౮. సిఙ్గాలసుత్తవణ్ణనా

నిదానవణ్ణనా

౨౪౨. ఏవం మే సుతన్తి సిఙ్గాలసుత్తం. తత్రాయమనుత్తానపదవణ్ణనా – వేళువనే కలన్దకనివాపేతి వేళువనన్తి తస్స ఉయ్యానస్స నామం. తం కిర వేళూహి పరిక్ఖిత్తం అహోసి అట్ఠారసహత్థేన చ పాకారేన గోపురట్టాలకయుత్తం నీలోభాసం మనోరమం, తేన వేళువనన్తి వుచ్చతి. కలన్దకానఞ్చేత్థ నివాపం అదంసు, తేన కలన్దకనివాపోతి వుచ్చతి.

పుబ్బే కిర అఞ్ఞతరో రాజా తత్థ ఉయ్యానకీళనత్థం ఆగతో సురామదేన మత్తో దివా నిద్దం ఓక్కమి. పరిజనోపిస్స ‘‘సుత్తో రాజా’’తి పుప్ఫఫలాదీహి పలోభియమానో ఇతో చితో చ పక్కామి. అథ సురాగన్ధేన అఞ్ఞతరస్మా సుసిరరుక్ఖా కణ్హసప్పో నిక్ఖమిత్వా రఞ్ఞో అభిముఖో ఆగచ్ఛతి, తం దిస్వా రుక్ఖదేవతా ‘‘రఞ్ఞో జీవితం దమ్మీ’’తి కాళకవేసేన ఆగన్త్వా కణ్ణమూలే సద్దమకాసి. రాజా పటిబుజ్ఝి. కణ్హసప్పో నివత్తో. సో తం దిస్వా ‘‘ఇమాయ కాళకాయ మమ జీవితం దిన్న’’న్తి కాళకానం తత్థ నివాపం పట్ఠపేసి, అభయఘోసఞ్చ ఘోసాపేసి. తస్మా తం తతో పభుతి ‘‘కలన్దకనివాపో’’తి సఙ్ఖ్యం గతం. కలన్దకాతి హి కాళకానం ఏతం నామం.

తేన ఖో పన సమయేనాతి యస్మిం సమయే భగవా రాజగహం గోచరగామం కత్వా వేళువనే కలన్దకనివాపే విహరతి, తేన సమయేన. సిఙ్గాలకో గహపతిపుత్తోతి సిఙ్గాలకోతి తస్స నామం. గహపతిపుత్తోతి గహపతిస్స పుత్తో గహపతిపుత్తో. తస్స కిర పితా గహపతిమహాసాలో, నిదహిత్వా ఠపితా చస్స గేహే చత్తాలీస ధనకోటియో అత్థి. సో భగవతి నిట్ఠఙ్గతో ఉపాసకో సోతాపన్నో, భరియాపిస్స సోతాపన్నాయేవ. పుత్తో పనస్స అస్సద్ధో అప్పసన్నో. అథ నం మాతాపితరో అభిక్ఖణం ఏవం ఓవదన్తి – ‘‘తాత సత్థారం ఉపసఙ్కమ, ధమ్మసేనాపతిం మహామోగ్గల్లానం మహాకస్సపం అసీతిమహాసావకే ఉపసఙ్కమా’’తి. సో ఏవమాహ – ‘‘నత్థి మమ తుమ్హాకం సమణానం ఉపసఙ్కమనకిచ్చం, సమణానం సన్తికం గన్త్వా వన్దితబ్బం హోతి, ఓనమిత్వా వన్దన్తస్స పిట్ఠి రుజ్జతి, జాణుకాని ఖరాని హోన్తి, భూమియం నిసీదితబ్బం హోతి, తత్థ నిసిన్నస్స వత్థాని కిలిస్సన్తి జీరన్తి, సమీపే నిసిన్నకాలతో పట్ఠాయ కథాసల్లాపో హోతి, తస్మిం సతి విస్సాసో ఉప్పజ్జతి, తతో నిమన్తేత్వా చీవరపిణ్డపాతాదీని దాతబ్బాని హోన్తి. ఏవం సన్తే అత్థో పరిహాయతి, నత్థి మయ్హం తుమ్హాకం సమణానం ఉపసఙ్కమనకిచ్చ’’న్తి. ఇతి నం యావజీవం ఓవదన్తాపి మాతాపితరో సాసనే ఉపనేతుం నాసక్ఖింసు.

అథస్స పితా మరణమఞ్చే నిపన్నో ‘‘మమ పుత్తస్స ఓవాదం దాతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా పున చిన్తేసి – ‘‘దిసా తాత నమస్సాహీ’’తి ఏవమస్స ఓవాదం దస్సామి, సో అత్థం అజానన్తో దిసా నమస్సిస్సతి, అథ నం సత్థా వా సావకా వా పస్సిత్వా ‘‘కిం కరోసీ’’తి పుచ్ఛిస్సన్తి. తతో ‘‘మయ్హం పితా దిసా నమస్సనం కరోహీతి మం ఓవదీ’’తి వక్ఖతి. అథస్స తే ‘‘న తుయ్హం పితా ఏతా దిసా నమస్సాపేతి, ఇమా పన దిసా నమస్సాపేతీ’’తి ధమ్మం దేసేస్సన్తి. సో బుద్ధసాసనే గుణం ఞత్వా ‘‘పుఞ్ఞకమ్మం కరిస్సతీ’’తి. అథ నం ఆమన్తాపేత్వా ‘‘తాత, పాతోవ ఉట్ఠాయ ఛ దిసా నమస్సేయ్యాసీ’’తి ఆహ. మరణమఞ్చే నిపన్నస్స కథా నామ యావజీవం అనుస్సరణీయా హోతి. తస్మా సో గహపతిపుత్తో తం పితువచనం అనుస్సరన్తో తథా అకాసి. తస్మా ‘‘కాలస్సేవ ఉట్ఠాయ రాజగహా నిక్ఖమిత్వా’’తిఆది వుత్తం.

౨౪౩. పుథుదిసాతి బహుదిసా. ఇదాని తా దస్సేన్తో పురత్థిమం దిసన్తిఆదిమాహ. పావిసీతి న తావ పవిట్ఠో, పవిసిస్సామీతి నిక్ఖన్తత్తా పన అన్తరామగ్గే వత్తమానోపి ఏవం వుచ్చతి. అద్దసా ఖో భగవాతి న ఇదానేవ అద్దస, పచ్చూససమయేపి బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో ఏతం దిసా నమస్సమానం దిస్వా ‘‘అజ్జ అహం సిఙ్గాలస్స గహపతిపుత్తస్స గిహివినయం సిఙ్గాలసుత్తన్తం కథేస్సామి, మహాజనస్స సా కథా సఫలా భవిస్సతి, గన్తబ్బం మయా ఏత్థా’’తి. తస్మా పాతోవ నిక్ఖమిత్వా రాజగహం పిణ్డాయ పావిసి, పవిసన్తో చ నం తథేవ అద్దస. తేన వుత్తం – ‘‘అద్దసా ఖో భగవా’’తి. ఏతదవోచాతి సో కిర అవిదూరే ఠితమ్పి సత్థారం న పస్సతి, దిసాయేవ నమస్సతి. అథం నం భగవా సూరియరస్మిసమ్ఫస్సేన వికసమానం మహాపదుమం వియ ముఖం వివరిత్వా ‘‘కిం ను ఖో త్వం, గహపతిపుత్తా’’తిఆదికం ఏతదవోచ.

ఛదిసాదివణ్ణనా

౨౪౪. యథా కథం పన, భన్తేతి సో కిర తం భగవతో వచనం సుత్వావ చిన్తేసి ‘‘యా కిర మమ పితరా ఛ దిసా నమస్సితబ్బా’’తి వుత్తా, న కిర తా ఏతా, అఞ్ఞా కిర అరియసావకేన ఛ దిసా నమస్సితబ్బా. హన్దాహం అరియసావకేన నమస్సితబ్బా దిసాయేవ పుచ్ఛిత్వా నమస్సామీతి. సో తా పుచ్ఛన్తో యథా కథం పన, భన్తేతిఆదిమాహ. తత్థ యథాతి నిపాతమత్తం. కథం పనాతి ఇదమేవ పుచ్ఛాపదం. కమ్మకిలేసాతి తేహి కమ్మేహి సత్తా కిలిస్సన్తి, తస్మా కమ్మకిలేసాతి వుచ్చన్తి. ఠానేహీతి కారణేహి. అపాయముఖానీతి వినాసముఖాని. సోతి సో సోతాపన్నో అరియసావకో. చుద్దస పాపకాపగతోతి ఏతేహి చుద్దసహి పాపకేహి లామకేహి అపగతో. ఛద్దిసాపటిచ్ఛాదీతి ఛ దిసా పటిచ్ఛాదేన్తో. ఉభోలోకవిజయాయాతి ఉభిన్నం ఇధలోకపరలోకానం విజిననత్థాయ. అయఞ్చేవ లోకో ఆరద్ధో హోతీతి ఏవరూపస్స హి ఇధ లోకే పఞ్చ వేరాని న హోన్తి, తేనస్స అయఞ్చేవ లోకో ఆరద్ధో హోతి పరితోసితో చేవ నిప్ఫాదితో చ. పరలోకేపి పఞ్చ వేరాని న హోన్తి, తేనస్స పరో చ లోకో ఆరాధితో హోతి. తస్మా సో కాయస్స భేదా పరమ్మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి.

౨౪౫. ఇతి భగవా సఙ్ఖేపేన మాతికం ఠపేత్వా ఇదాని తమేవ విత్థారేన్తో కతమస్స చత్తారో కమ్మకిలేసాతిఆదిమాహ. కమ్మకిలేసోతి కమ్మఞ్చ తం కిలేససమ్పయుత్తత్తా కిలేసో చాతి కమ్మకిలేసో. సకిలేసోయేవ హి పాణం హనతి, నిక్కిలేసో న హనతి, తస్మా పాణాతిపాతో ‘‘కమ్మకిలేసో’’తి వుత్తో. అదిన్నాదానాదీసుపి ఏసేవ నయో. అథాపరన్తి అపరమ్పి ఏతదత్థపరిదీపకమేవ గాథాబన్ధం అవోచాతి అత్థో.

చతుఠానాదివణ్ణనా

౨౪౬. పాపకమ్మం కరోతీతి ఇదం భగవా యస్మా కారకే దస్సితే అకారకో పాకటో హోతి, తస్మా ‘‘పాపకమ్మం న కరోతీ’’తి మాతికం ఠపేత్వాపి దేసనాకుసలతాయ పఠమతరం కారకం దస్సేన్తో ఆహ. తత్థ ఛన్దాగతిం గచ్ఛన్తోతి ఛన్దేన పేమేన అగతిం గచ్ఛన్తో అకత్తబ్బం కరోన్తో. పరపదేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ యో ‘‘అయం మే మిత్తో వా సమ్భత్తో వా సన్దిట్ఠో వా ఞాతకో వా లఞ్జం వా పన మే దేతీ’’తి ఛన్దవసేన అస్సామికం సామికం కరోతి, అయం ఛన్దాగతిం గచ్ఛన్తో పాపకమ్మం కరోతి నామ. యో ‘‘అయం మే వేరీ’’తి పకతివేరవసేన తఙ్ఖణుప్పన్నకోధవసేన వా సామికం అస్సామికం కరోతి, అయం దోసాగతిం గచ్ఛన్తో పాపకమ్మం కరోతి నామ. యో పన మన్దత్తా మోమూహత్తా యం వా తం వా వత్వా అస్సామికం సామికం కరోతి, అయం మోహాగతిం గచ్ఛన్తో పాపకమ్మం కరోతి నామ. యో పన ‘‘అయం రాజవల్లభో వా విసమనిస్సితో వా అనత్థమ్పి మే కరేయ్యా’’తి భీతో అస్సామికం సామికం కరోతి, అయం భయాగతిం గచ్ఛన్తో పాపకమ్మం కరోతి నామ. యో పన యంకిఞ్చి భాజేన్తో ‘‘అయం మే సన్దిట్ఠో వా సమ్భత్తో వా’’తి పేమవసేన అతిరేకం దేతి, ‘‘అయం మే వేరీ’’తి దోసవసేన ఊనకం దేతి, మోమూహత్తా దిన్నాదిన్నం అజానమానో కస్సచి ఊనం కస్సచి అధికం దేతి, ‘‘అయం ఇమస్మిం అదియ్యమానే మయ్హం అనత్థమ్పి కరేయ్యా’’తి భీతో కస్సచి అతిరేకం దేతి, సో చతుబ్బిధోపి యథానుక్కమేన ఛన్దాగతిఆదీని గచ్ఛన్తో పాపకమ్మం కరోతి నామ.

అరియసావకో పన జీవితక్ఖయం పాపుణన్తోపి ఛన్దాగతిఆదీని న గచ్ఛతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఇమేహి చతూహి ఠానేహి పాపకమ్మం న కరోతీ’’తి.

నిహీయతి యసో తస్సాతి తస్స అగతిగామినో కిత్తియసోపి పరివారయసోపి నిహీయతి పరిహాయతి.

ఛఅపాయముఖాదివణ్ణనా

౨౪౭. సురామేరయమజ్జప్పమాదట్ఠానానుయోగోతి ఏత్థ సురాతి పిట్ఠసురా పూవసురా ఓదనసురా కిణ్ణపక్ఖిత్తా సమ్భారసంయుత్తాతి పఞ్చ సురా. మేరయన్తి పుప్ఫాసవో ఫలాసవో మధ్వాసవో గుళాసవో సమ్భారసంయుత్తోతి పఞ్చ ఆసవా. తం సబ్బమ్పి మదకరణవసేన మజ్జం. పమాదట్ఠానన్తి పమాదకారణం. యాయ చేతనాయ తం మజ్జం పివతి, తస్స ఏతం అధివచనం. అనుయోగోతి తస్స సురామేరయమజ్జప్పమాదట్ఠానస్స అనుఅనుయోగో పునప్పునం కరణం. యస్మా పనేతం అనుయుత్తస్స ఉప్పన్నా చేవ భోగా పరిహాయన్తి, అనుప్పన్నా చ నుప్పజ్జన్తి, తస్మా ‘‘భోగానం అపాయముఖ’’న్తి వుత్తం. వికాలవిసిఖాచరియానుయోగోతి అవేలాయ విసిఖాసు చరియానుయుత్తతా.

సమజ్జాభిచరణన్తి నచ్చాదిదస్సనవసేన సమజ్జాగమనం. ఆలస్యానుయోగోతి కాయాలసియతాయ యుత్తప్పయుత్తతా.

సురామేరయస్స ఛఆదీనవాదివణ్ణనా

౨౪౮. ఏవం ఛన్నం అపాయముఖానం మాతికం ఠపేత్వా ఇదాని తాని విభజన్తో ఛ ఖో మే, గహపతిపుత్త ఆదీనవాతిఆదిమాహ. తత్థ సన్దిట్ఠికాతి సామం పస్సితబ్బా, ఇధలోకభావినీ. ధనజానీతి ధనహాని. కలహప్పవడ్ఢనీతి వాచాకలహస్స చేవ హత్థపరామాసాదికాయకలహస్స చ వడ్ఢనీ. రోగానం ఆయతనన్తి తేసం తేసం అక్ఖిరోగాదీనం ఖేత్తం. అకిత్తిసఞ్జననీతి సురం పివిత్వా హి మాతరమ్పి పహరన్తి పితరమ్పి, అఞ్ఞం బహుమ్పి అవత్తబ్బం వదన్తి, అకత్తబ్బం కరోన్తి. తేన గరహమ్పి దణ్డమ్పి హత్థపాదాదిఛేదమ్పి పాపుణన్తి, ఇధలోకేపి పరలోకేపి అకిత్తిం పాపుణన్తి, ఇతి తేసం సా సురా అకిత్తిసఞ్జననీ నామ హోతి. కోపీననిదంసనీతి గుయ్హట్ఠానఞ్హి వివరియమానం హిరిం కోపేతి వినాసేతి, తస్మా ‘‘కోపీన’’న్తి వుచ్చతి, సురామదమత్తా చ తం తం అఙ్గం వివరిత్వా విచరన్తి, తేన నేసం సా సురా కోపీనస్స నిదంసనతో ‘‘కోపీననిదంసనీ’’తి వుచ్చతి. పఞ్ఞాయ దుబ్బలికరణీతి సాగతత్థేరస్స వియ కమ్మస్సకతపఞ్ఞం దుబ్బలం కరోతి, తస్మా ‘‘పఞ్ఞాయ దుబ్బలికరణీ’’తి వుచ్చతి. మగ్గపఞ్ఞం పన దుబ్బలం కాతుం న సక్కోతి. అధిగతమగ్గానఞ్హి సా అన్తోముఖమేవ న పవిసతి. ఛట్ఠం పదన్తి ఛట్ఠం కారణం.

౨౪౯. అత్తాపిస్స అగుత్తో అరక్ఖితో హోతీతి అవేలాయ చరన్తో హి ఖాణుకణ్టకాదీనిపి అక్కమతి, అహినాపి యక్ఖాదీహిపి సమాగచ్ఛతి, తం తం ఠానం గచ్ఛతీతి ఞత్వా వేరినోపి నం నిలీయిత్వా గణ్హన్తి వా హనన్తి వా. ఏవం అత్తాపిస్స అగుత్తో హోతి అరక్ఖితో. పుత్తదారాపి ‘‘అమ్హాకం పితా అమ్హాకం సామి రత్తిం విచరతి, కిమఙ్గం పన మయ’’న్తి ఇతిస్స పుత్తధీతరోపి భరియాపి బహి పత్థనం కత్వా రత్తిం చరన్తా అనయబ్యసనం పాపుణన్తి. ఏవం పుత్తదారోపిస్స అగుత్తో అరక్ఖితో హోతి. సాపతేయ్యన్తి తస్స పుత్తదారపరిజనస్స రత్తిం చరణకభావం ఞత్వా చోరా సుఞ్ఞం గేహం పవిసిత్వా యం ఇచ్ఛన్తి, తం హరన్తి. ఏవం సాపతేయ్యమ్పిస్స అగుత్తం అరక్ఖితం హోతి. సఙ్కియో చ హోతీతి అఞ్ఞేహి కతపాపకమ్మేసుపి ‘‘ఇమినా కతం భవిస్సతీ’’తి సఙ్కితబ్బో హోతి. యస్స యస్స ఘరద్వారేన యాతి, తత్థ యం అఞ్ఞేన చోరకమ్మం పరదారికకమ్మం వా కతం, తం ‘‘ఇమినా కత’’న్తి వుత్తే అభూతం అసన్తమ్పి తస్మిం రూహతి పతిట్ఠాతి. బహూనఞ్చ దుక్ఖధమ్మానన్తి ఏత్తకం దుక్ఖం, ఏత్తకం దోమనస్సన్తి వత్తుం న సక్కా, అఞ్ఞస్మిం పుగ్గలే అసతి సబ్బం వికాలచారిమ్హి ఆహరితబ్బం హోతి, ఇతి సో బహూనం దుక్ఖధమ్మానం పురక్ఖతో పురేగామీ హోతి.

౨౫౦. క్వ నచ్చన్తి ‘‘కస్మిం ఠానే నటనాటకాదినచ్చం అత్థీ’’తి పుచ్ఛిత్వా యస్మిం గామే వా నిగమే వా తం అత్థి, తత్థ గన్తబ్బం హోతి, తస్స ‘‘స్వే నచ్చదస్సనం గమిస్సామీ’’తి అజ్జ వత్థగన్ధమాలాదీని పటియాదేన్తస్సేవ సకలదివసమ్పి కమ్మచ్ఛేదో హోతి, నచ్చదస్సనేన ఏకాహమ్పి ద్వీహమ్పి తీహమ్పి తత్థేవ హోతి, అథ వుట్ఠిసమ్పత్తియాదీని లభిత్వాపి వప్పాదికాలే వప్పాదీని అకరోన్తస్స అనుప్పన్నా భోగా నుప్పజ్జన్తి, తస్స బహి గతభావం ఞత్వా అనారక్ఖే గేహే చోరా యం ఇచ్ఛన్తి, తం కరోన్తి, తేనస్స ఉప్పన్నాపి భోగా వినస్సన్తి. క్వ గీతన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. తేసం నానాకరణం బ్రహ్మజాలే వుత్తమేవ.

౨౫౧. జయం వేరన్తి ‘‘జితం మయా’’తి పరిసమజ్ఝే పరస్స సాటకం వా వేఠనం వా గణ్హాతి, సో ‘‘పరిసమజ్ఝే మే అవమానం కరోసి, హోతు, సిక్ఖాపేస్సామి న’’న్తి తత్థ వేరం బన్ధతి, ఏవం జినన్తో సయం వేరం పసవతి. జినోతి అఞ్ఞేన జితో సమానో యం తేన తస్స వేఠనం వా సాటకో వా అఞ్ఞం వా పన హిరఞ్ఞసువణ్ణాదివిత్తం గహితం, తం అనుసోచతి ‘‘అహోసి వత మే, తం తం వత మే నత్థీ’’తి తప్పచ్చయా సోచతి. ఏవం సో జినో విత్తం అనుసోచతి. సభాగతస్స వచనం న రూహతీతి వినిచ్ఛయట్ఠానే సక్ఖిపుట్ఠస్స సతో వచనం న రూహతి, న పతిట్ఠాతి, ‘‘అయం అక్ఖసోణ్డో జూతకరో, మా తస్స వచనం గణ్హిత్థా’’తి వత్తారో భవన్తి. మిత్తామచ్చానం పరిభూతో హోతీతి తఞ్హి మితామచ్చా ఏవం వదన్తి – ‘‘సమ్మ, త్వమ్పి నామ కులపుత్తో జూతకరో ఛిన్నభిన్నకో హుత్వా విచరసి, న తే ఇదం జాతిగోత్తానం అనురూపం, ఇతో పట్ఠాయ మా ఏవం కరేయ్యాసీ’’తి. సో ఏవం వుత్తోపి తేసం వచనం న కరోతి. తతో తేన సద్ధిం ఏకతో న తిట్ఠన్తి న నిసీదన్తి. తస్స కారణా సక్ఖిపుట్ఠాపి న కథేన్తి. ఏవం మిత్తామచ్చానం పరిభూతో హోతి.

ఆవాహవివాహకానన్తి ఆవాహకా నామ యే తస్స ఘరతో దారికం గహేతుకామా. వివాహకా నామ యే తస్స గేహే దారికం దాతుకామా. అపత్థితో హోతీతి అనిచ్ఛితో హోతి. నాలం దారభరణాయాతి దారభరణాయ న సమత్థో. ఏతస్స గేహే దారికా దిన్నాపి ఏతస్స గేహతో ఆగతాపి అమ్హేహి ఏవ పోసితబ్బా భవిస్సతియేవ.

పాపమిత్తతాయ ఛఆదీనవాదివణ్ణనా

౨౫౨. ధుత్తాతి అక్ఖధుత్తా. సోణ్డాతి ఇత్థిసోణ్డా భత్తసోణ్డా పూవసోణ్డా మూలకసోణ్డా. పిపాసాతి పానసోణ్డా. నేకతికాతి పతిరూపకేన వఞ్చనకా. వఞ్చనికాతి సమ్ముఖావఞ్చనాహి వఞ్చనికా. సాహసికాతి ఏకాగారికాదిసాహసికకమ్మకారినో. త్యాస్స మిత్తా హోన్తీతి తే అస్స మిత్తా హోన్తి. అఞ్ఞేహి సప్పురిసేహి సద్ధిం న రమతి గన్ధమాలాదీహి అలఙ్కరిత్వా వరసయనం ఆరోపితసూకరో గూథకూపమివ, తే పాపమిత్తేయేవ ఉపసఙ్కమతి. తస్మా దిట్ఠే చేవ ధమ్మే సమ్పరాయఞ్చ బహుం అనత్థం నిగచ్ఛతి.

౨౫౩. అతిసీతన్తి కమ్మం న కరోతీతి మనుస్సేహి కాలస్సేవ వుట్ఠాయ ‘‘ఏథ భో కమ్మన్తం గచ్ఛామా’’తి వుత్తో ‘‘అతిసీతం తావ, అట్ఠీని భిజ్జన్తి వియ, గచ్ఛథ తుమ్హే పచ్ఛా జానిస్సామీ’’తి అగ్గిం తపన్తో నిసీదతి. తే గన్త్వా కమ్మం కరోన్తి. ఇతరస్స కమ్మం పరిహాయతి. అతిఉణ్హన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

హోతి పానసఖా నామాతి ఏకచ్చో పానట్ఠానే సురాగేహేయేవ సహాయో హోతి. ‘‘పన్నసఖా’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. సమ్మియసమ్మియోతి సమ్మ సమ్మాతి వదన్తో సమ్ముఖేయేవ సహాయో హోతి, పరమ్ముఖే వేరీసదిసో ఓతారమేవ గవేసతి. అత్థేసు జాతేసూతి తథారూపేసు కిచ్చేసు సముప్పన్నేసు. వేరప్పసవోతి వేరబహులతా. అనత్థతాతి అనత్థకారితా. సుకదరియతాతి సుట్ఠు కదరియతా థద్ధమచ్ఛరియభావో. ఉదకమివ ఇణం విగాహతీతి పాసాణో ఉదకం వియ సంసీదన్తో ఇణం విగాహతి.

రత్తినుట్ఠానదేస్సినాతి రత్తిం అనుట్ఠానసీలేన. అతిసాయమిదం అహూతి ఇదం అతిసాయం జాతన్తి యే ఏవం వత్వా కమ్మం న కరోన్తి. ఇతి విస్సట్ఠకమ్మన్తేతి ఏవం వత్వా పరిచ్చత్తకమ్మన్తే. అత్థా అచ్చేన్తి మాణవేతి ఏవరూపే పుగ్గలే అత్థా అతిక్కమన్తి, తేసు న తిట్ఠన్తి.

తిణా భియ్యోతి తిణతోపి ఉత్తరి. సో సుఖం న విహాయతీతి సో పురిసో సుఖం న జహాతి, సుఖసమఙ్గీయేవ హోతి. ఇమినా కథామగ్గేన ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘గిహిభూతేన సతా ఏత్తకం కమ్మం న కాతబ్బం, కరోన్తస్స వడ్ఢి నామ నత్థి. ఇధలోకే పరలోకే గరహమేవ పాపుణాతీ’’తి.

మిత్తపతిరూపకాదివణ్ణనా

౨౫౪. ఇదాని యో ఏవం కరోతో అనత్థో ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞాని వా పన యాని కానిచి భయాని యేకేచి ఉపద్దవా యేకేచి ఉపసగ్గా, సబ్బే తే బాలం నిస్సాయ ఉప్పజ్జన్తి. తస్మా ‘‘ఏవరూపా బాలా న సేవితబ్బా’’తి బాలే మిత్తపతిరూపకే అమిత్తే దస్సేతుం చత్తారోమే, గహపతిపుత్త అమిత్తాతిఆదిమాహ. తత్థ అఞ్ఞదత్థుహరోతి సయం తుచ్ఛహత్థో ఆగన్త్వా ఏకంసేన యంకిఞ్చి హరతియేవ. వచీపరమోతి వచనపరమో వచనమత్తేనేవ దాయకో కారకో వియ హోతి. అనుప్పియభాణీతి అనుప్పియం భణతి. అపాయసహాయోతి భోగానం అపాయేసు సహాయో హోతి.

౨౫౫. ఏవం చత్తారో అమిత్తే దస్సేత్వా పున తత్థ ఏకేకం చతూహి కారణేహి విభజన్తో చతూహి ఖో, గహపతిపుత్తాతిఆదిమాహ. తత్థ అఞ్ఞదత్థుహరో హోతీతి ఏకంసేన హారకోయేవ హోతి. సహాయస్స గేహం రిత్తహత్థో ఆగన్త్వా నివత్థసాటకాదీనం వణ్ణం భాసతి, సో ‘‘అతివియ త్వం సమ్మ ఇమస్స వణ్ణం భాససీ’’తి అఞ్ఞం నివాసేత్వా తం దేతి. అప్పేన బహుమిచ్ఛతీతి యంకిఞ్చి అప్పకం దత్వా తస్స సన్తికా బహుం పత్థేతి. భయస్స కిచ్చం కరోతీతి అత్తనో భయే ఉప్పన్నే తస్స దాసో వియ హుత్వా తం తం కిచ్చం కరోతి, అయం సబ్బదా న కరోతి, భయే ఉప్పన్నే కరోతి, న పేమేనాతి అమిత్తో నామ జాతో. సేవతి అత్థకారణాతి మిత్తసన్థవవసేన న సేవతి, అత్తనో అత్థమేవ పచ్చాసీసన్తో సేవతి.

౨౫౬. అతీతేన పటిసన్థరతీతి సహాయే ఆగతే ‘‘హియ్యో వా పరే వా న ఆగతోసి, అమ్హాకం ఇమస్మిం వారే సస్సం అతివియ నిప్ఫన్నం, బహూని సాలియవబీజాదీని ఠపేత్వా మగ్గం ఓలోకేన్తా నిసీదిమ్హ, అజ్జ పన సబ్బం ఖీణ’’న్తి ఏవం అతీతేన సఙ్గణ్హాతి. అనాగతేనాతి ‘‘ఇమస్మిం వారే అమ్హాకం సస్సం మనాపం భవిస్సతి, ఫలభారభరితా సాలిఆదయో, సస్ససఙ్గహే కతే తుమ్హాకం సఙ్గహం కాతుం సమత్థా భవిస్సామా’’తి ఏవం అనాగతేన సఙ్గణ్హాతి. నిరత్థకేనాతి హత్థిక్ఖన్ధే వా అస్సపిట్ఠే వా నిసిన్నో సహాయం దిస్వా ‘‘ఏహి, భో, ఇధ నిసీదా’’తి వదతి. మనాపం సాటకం నివాసేత్వా ‘‘సహాయకస్స వత మే అనుచ్ఛవికో అఞ్ఞో పన మయ్హం నత్థీ’’తి వదతి, ఏవం నిరత్థకేన సఙ్గణ్హాతి నామ. పచ్చుప్పన్నేసు కిచ్చేసు బ్యసనం దస్సేతీతి ‘‘సకటేన మే అత్థో’’తి వుత్తే ‘‘చక్కమస్స భిన్నం, అక్ఖో ఛిన్నో’’తిఆదీని వదతి.

౨౫౭. పాపకమ్పిస్స అనుజానాతీతి పాణాతిపాతాదీసు యంకిఞ్చి కరోమాతి వుత్తే ‘‘సాధు సమ్మ కరోమా’’తి అనుజానాతి. కల్యాణేపి ఏసేవ నయో. సహాయో హోతీతి ‘‘అసుకట్ఠానే సురం పివన్తి, ఏహి తత్థ గచ్ఛామా’’తి వుత్తే సాధూతి గచ్ఛతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఇతి విఞ్ఞాయాతి ‘‘మిత్తపతిరూపకా ఏతే’’తి ఏవం జానిత్వా.

సుహదమిత్తాదివణ్ణనా

౨౬౦. ఏవం న సేవితబ్బే పాపమిత్తే దస్సేత్వా ఇదాని సేవితబ్బే కల్యాణమిత్తే దస్సేన్తో పున చత్తారోమే, గహపతిపుత్తాతిఆదిమాహ. తత్థ సుహదాతి సున్దరహదయా.

౨౬౧. పమత్తం రక్ఖతీతి మజ్జం పివిత్వా గామమజ్ఝే వా గామద్వారే వా మగ్గే వా నిపన్నం దిస్వా ‘‘ఏవంనిపన్నస్స కోచిదేవ నివాసనపారుపనమ్పి హరేయ్యా’’తి సమీపే నిసీదిత్వా పబుద్ధకాలే గహేత్వా గచ్ఛతి. పమత్తస్స సాపతేయ్యన్తి సహాయో బహిగతో వా హోతి సురం పివిత్వా వా పమత్తో, గేహం అనారక్ఖం ‘‘కోచిదేవ యంకిఞ్చి హరేయ్యా’’తి గేహం పవిసిత్వా తస్స ధనం రక్ఖతి. భీతస్సాతి కిస్మిఞ్చిదేవ భయే ఉప్పన్నే ‘‘మా భాయి, మాదిసే సహాయే ఠితే కిం భాయసీ’’తి తం భయం హరన్తో పటిసరణం హోతి. తద్దిగుణం భోగన్తి కిచ్చకరణీయే ఉప్పన్నే సహాయం అత్తనో సన్తికం ఆగతం దిస్వా వదతి ‘‘కస్మా ఆగతోసీ’’తి? రాజకులే కమ్మం అత్థీతి. కిం లద్ధుం వట్టతీతి? ఏకో కహాపణోతి. ‘‘నగరే కమ్మం నామ న ఏకకహాపణేన నిప్ఫజ్జతి, ద్వే గణ్హాహీ’’తి ఏవం యత్తకం వదతి, తతో దిగుణం దేతి.

౨౬౨. గుయ్హమస్స ఆచిక్ఖతీతి అత్తనో గుయ్హం నిగూహితుం యుత్తకథం అఞ్ఞస్స అకథేత్వా తస్సేవ ఆచిక్ఖతి. గుయ్హమస్స పరిగూహతీతి తేన కథితం గుయ్హం యథా అఞ్ఞో న జానాతి, ఏవం రక్ఖతి. ఆపదాసు న విజహతీతి ఉప్పన్నే భయే న పరిచ్చజతి. జీవితమ్పిస్స అత్థాయాతి అత్తనో జీవితమ్పి తస్స సహాయస్స అత్థాయ పరిచ్చత్తమేవ హోతి, అత్తనో జీవితం అగణేత్వాపి తస్స కమ్మం కరోతియేవ.

౨౬౩. పాపా నివారేతీతి అమ్హేసు పస్సన్తేసు పస్సన్తేసు త్వం ఏవం కాతుం న లభసి, పఞ్చ వేరాని దస అకుసలకమ్మపథే మా కరోహీతి నివారేతి. కల్యాణే నివేసేతీతి కల్యాణకమ్మే తీసు సరణేసు పఞ్చసీలేసు దసకుసలకమ్మపథేసు వత్తస్సు, దానం దేహి పుఞ్ఞం కరోహి ధమ్మం సుణాహీతి ఏవం కల్యాణే నియోజేతి. అస్సుతం సావేతీతి అస్సుతపుబ్బం సుఖుమం నిపుణం కారణం సావేతి. సగ్గస్స మగ్గన్తి ఇదం కమ్మం కత్వా సగ్గే నిబ్బత్తన్తీతి ఏవం సగ్గస్స మగ్గం ఆచిక్ఖతి.

౨౬౪. అభవేనస్స న నన్దతీతి తస్స అభవేన అవుడ్ఢియా పుత్తదారస్స వా పరిజనస్స వా తథారూపం పారిజుఞ్ఞం దిస్వా వా సుత్వా వా న నన్దతి, అనత్తమనో హోతి. భవేనాతి వుడ్ఢియా తథారూపస్స సమ్పత్తిం వా ఇస్సరియప్పటిలాభం వా దిస్వా వా సుత్వా వా నన్దతి, అత్తమనో హోతి. అవణ్ణం భణమానం నివారేతీతి ‘‘అసుకో విరూపో న పాసాదికో దుజ్జాతికో దుస్సీలో’’తి వా వుత్తే ‘‘ఏవం మా భణి, రూపవా చ సో పాసాదికో చ సుజాతో చ సీలసమ్పన్నో చా’’తిఆదీహి వచనేహి పరం అత్తనో సహాయస్స అవణ్ణం భణమానం నివారేతి. వణ్ణం భణమానం పసంసతీతి ‘‘అసుకో రూపవా పాసాదికో సుజాతో సీలసమ్పన్నో’’తి వుత్తే ‘‘అహో సుట్ఠు వదసి, సుభాసితం తయా, ఏవమేతం, ఏస పురిసో రూపవా పాసాదికో సుజాతో సీలసమ్పన్నో’’తి ఏవం అత్తనో సహాయకస్స పరం వణ్ణం భణమానం పసంసతి.

౨౬౫. జలం అగ్గీవ భాసతీతి రత్తిం పబ్బతమత్థకే జలమానో అగ్గి వియ విరోచతి.

భోగే సంహరమానస్సాతి అత్తానమ్పి పరమ్పి అపీళేత్వా ధమ్మేన సమేన భోగే సమ్పిణ్డేన్తస్స రాసిం కరోన్తస్స. భమరస్సేవ ఇరీయతోతి యథా భమరో పుప్ఫానం వణ్ణగన్ధం అపోథయం తుణ్డేనపి పక్ఖేహిపి రసం ఆహరిత్వా అనుపుబ్బేన చక్కప్పమాణం మధుపటలం కరోతి, ఏవం అనుపుబ్బేన మహన్తం భోగరాసిం కరోన్తస్స. భోగా సన్నిచయం యన్తీతి తస్స భోగా నిచయం గచ్ఛన్తి. కథం? అనుపుబ్బేన ఉపచికాహి సంవడ్ఢియమానో వమ్మికో వియ. తేనాహ ‘‘వమ్మికోవుపచీయతీ’’తి. యథా వమ్మికో ఉపచియతి, ఏవం నిచయం యన్తీతి అత్థో.

సమాహత్వాతి సమాహరిత్వా. అలమత్థోతి యుత్తసభావో సమత్థో వా పరియత్తరూపో ఘరావాసం సణ్ఠాపేతుం.

ఇదాని యథా వా ఘరావాసో సణ్ఠపేతబ్బో, తథా ఓవదన్తో చతుధా విభజే భోగేతిఆదిమాహ. తత్థ స వే మిత్తాని గన్థతీతి సో ఏవం విభజన్తో మిత్తాని గన్థతి నామ అభేజ్జమానాని ఠపేతి. యస్స హి భోగా సన్తి, సో ఏవ మిత్తే ఠపేతుం సక్కోతి, న ఇతరో.

ఏకేన భోగే భుఞ్జేయ్యాతి ఏకేన కోట్ఠాసేన భోగే భుఞ్జేయ్య. ద్వీహి కమ్మం పయోజయేతి ద్వీహి కోట్ఠాసేహి కసివాణిజ్జాదికమ్మం పయోజేయ్య. చతుత్థఞ్చ నిధాపేయ్యాతి చతుత్థం కోట్ఠాసం నిధాపేత్వా ఠపేయ్య. ఆపదాసు భవిస్సతీతి కులానఞ్హి న సబ్బకాలం ఏకసదిసం వత్తతి, కదాచి రాజాదివసేన ఆపదాపి ఉప్పజ్జన్తి, తస్మా ఏవం ఆపదాసు ఉప్పన్నాసు భవిస్సతీతి ‘‘ఏకం కోట్ఠాసం నిధాపేయ్యా’’తి ఆహ. ఇమేసు పన చతూసు కోట్ఠాసేసు కతరకోట్ఠాసం గహేత్వా కుసలం కాతబ్బన్తి? ‘‘భోగే భుఞ్జేయ్యా’’తి వుత్తకోట్ఠాసం. తతో గణ్హిత్వా భిక్ఖూనమ్పి కపణద్ధికాదీనమ్పి దాతబ్బం, పేసకారన్హాపితాదీనమ్పి వేతనం దాతబ్బం.

ఛద్దిసాపటిచ్ఛాదనకణ్డవణ్ణనా

౨౬౬. ఇతి భగవా ఏత్తకేన కథామగ్గేన ఏవం గహపతిపుత్తస్స అరియసావకో చతూహి కారణేహి అకుసలం పహాయ ఛహి కారణేహి భోగానం అపాయముఖం వజ్జేత్వా సోళస మిత్తాని సేవన్తో ఘరావాసం సణ్ఠపేత్వా దారభరణం కరోన్తో ధమ్మికేన ఆజీవేన జీవతి, దేవమనుస్సానఞ్చ అన్తరే అగ్గిక్ఖన్ధో వియ విరోచతీతి వజ్జనీయధమ్మవజ్జనత్థం సేవితబ్బధమ్మసేవనత్థఞ్చ ఓవాదం దత్వా ఇదాని నమస్సితబ్బా ఛ దిసా దస్సేన్తో కథఞ్చ గహపతిపుత్తాతిఆదిమాహ.

తత్థ ఛద్దిసాపటిచ్ఛాదీతి యథా ఛహి దిసాహి ఆగమనభయం న ఆగచ్ఛతి, ఖేమం హోతి నిబ్భయం ఏవం విహరన్తో ‘‘ఛద్దిసాపటిచ్ఛాదీ’’తి వుచ్చతి. ‘‘పురత్థిమా దిసా మాతాపితరో వేదితబ్బా’’తిఆదీసు మాతాపితరో పుబ్బుపకారితాయ పురత్థిమా దిసాతి వేదితబ్బా. ఆచరియా దక్ఖిణేయ్యతాయ దక్ఖిణా దిసాతి. పుత్తదారా పిట్ఠితో అనుబన్ధనవసేన పచ్ఛిమా దిసాతి. మిత్తామచ్చా యస్మా సో మిత్తామచ్చే నిస్సాయ తే తే దుక్ఖవిసేసే ఉత్తరతి, తస్మా ఉత్తరా దిసాతి. దాసకమ్మకరా పాదమూలే పతిట్ఠానవసేన హేట్ఠిమా దిసాతి. సమణబ్రాహ్మణా గుణేహి ఉపరి ఠితభావేన ఉపరిమా దిసాతి వేదితబ్బా.

౨౬౭. భతో నే భరిస్సామీతి అహం మాతాపితూహి థఞ్ఞం పాయేత్వా హత్థపాదే వడ్ఢేత్వా ముఖేన సిఙ్ఘాణికం అపనేత్వా నహాపేత్వా మణ్డేత్వా భతో భరితో జగ్గితో, స్వాహం అజ్జ తే మహల్లకే పాదధోవనన్హాపనయాగుభత్తదానాదీహి భరిస్సామి.

కిచ్చం నేసం కరిస్సామీతి అత్తనో కమ్మం ఠపేత్వా మాతాపితూనం రాజకులాదీసు ఉప్పన్నం కిచ్చం గన్త్వా కరిస్సామి. కులవంసం సణ్ఠపేస్సామీతి మాతాపితూనం సన్తకం ఖేత్తవత్థుహిరఞ్ఞసువణ్ణాదిం అవినాసేత్వా రక్ఖన్తోపి కులవంసం సణ్ఠపేతి నామ. మాతాపితరో అధమ్మికవంసతో హారేత్వా ధమ్మికవంసే ఠపేన్తోపి, కులవంసేన ఆగతాని సలాకభత్తాదీని అనుపచ్ఛిన్దిత్వా పవత్తేన్తోపి కులవంసం సణ్ఠపేతి నామ. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘కులవంసం సణ్ఠపేస్సామీ’’తి.

దాయజ్జం పటిపజ్జామీతి మాతాపితరో అత్తనో ఓవాదే అవత్తమానే మిచ్ఛాపటిపన్నే దారకే వినిచ్ఛయం పత్వా అపుత్తే కరోన్తి, తే దాయజ్జారహా న హోన్తి. ఓవాదే వత్తమానే పన కులసన్తకస్స సామికే కరోన్తి, అహం ఏవం వత్తిస్సామీతి అధిప్పాయేన ‘‘దాయజ్జం పటిపజ్జామీ’’తి వుత్తం.

దక్ఖిణం అనుప్పదస్సామీతి తేసం పత్తిదానం కత్వా తతియదివసతో పట్ఠాయ దానం అనుప్పదస్సామి. పాపా నివారేన్తీతి పాణాతిపాతాదీనం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికం ఆదీనవం వత్వా, ‘‘తాత, మా ఏవరూపం కరీ’’తి నివారేన్తి, కతమ్పి గరహన్తి. కల్యాణే నివేసేన్తీతి అనాథపిణ్డికో వియ లఞ్జం దత్వాపి సీలసమాదానాదీసు నివేసేన్తి. సిప్పం సిక్ఖాపేన్తీతి అత్తనో ఓవాదే ఠితభావం ఞత్వా వంసానుగతం ముద్దాగణనాదిసిప్పం సిక్ఖాపేన్తి. పతిరూపేనాతి కులసీలరూపాదీహి అనురూపేన.

సమయే దాయజ్జం నియ్యాదేన్తీతి సమయే ధనం దేన్తి. తత్థ నిచ్చసమయో కాలసమయోతి ద్వే సమయా. నిచ్చసమయే దేన్తి నామ ‘‘ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ ఇమం గణ్హితబ్బం గణ్హ, అయం తే పరిబ్బయో హోతు, ఇమినా కుసలం కరోహీ’’తి దేన్తి. కాలసమయే దేన్తి నామ సిఖాఠపనఆవాహవివాహాదిసమయే దేన్తి. అపిచ పచ్ఛిమే కాలే మరణమఞ్చే నిపన్నస్స ‘‘ఇమినా కుసలం కరోహీ’’తి దేన్తాపి సమయే దేన్తి నామ. పటిచ్ఛన్నా హోతీతి యం పురత్థిమదిసతో భయం ఆగచ్ఛేయ్య, యథా తం నాగచ్ఛతి, ఏవం పిహితా హోతి. సచే హి పుత్తా విప్పటిపన్నా, అస్సు, మాతాపితరో దహరకాలతో పట్ఠాయ జగ్గనాదీహి సమ్మా పటిపన్నా, ఏతే దారకా, మాతాపితూనం అప్పతిరూపాతి ఏతం భయం ఆగచ్ఛేయ్య. పుత్తా సమ్మా పటిపన్నా, మాతాపితరో విప్పటిపన్నా, మాతాపితరో పుత్తానం నానురూపాతి ఏతం భయం ఆగచ్ఛేయ్య. ఉభోసు విప్పటిపన్నేసు దువిధమ్పి తం భయం హోతి. సమ్మా పటిపన్నేసు సబ్బం న హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘పటిచ్ఛన్నా హోతి ఖేమా అప్పటిభయా’’తి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా భగవా సిఙ్గాలకం ఏతదవోచ – ‘‘న ఖో తే, గహపతిపుత్త, పితా లోకసమ్మతం పురత్థిమం దిసం నమస్సాపేతి. మాతాపితరో పన పురత్థిమదిసాసదిసే కత్వా నమస్సాపేతి. అయఞ్హి తే పితరా పురత్థిమా దిసా అక్ఖాతా, నో అఞ్ఞా’’తి.

౨౬౮. ఉట్ఠానేనాతి ఆసనా ఉట్ఠానేన. అన్తేవాసికేన హి ఆచరియం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ఆసనా వుట్ఠాయ పచ్చుగ్గమనం కత్వా హత్థతో భణ్డకం గహేత్వా ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా నిసీదాపేత్వా బీజనపాదధోవనపాదమక్ఖనాని కాతబ్బాని. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఉట్ఠానేనా’’తి. ఉపట్ఠానేనాతి దివసస్స తిక్ఖత్తుం ఉపట్ఠానగమనేన. సిప్పుగ్గహణకాలే పన అవస్సకమేవ గన్తబ్బం హోతి. సుస్సూసాయాతి సద్దహిత్వా సవనేన. అసద్దహిత్వా సుణన్తో హి విసేసం నాధిగచ్ఛతి. పారిచరియాయాతి అవసేసఖుద్దకపారిచరియాయ. అన్తేవాసికేన హి ఆచరియస్స పాతోవ వుట్ఠాయ ముఖోదకదన్తకట్ఠం దత్వా భత్తకిచ్చకాలేపి పానీయం గహేత్వా పచ్చుపట్ఠానాదీని కత్వా వన్దిత్వా గన్తబ్బం. కిలిట్ఠవత్థాదీని ధోవితబ్బాని, సాయం నహానోదకం పచ్చుపట్ఠపేతబ్బం. అఫాసుకాలే ఉపట్ఠాతబ్బం. పబ్బజితేనపి సబ్బం అన్తేవాసికవత్తం కాతబ్బం. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘పారిచరియాయా’’తి. సక్కచ్చం సిప్పపటిగ్గహణేనాతి సక్కచ్చం పటిగ్గహణం నామ థోకం గహేత్వా బహువారే సజ్ఝాయకరణం, ఏకపదమ్పి విసుద్ధమేవ గహేతబ్బం.

సువినీతం వినేన్తీతి ‘‘ఏవం తే నిసీదితబ్బం, ఏవం ఠాతబ్బం, ఏవం ఖాదితబ్బం, ఏవం భుఞ్జితబ్బం, పాపమిత్తా వజ్జేతబ్బా, కల్యాణమిత్తా సేవితబ్బా’’తి ఏవం ఆచారం సిక్ఖాపేన్తి వినేన్తి. సుగ్గహితం గాహాపేన్తీతి యథా సుగ్గహితం గణ్హాతి, ఏవం అత్థఞ్చ బ్యఞ్జనఞ్చ సోధేత్వా పయోగం దస్సేత్వా గణ్హాపేన్తి. మిత్తామచ్చేసు పటియాదేన్తీతి ‘‘అయం అమ్హాకం అన్తేవాసికో బ్యత్తో బహుస్సుతో మయా సమసమో, ఏతం సల్లక్ఖేయ్యాథా’’తి ఏవం గుణం కథేత్వా మిత్తామచ్చేసు పతిట్ఠపేన్తి.

దిసాసు పరిత్తాణం కరోన్తీతి సిప్పసిక్ఖాపనేనేవస్స సబ్బదిసాసు రక్ఖం కరోన్తి. ఉగ్గహితసిప్పో హి యం యం దిసం గన్త్వా సిప్పం దస్సేతి, తత్థ తత్థస్స లాభసక్కారో ఉప్పజ్జతి. సో ఆచరియేన కతో నామ హోతి, గుణం కథేన్తోపిస్స మహాజనో ఆచరియపాదే ధోవిత్వా వసితఅన్తేవాసికో వత అయన్తి పఠమం ఆచరియస్సేవ గుణం కథేన్తి, బ్రహ్మలోకప్పమాణోపిస్స లాభో ఉప్పజ్జమానో ఆచరియసన్తకోవ హోతి. అపిచ యం విజ్జం పరిజప్పిత్వా గచ్ఛన్తం అటవియం చోరా న పస్సన్తి, అమనుస్సా వా దీఘజాతిఆదయో వా న విహేఠేన్తి, తం సిక్ఖాపేన్తాపి దిసాసు పరిత్తాణం కరోన్తి. యం వా సో దిసం గతో హోతి, తతో కఙ్ఖం ఉప్పాదేత్వా అత్తనో సన్తికం ఆగతమనుస్సే ‘‘ఏతిస్సం దిసాయం అమ్హాకం అన్తేవాసికో వసతి, తస్స చ మయ్హఞ్చ ఇమస్మిం సిప్పే నానాకరణం నత్థి, గచ్ఛథ తమేవ పుచ్ఛథా’’తి ఏవం అన్తేవాసికం పగ్గణ్హన్తాపి తస్స తత్థ లాభసక్కారుప్పత్తియా పరిత్తాణం కరోన్తి నామ, పతిట్ఠం కరోన్తీతి అత్థో. సేసమేత్థ పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

౨౬౯. తతియదిసావారే సమ్మాననాయాతి దేవమాతే తిస్సమాతేతి ఏవం సమ్భావితకథాకథనేన. అనవమాననాయాతి యథా దాసకమ్మకరాదయో పోథేత్వా విహేఠేత్వా కథేన్తి, ఏవం హీళేత్వా విమానేత్వా అకథనేన. అనతిచరియాయాతి తం అతిక్కమిత్వా బహి అఞ్ఞాయ ఇత్థియా సద్ధిం పరిచరన్తో తం అతిచరతి నామ, తథా అకరణేన. ఇస్సరియవోస్సగ్గేనాతి ఇత్థియో హి మహాలతాసదిసమ్పి ఆభరణం లభిత్వా భత్తం విచారేతుం అలభమానా కుజ్ఝన్తి, కటచ్ఛుం హత్థే ఠపేత్వా తవ రుచియా కరోహీతి భత్తగేహే విస్సట్ఠే సబ్బం ఇస్సరియం విస్సట్ఠం నామ హోతి, ఏవం కరణేనాతి అత్థో. అలఙ్కారానుప్పదానేనాతి అత్తనో విభవానురూపేన అలఙ్కారదానేన. సుసంవిహితకమ్మన్తాతి యాగుభత్తపచనకాలాదీని అనతిక్కమిత్వా తస్స తస్స సాధుకం కరణేన సుట్ఠు సంవిహితకమ్మన్తా. సఙ్గహితపరిజనాతి సమ్మాననాదీహి చేవ పహేణకపేసనాదీహి చ సఙ్గహితపరిజనా. ఇధ పరిజనో నామ సామికస్స చేవ అత్తనో చ ఞాతిజనో. అనతిచారినీతి సామికం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం మనసాపి న పత్థేతి. సమ్భతన్తి కసివాణిజ్జాదీని కత్వా ఆభతధనం. దక్ఖా చ హోతీతి యాగుభత్తసమ్పాదనాదీసు ఛేకా నిపుణా హోతి. అనలసాతి నిక్కోసజ్జా. యథా అఞ్ఞా కుసీతా నిసిన్నట్ఠానే నిసిన్నావ హోన్తి ఠితట్ఠానే ఠితావ, ఏవం అహుత్వా విప్ఫారితేన చిత్తేన సబ్బకిచ్చాని నిప్ఫాదేతి. సేసమిధాపి పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

౨౭౦. చతుత్థదిసావారే అవిసంవాదనతాయాతి యస్స యస్స నామం గణ్హాతి, తం తం అవిసంవాదేత్వా ఇదమ్పి అమ్హాకం గేహే అత్థి, ఇదమ్పి అత్థి, గహేత్వా గచ్ఛాహీతి ఏవం అవిసంవాదేత్వా దానేన. అపరపజా చస్స పటిపూజేన్తీతి సహాయస్స పుత్తధీతరో పజా నామ, తేసం పన పుత్తధీతరో చ నత్తుపనత్తకా చ అపరపజా నామ. తే పటిపూజేన్తి కేళాయన్తి మమాయన్తి మఙ్గలకాలాదీసు తేసం మఙ్గలాదీని కరోన్తి. సేసమిధాపి పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.

౨౭౧. యథాబలం కమ్మన్తసంవిధానేనాతి దహరేహి కాతబ్బం మహల్లకేహి, మహల్లకేహి వా కాతబ్బం దహరేహి, ఇత్థీహి కాతబ్బం పురిసేహి, పురిసేహి వా కాతబ్బం ఇత్థీహి అకారేత్వా తస్స తస్స బలానురూపేనేవ కమ్మన్తసంవిధానేన. భత్తవేతనానుప్పదానేనాతి అయం ఖుద్దకపుత్తో, అయం ఏకవిహారీతి తస్స తస్స అనురూపం సల్లక్ఖేత్వా భత్తదానేన చేవ పరిబ్బయదానేన చ. గిలానుపట్ఠానేనాతి అఫాసుకకాలే కమ్మం అకారేత్వా సప్పాయభేసజ్జాదీని దత్వా పటిజగ్గనేన. అచ్ఛరియానం రసానం సంవిభాగేనాతి అచ్ఛరియే మధురరసే లభిత్వా సయమేవ అఖాదిత్వా తేసమ్పి తతో సంవిభాగకరణేన. సమయే వోస్సగ్గేనాతి నిచ్చసమయే చ కాలసమయే చ వోస్సజ్జనేన. నిచ్చసమయే వోస్సజ్జనం నామ సకలదివసం కమ్మం కరోన్తా కిలమన్తి. తస్మా యథా న కిలమన్తి, ఏవం వేలం ఞత్వా విస్సజ్జనం. కాలసమయే వోస్సగ్గో నామ ఛణనక్ఖత్తకీళాదీసు అలఙ్కారభణ్డఖాదనీయభోజనీయాదీని దత్వా విస్సజ్జనం. దిన్నాదాయినోతి చోరికాయ కిఞ్చి అగహేత్వా సామికేహి దిన్నస్సేవ ఆదాయినో. సుకతకమ్మకరాతి ‘‘కిం ఏతస్స కమ్మేన కతేన, న మయం కిఞ్చి లభామా’’తి అనుజ్ఝాయిత్వా తుట్ఠహదయా యథా తం కమ్మం సుకతం హోతి, ఏవం కారకా. కిత్తివణ్ణహరాతి పరిసమజ్ఝే కథాయ సమ్పత్తాయ ‘‘కో అమ్హాకం సామికేహి సదిసో అత్థి, మయం అత్తనో దాసభావమ్పి న జానామ, తేసం సామికభావమ్పి న జానామ, ఏవం నో అనుకమ్పన్తీ’’తి గుణకథాహారకా. సేసమిధాపి పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

౨౭౨. మేత్తేన కాయకమ్మేనాతిఆదీసు మేత్తచిత్తం పచ్చుపట్ఠపేత్వా కతాని కాయకమ్మాదీని మేత్తాని నామ వుచ్చన్తి. తత్థ భిక్ఖూ నిమన్తేస్సామీతి విహారగమనం, ధమకరణం గహేత్వా ఉదకపరిస్సావనం, పిట్ఠిపరికమ్మపాదపరికమ్మాదికరణఞ్చ మేత్తం కాయకమ్మం నామ. భిక్ఖూ పిణ్డాయ పవిట్ఠే దిస్వా ‘‘సక్కచ్చం యాగుం దేథ, భత్తం దేథా’’తిఆదివచనఞ్చేవ, సాధుకారం దత్వా ధమ్మసవనఞ్చ సక్కచ్చం పటిసన్థారకరణాదీని చ మేత్తం వచీకమ్మం నామ. ‘‘అమ్హాకం కులూపకత్థేరా అవేరా హోన్తు అబ్యాపజ్జా’’తి ఏవం చిన్తనం మేత్తం మనోకమ్మం నామ. అనావటద్వారతాయాతి అపిహితద్వారతాయ. తత్థ సబ్బద్వారాని వివరిత్వాపి సీలవన్తానం అదాయకో అకారకో పిహితద్వారోయేవ. సబ్బద్వారాని పన పిదహిత్వాపి తేసం దాయకో కారకో వివటద్వారోయేవ. ఇతి సీలవన్తేసు గేహద్వారం ఆగతేసు సన్తంయేవ నత్థీతి అవత్వా దాతబ్బం. ఏవం అనావటద్వారతా నామ హోతి.

ఆమిసానుప్పదానేనాతి పురేభత్తం పరిభుఞ్జితబ్బకం ఆమిసం నామ, తస్మా సీలవన్తానం యాగుభత్తసమ్పదానేనాతి అత్థో. కల్యాణేన మనసా అనుకమ్పన్తీతి ‘‘సబ్బే సత్తా సుఖితా హోన్తు అవేరా అరోగా అబ్యాపజ్జా’’తి ఏవం హితఫరణేన. అపిచ ఉపట్ఠాకానం గేహం అఞ్ఞే సీలవన్తే సబ్రహ్మచారీ గహేత్వా పవిసన్తాపి కల్యాణేన చేతసా అనుకమ్పన్తి నామ. సుతం పరియోదాపేన్తీతి యం తేసం పకతియా సుతం అత్థి, తస్స అత్థం కథేత్వా కఙ్ఖం వినోదేన్తి, తథత్తాయ వా పటిపజ్జాపేన్తి. సేసమిధాపి పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

౨౭౩. అలమత్తోతి పుత్తదారభరణం కత్వా అగారం అజ్ఝావసనసమత్థో. పణ్డితోతి దిసానమస్సనట్ఠానే పణ్డితో హుత్వా. సణ్హోతి సుఖుమత్థదస్సనేన సణ్హవాచాభణనేన వా సణ్హో హుత్వా. పటిభానవాతి దిసానమస్సనట్ఠానే పటిభానవా హుత్వా నివాతవుత్తీతి నీచవుత్తి. అత్థద్ధోతి థమ్భరహితో. ఉట్ఠానకోతి ఉట్ఠానవీరియసమ్పన్నో. అనలసోతి నిక్కోసజ్జో. అచ్ఛిన్నవుత్తీతి నిరన్తరకరణవసేన అఖణ్డవుత్తి. మేధావీతి ఠానుప్పత్తియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో.

సఙ్గాహకోతి చతూహి సఙ్గహవత్థూహి సఙ్గహకరో. మిత్తకరోతి మిత్తగవేసనో. వదఞ్ఞూతి పుబ్బకారినా, వుత్తవచనం జానాతి. సహాయకస్స ఘరం గతకాలే ‘‘మయ్హం సహాయకస్స వేఠనం దేథ, సాటకం దేథ, మనుస్సానం భత్తవేతనం దేథా’’తి వుత్తవచనమనుస్సరన్తో తస్స అత్తనో గేహం ఆగతస్స తత్తకం వా తతో అతిరేకం వా పటికత్తాతి అత్థో. అపిచ సహాయకస్స ఘరం గన్త్వా ఇమం నామ గణ్హిస్సామీతి ఆగతం సహాయకం లజ్జాయ గణ్హితుం అసక్కోన్తం అనిచ్ఛారితమ్పి తస్స వాచం ఞత్వా యేన అత్థేన సో ఆగతో, తం నిప్ఫాదేన్తో వదఞ్ఞూ నామ. యేన యేన వా పన సహాయకస్స ఊనం హోతి, ఓలోకేత్వా తం తం దేన్తోపి వదఞ్ఞూయేవ. నేతాతి తం తం అత్థం దస్సేన్తో పఞ్ఞాయ నేతా. వివిధాని కారణాని దస్సేన్తో నేతీతి వినేతా. పునప్పునం నేతీతి అనునేతా.

తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం పుగ్గలే. రథస్సాణీవ యాయతోతి యథా ఆణియా సతియేవ రథో యాతి, అసతి న యాతి, ఏవం ఇమేసు సఙ్గహేసు సతియేవ లోకో వత్తతి, అసతి న వత్తతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఏతే ఖో సఙ్గహా లోకే, రథస్సాణీవ యాయతో’’తి.

న మాతా పుత్తకారణాతి యది మాతా ఏతే సఙ్గహే పుత్తస్స న కరేయ్య, పుత్తకారణా మానం వా పూజం వా న లభేయ్య.

సఙ్గహా ఏతేతి ఉపయోగవచనే పచ్చత్తం. ‘‘సఙ్గహే ఏతే’’తి వా పాఠో. సమ్మపేక్ఖన్తీతి సమ్మా పేక్ఖన్తి. పాసంసా చ భవన్తీతి పసంసనీయా చ భవన్తి.

౨౭౪. ఇతి భగవా యా దిసా సన్ధాయ తే గహపతిపుత్త పితా ఆహ ‘‘దిసా నమస్సేయ్యాసీ’’తి, ఇమా తా ఛ దిసా. యది త్వం పితు వచనం కరోసి, ఇమా దిసా నమస్సాతి దస్సేన్తో సిఙ్గాలస్స పుచ్ఛాయ ఠత్వా దేసనం మత్థకం పాపేత్వా రాజగహం పిణ్డాయ పావిసి. సిఙ్గాలకోపి సరణేసు పతిట్ఠాయ చత్తాలీసకోటిధనం బుద్ధసాసనే వికిరిత్వా పుఞ్ఞకమ్మం కత్వా సగ్గపరాయణో అహోసి. ఇమస్మిఞ్చ పన సుత్తే యం గిహీహి కత్తబ్బం కమ్మం నామ, తం అకథితం నత్థి, గిహివినయో నామాయం సుత్తన్తో. తస్మా ఇమం సుత్వా యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానస్స వుద్ధియేవ పాటికఙ్ఖా, నో పరిహానీతి.

సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ

సిఙ్గాలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.