భిన్దిత్వా ఆకాసం పక్ఖన్ది. ఏవం తే పఠమమాసేపి, మజ్ఝిమమాసేపి థేరం గహేతుం నాసక్ఖింసు. పచ్ఛిమమాసే పన సమ్పత్తే థేరో అత్తనా కతకమ్మస్స ఆకడ్ఢనభావం ఞత్వా న అపగచ్ఛి. చోరా తం పహరన్తా తణ్డులకమత్తాని అట్ఠీని కరోన్తా భిన్దింసు. అథ నం ‘‘మతో’’తి సఞ్ఞాయ ఏకస్మిం గుమ్బపిట్ఠే ఖిపిత్వా పక్కమింసు.

థేరో, ‘‘సత్థారం పస్సిత్వా వన్దిత్వావ పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి అత్తభావం ఝానవేఠనేన వేఠేత్వా ఆకాసేన సత్థు సన్తికం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘పరినిబ్బాయిస్ససి, మోగ్గల్లానా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘కత్థ గన్త్వా పరినిబ్బాయిస్ససీ’’తి? ‘‘కాళసిలాపదేసం, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి, మోగ్గల్లాన, మయ్హం ధమ్మం కథేత్వా యాహి. తాదిసస్స హి మే సావకస్స న దాని దస్సనం అత్థీ’’తి. సో ‘‘ఏవం కరిస్సామి, భన్తే’’తి సత్థారం వన్దిత్వా ఆకాసం ఉప్పతిత్వా సారిపుత్తత్థేరో వియ పరినిబ్బానదివసే నానప్పకారా ఇద్ధియో కత్వా ధమ్మం కథేత్వా సత్థారం వన్దిత్వా కాళసిలాపదేసం గన్త్వా పరినిబ్బాయి. ‘‘థేరం కిర చోరా మారేసు’’న్తి అయం కథా సకలజమ్బుదీపే పత్థరి.

రాజా అజాతసత్తు చోరే పరియేసనత్థాయ చరపురిసే పయోజేసి. తేసు చోరేసు సురాపానే సురం పివన్తేసు మద్దేసు ఏకో ఏకస్స పిట్ఠిం పహరిత్వా పాతేసి. సో తం సన్తజ్జేన్తో ‘‘అమ్భో దుబ్బినీత త్వం, కస్మా మే పిట్ఠిం పహరిత్వా పాతేసి, కిం పన, అరే దుట్ఠచోర, తయా మహామోగ్గల్లానత్థేరో పఠమం పహతో’’తి ఆహ. ‘‘కిం పన త్వం మయా పఠమం పహతభావం న జానాసీ’’తి? ఏవం ఏతేసం ‘‘మయా పహతో, మయా పహతో’’తి వదన్తానం సుత్వా తే చరపురిసా సబ్బే తే చోరే గహేత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా తే చోరే పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛి – ‘‘తుమ్హేహి థేరో మారితో’’తి? ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘కేహి తుమ్హే ఉయ్యోజితా’’తి? ‘‘నగ్గసమణేహి, దేవా’’తి. రాజా పఞ్చసతే నగ్గసమణే గాహాపేత్వా పఞ్చసతేహి చోరేహి సద్ధిం రాజఙ్గణే నాభిపమాణేసు ఆవాటేసు నిఖణాపేత్వా పలాలేహి పటిచ్ఛాదేత్వా అగ్గిం దాపేసి. అథ నేసం ఝామభావం జానిత్వా అయనఙ్గలేహి కసాపేత్వా సబ్బే ఖణ్డాఖణ్డం కారాపేసి. తదా భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘మహామోగ్గల్లానత్థేరో అత్తనో అననురూపమరణం పత్తో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామ, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘మోగ్గల్లానస్స, భిక్ఖవే, ఇమస్సేవ అత్తభావస్స అననురూపం మరణం, పుబ్బే పన తేన కతకమ్మస్స అనురూపమేవా’’తి వత్వా ‘‘కిం పనస్స, భన్తే, పుబ్బకమ్మ’’న్తి పుట్ఠో తం విత్థారేత్వా కథేసి.

అతీతే, భిక్ఖవే, బారాణసియం ఏకో కులపుత్తో సయమేవ కోట్టనపచనాదీని కరోన్తో మాతాపితరో పటిజగ్గి. అథస్స మాతాపితరో ‘‘తాత, త్వం ఏకకోవ గేహే చ అరఞ్ఞే చ కమ్మం కరోన్తో కిలమసి, ఏకం తే కుమారికం ఆనేస్సామా’’తి వత్వా ‘‘అమ్మతాతా, యావ తుమ్హే జీవథ, తావ వో సహత్థా ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి తేన పటిక్ఖిత్తాపి పునప్పునం యాచిత్వా కుమారికం ఆనేసుం. సా కతిపాహమేవ తే ఉపట్ఠహిత్వా పచ్ఛా తేసం దస్సనమపి అనిచ్ఛన్తీ – ‘‘న సక్కా తవ మాతాపితూహి సద్ధిం ఏకట్ఠానే వసితు’’న్తి ఉజ్ఝాయిత్వా తస్మిం అత్తనో కథం అగ్గణ్హన్తే తస్స బహిగతకాలే మకచివాకఖణ్డాని చ యాగుఫేణకే చ గహేత్వా తత్థ తత్థ ఆకిరిత్వా తేనాగన్త్వా ‘‘కిం ఇద’’న్తి పుట్ఠా ‘‘ఇమేసం మహల్లకఅన్ధానం ఏతం కమ్మం, సబ్బం గేహం కిలిట్ఠా కరోన్తా విచరన్తి, న సక్కా ఏతేహి సద్ధిం ఏకట్ఠానే వసితు’’న్తి ఏవం తాయ పునప్పునం కథియమానాయ ఏవరూపోపి పూరితపారమీ సత్తో మాతాపితూహి సద్ధిం భిజ్జి. సో ‘‘హోతు, జానిస్సామి నేసం కత్తబ్బకమ్మ’’న్తి తే భోజేత్వా ‘‘అమ్మతాతా, అసుకట్ఠానే నామ తుమ్హాకం ఞాతకా ఆగమనం పచ్చాసీసన్తి, తత్థ గమిస్సామా’’తి తే యానకం ఆరోపేత్వా ఆదాయ గచ్ఛన్తో అటవిమజ్ఝం పత్తకాలే ‘‘తాత, రస్మియో గణ్హథ, గోణా దణ్డసఞ్ఞాయ గమిస్సన్తి, ఇమస్మిం ఠానే చోరా వసన్తి, అహం ఓతరిత్వా చరామీ’’తి పితు హత్థే రస్మియో దత్వా ఓతరిత్వా గచ్ఛన్తో సద్దం పరివత్తేత్వా చోరానం ఉట్ఠితసద్దమకాసి. మాతాపితరో సద్దం సుత్వా ‘‘చోరా ఉట్ఠితా’’తి సఞ్ఞాయ ‘‘తాత, చోరా ఉట్ఠితా, మహల్లకా మయం, త్వం అత్తానమేవ రక్ఖాహీ’’తి ఆహంసు. సో మాతాపితరో విరవన్తేపి చోరసద్దం కరోన్తో కోట్టేత్వా మారేత్వా అటవియం ఖిపిత్వా పచ్చాగమి.

సత్థా ఇదం తస్స పుబ్బకమ్మం కథేత్వా ‘‘భిక్ఖవే, మోగ్గల్లానో ఏత్తకం కమ్మం కత్వా అనేకవస్ససతసహస్సాని నిరయే పచ్చిత్వా తావ పక్కావసేసేన అత్తభావసతే ఏవమేవ కోట్టేత్వా సంచుణ్ణో మరణం పత్తో, ఏవం మోగ్గల్లానేన అత్తనో కమ్మానురూపమేవ మరణం లద్ధం. పఞ్చహి చోరసతేహి సద్ధిం పఞ్చతిత్థియసతానిపి మమ పుత్తం అప్పదుట్ఠం దుస్సేత్వా అనురూపమేవ మరణం లభింసు. అప్పదుట్ఠేసు హి పదుస్సన్తో దసహి కారణేహి అనయబ్యసనం పాపుణాతియేవా’’తి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

‘‘యో దణ్డేన అదణ్డేసు, అప్పదుట్ఠేసు దుస్సతి;

దసన్నమఞ్ఞతరం ఠానం, ఖిప్పమేవ నిగచ్ఛతి.

‘‘వేదనం ఫరుసం జానిం, సరీరస్స వ భేదనం;

గరుకం వాపి ఆబాధం, చిత్తక్ఖేపం వ పాపుణే.

‘‘రాజతో వా ఉపసగ్గం, అబ్భక్ఖానం వ దారుణం;

పరిక్ఖయం వ ఞాతీనం, భోగానం వ పభఙ్గునం.

‘‘అథవస్స అగారాని, అగ్గి డహతి పావకో;

కాయస్స భేదా దుప్పఞ్ఞో, నిరయం సోపపజ్జతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౩౭-౧౪౦);

౩౯౩. పవివేకమనుయుత్తోతి పకారేన వివేకం ఏకీభావం అనుయుత్తో యోజితో యుత్తప్పయుత్తో. సమాధిభావనారతోతి పఠమజ్ఝానాదిభావనాయ రతో అల్లీనో చ. సబ్బాసవే సకలకిలేసే, పరిఞ్ఞాయ జానిత్వా పజహిత్వా, అనాసవో నిక్కిలేసో విహరామీతి సమ్బన్ధో.

౩౯౪. ఇదాని అత్తనో పుఞ్ఞసమ్భారవసేన పుబ్బచరితస్స ఫలం దస్సేన్తో ధరణిమ్పి సుగమ్భీరన్తిఆదిమాహ.

తత్రాయమనుపుబ్బీకథా – బుద్ధేన చోదితోతి సమ్మాసమ్బుద్ధేన చోదితో ఉయ్యోజితో. భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పేక్ఖతోతి మహతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పస్సన్తస్స. మిగారమాతుపాసాదం, పాదఙ్గుట్ఠేన కమ్పయీతి పుబ్బారామే విసాఖాయ మహాఉపాసికాయ కారితం సహస్సత్థమ్భపటిమణ్డితం మహాపాసాదం అత్తనో పాదఙ్గుట్ఠేన కమ్పేసిం. ఏకస్మిఞ్హి సమయే పుబ్బారామే యథావుత్తపాసాదే భగవతి విహరన్తే సమ్బహులా నవకతరా భిక్ఖూ ఉపరిపాసాదే నిసిన్నా సత్థారమ్పి అచిన్తేత్వా తిరచ్ఛానకథం కథేతుమారద్ధా. తం సుత్వా భగవా తే సంవేజేత్వా అత్తనో ధమ్మదేసనాయ భాజనభూతే కాతుకామో ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘పస్ససి త్వం, మోగ్గల్లాన, నవే భిక్ఖూ తిరచ్ఛానకథమనుయుత్తే’’తి తం సుత్వా థేరో సత్థు అజ్ఝాసయం ఞత్వా అభిఞ్ఞాపాదకం ఆపోకసిణారమ్మణం చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘పాసాదస్స పతిట్ఠితోకాసం ఉదకం హోతూ’’తి అధిట్ఠాయ పాసాదమత్థకే థుపికం పాదఙ్గుట్ఠేన పహరి, పాసాదో ఓనమిత్వా ఏకేన పస్సేన అట్ఠాసి. పునపి పహరి, అపరేనపి పస్సేన అట్ఠాసి. తే భిక్ఖూ భీతా సంవిగ్గా పాసాదస్స పతనభయేన తతో నిక్ఖమిత్వా భగవతో సమీపే అట్ఠంసు. సత్థా తేసం అజ్ఝాసయం ఓలోకేత్వా ధమ్మం దేసేసి. తం సుత్వా తేసు కేచి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు, కేచి సకదాగామిఫలే, కేచి అనాగామిఫలే, కేచి అరహత్తఫలే పతిట్ఠహింసు. స్వాయమత్థో పాసాదకమ్పనసుత్తేన దీపేతబ్బో.

వేజయన్తపాసాదన్తి సో వేజయన్తపాసాదో తావతింసభవనే యోజనసహస్సుబ్బేధో అనేకసహస్సనియ్యూహకూటాగారపటిమణ్డితో దేవాసురసఙ్గామే అసురే జినిత్వా సక్కే దేవానమిన్దే నగరమజ్ఝే ఠితే ఉట్ఠితో విజయన్తేన నిబ్బత్తత్తా ‘‘వేజయన్తో’’తి లద్ధనామో పాసాదో, తం సన్ధాయాహ – ‘‘వేజయన్తపాసాద’’న్తి, తమ్పి అయం థేరో పాదఙ్గుట్ఠేన కమ్పేతి. ఏకస్మిఞ్హి సమయే భగవన్తం పుబ్బారామే విహరన్తం సక్కో దేవరాజా ఉపసఙ్కమిత్వా తణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తిం పుచ్ఛి. తస్స భగవా విస్సజ్జేసి. సో తం సుత్వా అత్తమనో పముదితో అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా అత్తనో దేవలోకమేవ గతో. అథాయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఏవం చిన్తేసి – ‘‘అయం సక్కో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవరూపం గమ్భీరనిబ్బానపటిసంయుత్తం పఞ్హం పుచ్ఛి, భగవతా చ పఞ్హో విస్సజ్జితో, కిం ను ఖో జానిత్వా గతో, ఉదాహు అజానిత్వా. యంనూనాహం దేవలోకం గన్త్వా తమత్థం జానేయ్య’’న్తి? సో తావదేవ తావతింసభవనం గన్త్వా సక్కం దేవానమిన్దం తమత్థం పుచ్ఛి. సక్కో దిబ్బసమ్పత్తియా పమత్తో హుత్వా విక్ఖేపం అకాసి. థేరో తస్స సంవేగజననత్థం వేజయన్తపాసాదం పాదఙ్గుట్ఠేన కమ్పేసి. తేన వుత్తం –

‘‘యో వేజయన్తపాసాదం, పాదఙ్గుట్ఠేన కమ్పయి;

ఇద్ధిబలేనుపత్థద్ధో, సంవేజేసి చ దేవతా’’తి. (మ. ని. ౧.౫౧౩);

అయం పనత్థో – చూళతణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తిసుత్తేన (మ. ని. ౧.౩౯౦ ఆదయో) దీపేతబ్బో. కమ్పితాకారో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. ‘‘సక్కం సో పరిపుచ్ఛతీ’’తి (మ. ని. ౧.౫౧౩) యథావుత్తమేవ థేరస్స తణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తిపుచ్ఛం సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ – ‘‘అపావుసో, జానాసి, తణ్హక్ఖయవిముత్తియో’’తి? తస్స సక్కో వియాకాసి. ఇదం థేరేన పాసాదకమ్పనే కతే సంవిగ్గహదయేన పమాదం పహాయ యోనిసో మనసి కరిత్వా పఞ్హస్స బ్యాకతభావం సన్ధాయ వుత్తం. సత్థారా దేసితనియామేనేవ హి సో తదా కథేసి. తేనాహ – ‘‘పఞ్హం పుట్ఠో యథాతథ’’న్తి (మ. ని. ౧.౫౧౩). తత్థ సక్కం సో పరిపుచ్ఛతీతి సక్కం దేవరాజం మహామోగ్గల్లానత్థేరో సత్థారా దేసితాయ తణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తియా సమ్మదేవ గహితభావం పుచ్ఛి. అతీతత్థే హి ఇదం వత్తమానవచనం. అపావుసో, జానాసీతి ఆవుసో, అపి జానాసి, కిం జానాసి? తణ్హక్ఖయవిముత్తియోతి (మ. ని. ౧.౫౧౩) తణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తియో సత్థారా తుయ్హం దేసితా, తథా ‘‘కిం జానాసీ’’తి పుచ్ఛతి. తణ్హక్ఖయవిముత్తియోతి వా తణ్హాసఙ్ఖయవిముత్తిసుత్తస్స దేసనం పుచ్ఛతి.

బ్రహ్మానన్తి మహాబ్రహ్మానం. సుధమ్మాయాభితో సభన్తి (మ. ని. ౧.౫౧౩) సుధమ్మాయ సభాయ. అయం పన బ్రహ్మలోకే సుధమ్మా సభా, న తావతింసభవనే. సుధమ్మాసభావిరహితో దేవలోకో నామ నత్థి. ‘‘అజ్జాపి తే, ఆవుసో, సా దిట్ఠి, యా తే దిట్ఠి పురే అహూ’’తి ఇమం బ్రహ్మలోకం ఉపగన్తుం సమత్థో నత్థి కోచి సమణో వా బ్రాహ్మణో వా. సత్థు ఇధాగమనతో పుబ్బే యా తుయ్హం దిట్ఠి అహోసి, కిం అజ్జాపి ఇదానిపి సా దిట్ఠి న విగతాతి? పస్ససి వీతివత్తన్తం బ్రహ్మలోకే పభస్సరన్తి బ్రహ్మలోకే వీతిపతన్తం మహాకప్పినమహాకస్సపాదీహి సావకేహి పరివారితస్స తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా నిసిన్నస్స ససావకస్స భగవతో ఓకాసం పస్ససీతి అత్థో. ఏకస్మిఞ్హి సమయే భగవా బ్రహ్మలోకే సుధమ్మాయ సభాయ సన్నిపతిత్వా సన్నిసిన్నస్స ‘‘అత్థి ను ఖో కోచి సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంమహిద్ధికో, సో ఇధ ఆగన్తుం సక్కుణేయ్యా’’తి చిన్తేన్తస్స బ్రహ్మునో చిత్తమఞ్ఞాయ తత్థ గన్త్వా బ్రహ్మునో మత్థకే ఆకాసే నిసిన్నో తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా ఓభాసం ముఞ్చన్తో మహామోగ్గల్లానాదీనం ఆగమనం చిన్తేసి. సహ చిన్తనేన తేపి తత్థ గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా సత్థు అజ్ఝాసయం ఞత్వా తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా పచ్చేకదిసాసు నిసీదిత్వా ఓభాసం విస్సజ్జేసుం. సకలబ్రహ్మలోకో ఏకోభాసో అహోసి. సత్థా బ్రహ్మునో కల్లచిత్తతం ఞత్వా చతుసచ్చపకాసనం ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే అనేకాని బ్రహ్మసహస్సాని మగ్గఫలేసు పతిట్ఠహింసు. తం సన్ధాయ చోదేన్తో అజ్జాపి తే, ఆవుసో, సా దిట్ఠీతి గాథమాహ. అయం పనత్థో బకబ్రహ్మసుత్తేన (సం. ని. ౧.౧౭౫) దీపేతబ్బో. వుత్తం హేతం (సం. ని. ౧.౧౭౬) –

‘‘ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరస్స బ్రహ్మునో ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం హోతి – ‘నత్థి సమణో వా బ్రాహ్మణో వా యో ఇధ ఆగచ్ఛేయ్యా’తి. అథ ఖో భగవా తస్స బ్రహ్మునో చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య; ఏవమేవ జేతవనే అన్తరహితో తస్మిం బ్రహ్మలోకే పాతురహోసి. అథ ఖో భగవా తస్స బ్రహ్మునో ఉపరివేహాసం పల్లఙ్కేన నిసీది తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా.

‘‘అథ ఖో ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స ఏతదహోసి ‘కహం ను ఖో భగవా ఏతరహి విహరతీ’తి? అద్దస ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో భగవన్తం దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన తస్స బ్రహ్మునో ఉపరివేహాసం పల్లఙ్కేన నిసిన్నం తేజోధాతుం సమాపన్నం. దిస్వాన సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్య; ఏవమేవ జేతవనే అన్తరహితో తస్మిం బ్రహ్మలోకే పాతురహోసి. అథ ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో పురత్థిమం దిసం నిస్సాయ తస్స బ్రహ్మునో ఉపరివేహాసం పల్లఙ్కేన నిసీది తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా నీచతరం భగవతో.

‘‘అథ ఖో ఆయస్మతో మహాకస్సపస్స ఏతదహోసి – ‘కహం ను ఖో భగవా ఏతరహి విహరతీ’తి? అద్దస ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో భగవన్తం దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన తస్స బ్రహ్మునో ఉపరివేహాసం పల్లఙ్కేన నిసిన్నం తేజోధాతుం సమాపన్నం. దిస్వాన సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో…పే… ఏవమేవ జేతవనే అన్తరహితో తస్మిం బ్రహ్మలోకే పాతురహోసి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో దక్ఖిణం దిసం నిస్సాయ తస్స బ్రహ్మునో ఉపరివేహాసం పల్లఙ్కేన నిసీది తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా నీచతరం భగవతో.

‘‘అథ ఖో ఆయస్మతో మహాకప్పినస్స ఏతదహోసి – ‘కహం ను ఖో భగవా ఏతరహి విహరతీ’తి? అద్దస ఖో ఆయస్మా మహాకప్పినో భగవన్తం దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన తస్స బ్రహ్మునో ఉపరివేహాసం పల్లఙ్కేన నిసిన్నం తేజోధాతుం సమాపన్నం. దిస్వాన సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో…పే… ఏవమేవ జేతవనే అన్తరహితో తస్మిం బ్రహ్మలోకే పాతురహోసి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకప్పినో పచ్ఛిమం దిసం నిస్సాయ తస్స బ్రహ్మునో ఉపరివేహాసం పల్లఙ్కేన నిసీది తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా నీచతరం భగవతో.

‘‘అథ ఖో ఆయస్మతో అనురుద్ధస్స ఏతదహోసి – ‘కహం ను ఖో భగవా ఏతరహి విహరతీ’తి? అద్దస ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో భగవన్తం దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన తస్స బ్రహ్మునో ఉపరివేహాసం పల్లఙ్కేన నిసిన్నం తేజోధాతుం సమాపన్నం. దిస్వాన సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో…పే… ఏవమేవ జేతవనే అన్తరహితో తస్మిం బ్రహ్మలోకే పాతురహోసి. అథ ఖో ఆయస్మా అనురుద్ధో ఉత్తరం దిసం నిస్సాయ తస్స బ్రహ్మునో ఉపరివేహాసం పల్లఙ్కేన నిసీది తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా నీచతరం భగవతో’’.

అథ ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో తం బ్రహ్మానం గాథాయ అజ్ఝభాసి –

‘‘అజ్జాపి తే ఆవుసో సా దిట్ఠి, యా తే దిట్ఠి పురే అహు;

పస్ససి వీతివత్తన్తం, బ్రహ్మలోకే పభస్సర’’న్తి.

‘‘న మే మారిస సా దిట్ఠి, యా మే దిట్ఠి పురే అహు;

పస్సామి వీతివత్తన్తం, బ్రహ్మలోకే పభస్సరం;

స్వాహం అజ్జ కథం వజ్జం, అహం నిచ్చోమ్హి సస్సతో’’తి.

‘‘అథ ఖో భగవా తం బ్రహ్మానం సంవేజేత్వా సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో…పే… ఏవమేవ తస్మిం బ్రహ్మలోకే అన్తరహితో జేతవనే పాతురహోసి. అథ ఖో సో బ్రహ్మా అఞ్ఞతరం బ్రహ్మపారిసజ్జం ఆమన్తేసి – ‘ఏహి త్వం, మారిస, యేనాయస్మా మహామోగ్గల్లానో తేనుపసఙ్కమ, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం ఏవం వదేహి – ‘‘అత్థి ను ఖో, మారిస మోగ్గల్లాన, అఞ్ఞేపి తస్స భగవతో సావకా ఏవంమహిద్ధికా ఏవంమహానుభావా సేయ్యథాపి భవం మోగ్గల్లానో కస్సపో కప్పినో అనురుద్ధో’’తి? ‘ఏవం, మారిసా’తి ఖో సో బ్రహ్మపారిసజ్జో తస్స బ్రహ్మునో పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా మహామోగ్గల్లానో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం ఏతదవోచ – ‘అత్థి ను ఖో, మారిస మోగ్గల్లాన, అఞ్ఞేపి తస్స భగవతో సావకా ఏవంమహిద్ధికా ఏవంమహానుభావా సేయ్యథాపి భవం మోగ్గల్లానో కస్సపో కప్పినో అనురుద్ధో’తి? అథ ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో తం బ్రహ్మపారిసజ్జం గాథాయ అజ్ఝభాసి –

‘‘తేవిజ్జా ఇద్ధిపత్తా చ, చేతోపరియాయకోవిదా;

ఖీణాసవా అరహన్తో, బహూ బుద్ధస్స సావకా’’తి.

‘‘అథ ఖో సో బ్రహ్మపారిసజ్జో ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా యేన సో బ్రహ్మా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా తం బ్రహ్మానం ఏతదవోచ – ‘ఆయస్మా మారిస మహామోగ్గల్లానో ఏవమాహ –

‘‘‘తేవిజ్జా ఇద్ధిపత్తా చ, చేతోపరియాయకోవిదా;

ఖీణాసవా అరహన్తో, బహూ బుద్ధస్స సావకా’’’తి. –

ఇదమవోచ సో బ్రహ్మపారిసజ్జో. అత్తమనో చ సో బ్రహ్మా తస్స బ్రహ్మపారిసజ్జస్స భాసితం అభినన్దీతి (సం. ని. ౧.౧౭౬).

ఇదం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘అయం పనత్థో బకబ్రహ్మసుత్తేన దీపేతబ్బో’’తి.

మహానేరునో కూటన్తి (మ. ని. ౧.౫౧౩) కూటసీసేన సకలమేవ సినేరుపబ్బతరాజం వదసి. విమోక్ఖేన అపస్సయీతి (మ. ని. ౧.౫౧౩) ఝానవిమోక్ఖేన నిస్సయేన అభిఞ్ఞాయేన పస్సయీతి అధిప్పాయో. వనన్తి (మ. ని. ౧.౫౧౩) జమ్బుదీపం. సో హి వనబాహుల్లతాయ ‘‘వన’’న్తి వుత్తో. తేనాహ ‘‘జమ్బుమణ్డస్స ఇస్సరో’’తి. పుబ్బవిదేహానన్తి (మ. ని. ౧.౫౧౩) పుబ్బవిదేహట్ఠానఞ్చ పుబ్బవిదేహన్తి అత్థో. యే చ భూమిసయా నరాతి (మ. ని. ౧.౫౧౩) భూమిసయా నరా నామ అపరగోయానఉత్తరకురుకా చ మనుస్సా. తే హి గేహాభావతో ‘‘భూమిసయా’’తి వుత్తా. తేపి సబ్బే అపస్సయీతి సమ్బన్ధో. అయం పనత్థో నన్దోపనన్దదమనేన దీపేతబ్బో – ఏకస్మిం కిర సమయే అనాథపిణ్డికో గహపతి భగవతో ధమ్మదేసనం సుత్వా ‘‘స్వే, భన్తే, పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం మయ్హం గేహే భిక్ఖం గణ్హథా’’తి నిమన్తేత్వా పక్కామి. తందివసఞ్చ భగవతో పచ్చూససమయే దససహస్సిలోకధాతుం ఓలోకేన్తస్స నన్దోపనన్దో నామ నాగరాజా ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛి. భగవా ‘‘అయం నాగరాజా మయ్హం ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, కిం ను ఖో భవిస్సతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో సరణగమనస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా ‘‘అయం మిచ్ఛాదిట్ఠికో తీసు రతనేసు అప్పసన్నో, కో ను ఖో ఇమం మిచ్ఛాదిట్ఠికో విమోచేయ్యా’’తి ఆవజ్జేన్తో మహామోగ్గల్లానత్థేరం అద్దస. తతో పభాతాయ రత్తియా సరీరపటిజగ్గనం కత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘ఆనన్ద, పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం ఆరోచేహి – ‘తథాగతో దేవచారికం గచ్ఛతీ’’’తి. తందివసఞ్చ నన్దోపనన్దస్స ఆపానభూమిం సజ్జయింసు. సో దిబ్బరతనపల్లఙ్కే దిబ్బేన సేతచ్ఛత్తేన ధారియమానో తివిధనాటకేహి చేవ నాగపరిసాయ చ పరివుతో దిబ్బభాజనేసు ఉపట్ఠాపితఅన్నపానం ఓలోకయమానో నిసిన్నో హోతి. అథ ఖో భగవా యథా నాగరాజా పస్సతి, తథా కత్వా తస్స విమానమత్థకేనేవ పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం తావతింసదేవలోకాభిముఖో పాయాసి.

తేన ఖో పన సమయేన నన్దోపనన్దస్స నాగరాజస్స ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం హోతి ‘‘ఇమే హి నామ ముణ్డసమణకా అమ్హాకం ఉపరిభవనేన దేవానం తావతింసానం భవనం పవిసన్తిపి నిక్ఖమన్తిపి, న దాని ఇతో పట్ఠాయ ఇమేసం అమ్హాకం మత్థకే పాదపంసుం ఓకిరన్తానం గన్తుం దస్సామీ’’తి ఉట్ఠాయ సినేరుపాదం గన్త్వా తం అత్తభావం విజహిత్వా సినేరుం సత్తక్ఖత్తుం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వా ఉపరి ఫణం కత్వా తావతింసభవనం అవకుజ్జేన ఫణేన పరిగ్గహేత్వా అదస్సనం గమేసి.

అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘పుబ్బే, భన్తే, ఇమస్మిం పదేసే ఠితో సినేరుం పస్సామి, సినేరుపరిభణ్డం పస్సామి, తావతింసం పస్సామి, వేజయన్తం పస్సామి, వేజయన్తస్స పాసాదస్స ఉపరిధజం పస్సామి. కో ను ఖో, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో, యం ఏతరహి నేవ సినేరుం పస్సామి…పే… న వేజయన్తస్స పాసాదస్స ఉపరిధజం పస్సామీ’’తి. ‘‘అయం, రట్ఠపాల, నన్దోపనన్దో నామ నాగరాజా తుమ్హాకం కుపితో సినేరుం సత్తక్ఖత్తుం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వా ఉపరి ఫణేన పటిచ్ఛాదేత్వా అన్ధకారం కత్వా ఠితో’’తి. ‘‘దమేమి నం, భన్తే’’తి. న భగవా నం అనుజాని. అథ ఖో ఆయస్మా భద్దియో, ఆయస్మా రాహులోతి అనుక్కమేన సబ్బేపి భిక్ఖూ ఉట్ఠహింసు. భగవా అనుజాని.

అవసానే మహామోగ్గల్లానత్థేరో – ‘‘అహం, భన్తే, దమేమి న’’న్తి ఆహ. ‘‘దమేహి, మోగ్గల్లానా’’తి భగవా అనుజాని. థేరో అత్తభావం విజహిత్వా మహన్తం నాగరాజవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా నన్దోపనన్దం చుద్దసక్ఖత్తుం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వా తస్స ఫణమత్థకే అత్తనో ఫణం ఠపేత్వా సినేరునా సద్ధిం అభినిప్పీళేసి. నాగరాజా ధూమాయి. థేరోపి ‘‘న తుయ్హంయేవ సరీరే ధూమో అత్థి, మయ్హమ్పి అత్థీ’’తి ధూమాయి. నాగరాజస్స ధూమో థేరం న బాధతి, థేరస్స పన ధూమో నాగరాజం బాధతి. తతో నాగరాజా పజ్జలి, థేరోపి ‘‘న తుయ్హంయేవ సరీరే అగ్గి అత్థి, మయ్హమ్పి అత్థీ’’తి పజ్జలి. నాగరాజస్స తేజో థేరం న బాధతి, థేరస్స పన తేజో నాగరాజానం బాధతి. నాగరాజా – ‘‘అయం మం సినేరునా అభినిప్పీళేత్వా ధూమాయతి చేవ పజ్జలతి చా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘భో, తువం కోసీ’’తి పటిపుచ్ఛి. ‘‘అహం ఖో, నన్ద, మోగ్గల్లానో’’తి. ‘‘భన్తే, అత్తనో భిక్ఖుభావేన తిట్ఠాహీ’’తి.

థేరో తం అత్తభావం విజహిత్వా తస్స దక్ఖిణకణ్ణసోతేన పవిసిత్వా వామకణ్ణసోతేన నిక్ఖమి, వామకణ్ణసోతేన పవిసిత్వా దక్ఖిణకణ్ణసోతేన నిక్ఖమి. తథా దక్ఖిణనాససోతేన పవిసిత్వా వామనాససోతేన నిక్ఖమి, వామనాససోతేన పవిసిత్వా దక్ఖిణనాససోతేన నిక్ఖమి. తతో నాగరాజా ముఖం వివరి, థేరో ముఖేన పవిసిత్వా అన్తోకుచ్ఛియం పాచీనేన చ పచ్ఛిమేన చ చఙ్కమతి. భగవా – ‘‘మోగ్గల్లాన, మనసి కరోహి, మహిద్ధికో నాగో’’తి ఆహ. థేరో ‘‘మయ్హం ఖో, భన్తే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా, తిట్ఠతు, భన్తే, నన్దోపనన్దో, అహం నన్దోపనన్దసదిసానం నాగరాజానం సతమ్పి సహస్సమ్పి దమేయ్య’’న్తిఆదిమాహ.

నాగరాజా చిన్తేసి – ‘‘పవిసన్తో తావ మే న దిట్ఠో, నిక్ఖమనకాలే దాని నం దాఠన్తరే పక్ఖిపిత్వా ఖాదిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘నిక్ఖమథ, భన్తే, మా మం అన్తోకుచ్ఛియం అపరాపరం చఙ్కమన్తో బాధయిత్థా’’తి ఆహ. థేరో నిక్ఖమిత్వా బహి అట్ఠాసి. నాగరాజా ‘‘అయం సో’’తి దిస్వా నాసవాతం విస్సజ్జి, థేరో చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జి, లోమకూపమ్పిస్స వాతో చాలేతుం నాసక్ఖి. అవసేసా భిక్ఖూ కిర ఆదితో పట్ఠాయ సబ్బపాటిహారియాని కాతుం సక్కుణేయ్యుం, ఇమం పన ఠానం పత్వా ఏవం ఖిప్పనిసన్తినో హుత్వా సమాపజ్జితుం న సక్ఖిస్సన్తీతి నేసం భగవా నాగరాజదమనం నానుజాని.

నాగరాజా ‘‘అహం ఇమస్స సమణస్స నాసవాతేన లోమకూపమ్పి చాలేతుం నాసక్ఖి, మహిద్ధికో సో సమణో’’తి చిన్తేసి. థేరో అత్తభావం విజహిత్వా సుపణ్ణరూపం అభినిమ్మినిత్వా సుపణ్ణవాతం దస్సేన్తో నాగరాజానం అనుబన్ధి. నాగరాజా తం అత్తభావం విజహిత్వా మాణవకవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం సరణం గచ్ఛామీ’’తి వదన్తో థేరస్స పాదే వన్ది. థేరో ‘‘సత్థా, నన్ద, ఆగతో, ఏహి గమిస్సామా’’తి నాగరాజానం దమేత్వా నిబ్బిసం కత్వా గహేత్వా భగవతో సన్తికం అగమాసి. నాగరాజా భగవన్తం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం సరణం గచ్ఛామీ’’తి ఆహ. భగవా ‘‘సుఖీ హోహి, నాగరాజా’’తి వత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో అనాథపిణ్డికస్స నివేసనం అగమాసి.

అనాథపిణ్డికో ‘‘కిం, భన్తే, అతిదివా ఆగతత్థా’’తి ఆహ. ‘‘మోగ్గల్లానస్స చ నన్దోపనన్దస్స చ సఙ్గామో అహోసీ’’తి. ‘‘కస్స పన, భన్తే, జయో, కస్స పరాజయో’’తి? ‘‘మోగ్గల్లానస్స జయో, నన్దస్స పరాజయో’’తి. అనాథపిణ్డికో ‘‘అధివాసేతు మే, భన్తే, భగవా సత్తాహం ఏకపటిపాటియా భత్తం సత్తాహం థేరస్స సక్కారం కరిస్సామీ’’తి వత్వా సత్తాహం బుద్ధప్పముఖానం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం మహాసక్కారం అకాసి. తేన వుత్తం – ‘‘నన్దోపనన్దదమనేన దీపేతబ్బో’’తి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే పుబ్బారామే విసాఖాయ మహాఉపాసికాయ కారితసహస్సగబ్భపటిమణ్డితే పాసాదే భగవతి విహరన్తే…పే… సంవేజేసి చ దేవతాతి. తేన వుత్తం –

‘‘ధరణిమ్పి సుగమ్భీరం, బహలం దుప్పధంసియం;

వామఙ్గుట్ఠేన ఖోభేయ్యం, ఇద్ధియా పారమిం గతో’’తి.

తత్థ ఇద్ధియా పారమిం గతోతి వికుబ్బనిద్ధిఆదిఇద్ధియా పరియోసానం గతో పత్తో.

౩౯౫. అస్మిమానన్తి అహమస్మి పఞ్ఞాసీలసమాధిసమ్పన్నోతిఆది అస్మిమానం న పస్సామి న అక్ఖామీతి అత్థో. తదేవ దీపేన్తో మానో మయ్హం న విజ్జతీతి ఆహ. సామణేరే ఉపాదాయాతి సామణేరే ఆదిం కత్వా సకలే భిక్ఖుసఙ్ఘే గరుచిత్తం గారవచిత్తం ఆదరబహుమానం అహం కరోమీతి అత్థో.

౩౯౬. అపరిమేయ్యే ఇతో కప్పేతి ఇతో అమ్హాకం ఉప్పన్నకప్పతో అన్తరకప్పాదీహి అపరిమేయ్యే ఏకఅసఙ్ఖ్యేయ్యస్స ఉపరి సతసహస్సకప్పమత్థకేతి అత్థో. యం కమ్మమభినీహరిన్తి అగ్గసావకభావస్స పదం పుఞ్ఞసమ్పత్తిం పూరేసిం. తాహం భూమిమనుప్పత్తోతి అహం తం సావకభూమిం అనుప్పత్తో ఆసవక్ఖయసఙ్ఖాతం నిబ్బానం పత్తో అస్మి అమ్హీతి అత్థో.

౩౯౭. అత్థపటిసమ్భిదాదయో చతస్సో పటిసమ్భిదా సోతాపత్తిమగ్గాదయో అట్ఠ విమోక్ఖా ఇద్ధివిధాదయో ఛ అభిఞ్ఞాయో మే మయా సచ్ఛికతా పచ్చక్ఖం కతా. బుద్ధస్స భగవతో ఓవాదానుసాసనీసఙ్ఖాతం సాసనం మయా కతం సీలపటిపత్తినిప్ఫాదనవసేన పరియోసాపితన్తి అత్థో.

ఇత్థన్తి ఇమినా పకారేన హేట్ఠా వుత్తక్కమేన. ఏవం సో ఏకస్సేవ అనోమదస్సీబుద్ధస్స సన్తికే ద్విక్ఖత్తుం బ్యాకరణం లభి. కథం? హేట్ఠా వుత్తనయేన సేట్ఠి హుత్వా తస్స భగవతో సన్తికే లద్ధబ్యాకరణో తతో చుతో సాముద్దికే నాగభవనే నిబ్బత్తో తస్సేవ భగవతో సన్తికే దీఘాయుకభావేన ఉపహారం కత్వా నిమన్తేత్వా భోజేత్వా మహాపూజం అకాసి. తదాపి భగవా బ్యాకరణం కథేసి. సుదన్తి పదపూరణే నిపాతో. ఆయస్మాతి పియవచనం గరుగారవాధివచనం. మహామోగ్గల్లానత్థేరో ఇమా అపదానగాథాయో అభాసిత్థ కథేసి. ఇతీతి పరిసమాపనత్థే నిపాతో.

మహామోగ్గల్లానత్థేరఅపదానవణ్ణనా సమత్తా.