౭. లక్ఖణసుత్తవణ్ణనా

ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణవణ్ణనా

౧౯౯. ఏవం మే సుతన్తి లక్ఖణసుత్తం. తత్రాయమనుత్తానపదవణ్ణనా. ద్వత్తింసిమానీతి ద్వత్తింస ఇమాని. మహాపురిసలక్ఖణానీతి మహాపురిసబ్యఞ్జనాని మహాపురిసనిమిత్తాని ‘‘అయం మహాపురిసో’’తి సఞ్జాననకారణాని. ‘‘యేహి సమన్నాగతస్స మహాపురిసస్సా’’తిఆది మహాపదానే విత్థారితనయేనేవ వేదితబ్బం.

‘‘బాహిరకాపి ఇసయో ధారేన్తి, నో చ ఖో జానన్తి ‘ఇమస్స కమ్మస్స కతత్తా ఇమం లక్ఖణం పటిలభతీ’తి’’ కస్మా ఆహ? అట్ఠుప్పత్తియా అనురూపత్తా. ఇదఞ్హి సుత్తం సఅట్ఠుప్పత్తికం. సా పనస్స అట్ఠుప్పత్తి కత్థ సముట్ఠితా? అన్తోగామే మనుస్సానం అన్తరే. తదా కిర సావత్థివాసినో అత్తనో అత్తనో గేహేసు చ గేహద్వారేసు చ సన్థాగారాదీసు చ నిసీదిత్వా కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘భగవతో అసీతిఅనుబ్యఞ్జనాని బ్యామప్పభా ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణాని, యేహి చ భగవతో కాయో, సబ్బఫాలిఫుల్లో వియ పారిచ్ఛత్తకో, వికసితమివ కమలవనం, నానారతనవిచిత్తం వియ సువణ్ణతోరణం, తారామరిచివిరోచమివ గగనతలం, ఇతో చితో చ విధావమానా విప్ఫన్దమానా ఛబ్బణ్ణరస్మియో ముఞ్చన్తో అతివియ సోభతి. భగవతో చ ఇమినా నామ కమ్మేన ఇదం లక్ఖణం నిబ్బత్తన్తి కథితం నత్థి, యాగుఉళుఙ్కమత్తమ్పి పన కటచ్ఛుభత్తమత్తం వా పుబ్బే దిన్నపచ్చయా ఏవం ఉప్పజ్జతీతి భగవతా వుత్తం. కిం ను ఖో సత్థా కమ్మం అకాసి, యేనస్స ఇమాని లక్ఖణాని నిబ్బత్తన్తీ’’తి.

అథాయస్మా ఆనన్దో అన్తోగామే చరన్తో ఇమం కథాసల్లాపం సుత్వా కతభత్తకిచ్చో విహారం ఆగన్త్వా సత్థు వత్తం కత్వా వన్దిత్వా ఠితో ‘‘మయా, భన్తే, అన్తోగామే ఏకా కథా సుతా’’తి ఆహ. తతో భగవతా ‘‘కిం తే, ఆనన్ద, సుత’’న్తి వుత్తే సబ్బం ఆరోచేసి. సత్థా థేరస్స వచనం సుత్వా పరివారేత్వా నిసిన్నే భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ‘‘ద్వత్తింసిమాని, భిక్ఖవే, మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణానీ’’తి పటిపాటియా లక్ఖణాని దస్సేత్వా యేన కమ్మేన యం నిబ్బత్తం, తస్స దస్సనత్థం ఏవమాహ.

సుప్పతిట్ఠితపాదతాలక్ఖణవణ్ణనా

౨౦౧. పురిమం జాతిన్తిఆదీసు పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధా జాతవసేన ‘‘జాతీ’’తి వుత్తా. తథా భవనవసేన ‘‘భవో’’తి, నివుత్థవసేన ఆలయట్ఠేన వా ‘‘నికేతో’’తి. తిణ్ణమ్పి పదానం పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధసన్తానే ఠితోతి అత్థో. ఇదాని యస్మా తం ఖన్ధసన్తానం దేవలోకాదీసుపి వత్తతి. లక్ఖణనిబ్బత్తనసమత్థం పన కుసలకమ్మం తత్థ న సుకరం, మనుస్సభూతస్సేవ సుకరం. తస్మా యథాభూతేన యం కమ్మం కతం, తం దస్సేన్తో పుబ్బే మనుస్సభూతో సమానోతి ఆహ. అకారణం వా ఏతం. హత్థిఅస్సమిగమహింసవానరాదిభూతోపి మహాపురిసో పారమియో పూరేతియేవ. యస్మా పన ఏవరూపే అత్తభావే ఠితేన కతకమ్మం న సక్కా సుఖేన దీపేతుం, మనుస్సభావే ఠితేన కతకమ్మం పన సక్కా సుఖేన దీపేతుం. తస్మా ‘‘పుబ్బే మనుస్సభూతో సమానో’’తి ఆహ.

దళ్హసమాదానోతి థిరగహణో. కుసలేసు ధమ్మేసూతి దసకుసలకమ్మపథేసు. అవత్థితసమాదానోతి నిచ్చలగహణో అనివత్తితగహణో. మహాసత్తస్స హి అకుసలకమ్మతో అగ్గిం పత్వా కుక్కుటపత్తం వియ చిత్తం పటికుటతి, కుసలం పత్వా వితానం వియ పసారియతి. తస్మా దళ్హసమాదానో హోతి అవత్థితసమాదానో. న సక్కా కేనచి సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా కుసలసమాదానం విస్సజ్జాపేతుం.

తత్రిమాని వత్థూని – పుబ్బే కిర మహాపురిసో కలన్దకయోనియం నిబ్బత్తి. అథ దేవే వుట్ఠే ఓఘో ఆగన్త్వా కులావకం గహేత్వా సముద్దమేవ పవేసేసి. మహాపురిసో ‘‘పుత్తకే నీహరిస్సామీ’’తి నఙ్గుట్ఠం తేమేత్వా తేమేత్వా సముద్దతో ఉదకం బహి ఖిపి. సత్తమే దివసే సక్కో ఆవజ్జిత్వా తత్థ ఆగమ్మ ‘‘కిం కరోసీ’’తి పుచ్ఛి? సో తస్స ఆరోచేసి. సక్కో మహాసముద్దతో ఉదకస్స దున్నీహరణీయభావం కథేసి. బోధిసత్తో తాదిసేన కుసీతేన సద్ధిం కథేతుమ్పి న వట్టతి. ‘‘మా ఇధ తిట్ఠా’’తి అపసారేసి. సక్కో ‘‘అనోమపురిసేన గహితగహణం న సక్కా విస్సజ్జాపేతు’’న్తి తుట్ఠో తస్స పుత్తకే ఆనేత్వా అదాసి. మహాజనకకాలేపి మహాసముద్దం తరమానో ‘‘కస్మా మహాసముద్దం తరసీ’’తి దేవతాయ పుట్ఠో ‘‘పారం గన్త్వా కులసన్తకే రట్ఠే రజ్జం గహేత్వా దానం దాతుం తరామీ’’తి ఆహ. తతో దేవతాయ – ‘‘అయం మహాసముద్దో గమ్భీరో చేవ పుథులో చ, కదా నం తరిస్సతీ’’తి వుత్తే సో ఆహ ‘‘తవేసో మహాసముద్దసదిసో, మయ్హం పన అజ్ఝాసయం ఆగమ్మ ఖుద్దకమాతికా వియ ఖాయతి. త్వంయేవ మం దక్ఖిస్ససి సముద్దం తరిత్వా సముద్దపారతో ధనం ఆహరిత్వా కులసన్తకం రజ్జం గహేత్వా దానం దదమాన’’న్తి. దేవతా ‘‘అనోమపురిసేన గహితగహణం న సక్కా విస్సజ్జాపేతు’’న్తి బోధిసత్తం ఆలిఙ్గేత్వా హరిత్వా ఉయ్యానే నిపజ్జాపేసి. సో ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా దివసే దివసే పఞ్చసతసహస్సపరిచ్చాగం కత్వా అపరభాగే నిక్ఖమ్మ పబ్బజితో. ఏవం మహాసత్తో న సక్కా కేనచి సమణేన వా…పే… బ్రహ్మునా వా కుసలసమాదానం విస్సజ్జాపేతుం. తేన వుత్తం – ‘‘దళ్హసమాదానో అహోసి కుసలేసు ధమ్మేసు అవత్థితసమాదానో’’తి.

ఇదాని యేసు కుసలేసు ధమ్మేసు అవత్థితసమాదానో అహోసి, తే దస్సేతుం కాయసుచరితేతిఆదిమాహ. దానసంవిభాగేతి ఏత్థ చ దానమేవ దియ్యనవసేన దానం, సంవిభాగకరణవసేన సంవిభాగో. సీలసమాదానేతి పఞ్చసీలదససీలచతుపారిసుద్ధిసీలపూరణకాలే. ఉపోసథూపవాసేతి చాతుద్దసికాదిభేదస్స ఉపోసథస్స ఉపవసనకాలే. మత్తేయ్యతాయాతి మాతుకాతబ్బవత్తే. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేసు చాతి అఞ్ఞేసు చ ఏవరూపేసు. అధికుసలేసూతి ఏత్థ అత్థి కుసలా, అత్థి అధికుసలా. సబ్బేపి కామావచరా కుసలా కుసలా నామ, రూపావచరా అధికుసలా. ఉభోపి తే కుసలా నామ, అరూపావచరా అధికుసలా. సబ్బేపి తే కుసలా నామ, సావకపారమీపటిలాభపచ్చయా కుసలా అధికుసలా నామ. తేపి కుసలా నామ, పచ్చేకబోధిపటిలాభపచ్చయా కుసలా అధికుసలా. తేపి కుసలా నామ, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణప్పటిలాభపచ్చయా పన కుసలా ఇధ ‘‘అధికుసలా’’తి అధిప్పేతా. తేసు అధికుసలేసు ధమ్మేసు దళ్హసమాదానో అహోసి అవత్థితసమాదానో.

కటత్తా ఉపచితత్తాతి ఏత్థ సకిమ్పి కతం కతమేవ, అభిణ్హకరణేన పన ఉపచితం హోతి. ఉస్సన్నత్తాతి పిణ్డీకతం రాసీకతం కమ్మం ఉస్సన్నన్తి వుచ్చతి. తస్మా ‘‘ఉస్సన్నత్తా’’తి వదన్తో మయా కతకమ్మస్స చక్కవాళం అతిసమ్బాధం, భవగ్గం అతినీచం, ఏవం మే ఉస్సన్నం కమ్మన్తి దస్సేతి. విపులత్తాతి అప్పమాణత్తా. ఇమినా ‘‘అనన్తం అపరిమాణం మయా కతం కమ్మ’’న్తి దస్సేతి. అధిగ్గణ్హాతీతి అధిభవతి, అఞ్ఞేహి దేవేహి అతిరేకం లభతీతి అత్థో. పటిలభతీతి అధిగచ్ఛతి.

సబ్బావన్తేహి పాదతలేహీతి ఇదం ‘‘సమం పాదం భూమియం నిక్ఖిపతీ’’తి ఏతస్స విత్థారవచనం. తత్థ సబ్బావన్తేహీతి సబ్బపదేసవన్తేహి, న ఏకేన పదేసేన పఠమం ఫుసతి, న ఏకేన పచ్ఛా, సబ్బేహేవ పాదతలేహి సమం ఫుసతి, సమం ఉద్ధరతి. సచేపి హి తథాగతో ‘‘అనేకసతపోరిసం నరకం అక్కమిస్సామీ’’తి పాదం అభినీహరతి. తావదేవ నిన్నట్ఠానం వాతపూరితా వియ కమ్మారభస్తా ఉన్నమిత్వా పథవిసమం హోతి. ఉన్నతట్ఠానమ్పి అన్తో పవిసతి. ‘‘దూరే అక్కమిస్సామీ’’తి అభినీహరన్తస్స సినేరుప్పమాణోపి పబ్బతో సుసేదితవేత్తఙ్కురో వియ ఓనమిత్వా పాదసమీపం ఆగచ్ఛతి. తథా హిస్స యమకపాటిహారియం కత్వా ‘‘యుగన్ధరపబ్బతం అక్కమిస్సామీ’’తి పాదే అభినీహటే పబ్బతో ఓనమిత్వా పాదసమీపం ఆగతో. సోపి తం అక్కమిత్వా దుతియపాదేన తావతింసభవనం అక్కమి. న హి చక్కలక్ఖణేన పతిట్ఠాతబ్బట్ఠానం విసమం భవితుం సక్కోతి. ఖాణు వా కణ్టకో వా సక్ఖరా వా కథలా వా ఉచ్చారపస్సావఖేళసిఙ్ఘాణికాదీని వా పురిమతరం వా అపగచ్ఛన్తి, తత్థ తత్థేవ వా పథవిం పవిసన్తి. తథాగతస్స హి సీలతేజేన పుఞ్ఞతేజేన ధమ్మతేజేన దసన్నం పారమీనం ఆనుభావేన అయం మహాపథవీ సమ్మా ముదుపుప్ఫాభికిణ్ణా హోతి.

౨౦౨. సాగరపరియన్తన్తి సాగరసీమం. న హి తస్స రజ్జం కరోన్తస్స అన్తరా రుక్ఖో వా పబ్బతో వా నదీ వా సీమా హోతి మహాసముద్దోవ సీమా. తేన వుత్తం ‘‘సాగరపరియన్త’’న్తి. అఖిలమనిమిత్తమకణ్టకన్తి నిచ్చోరం. చోరా హి ఖరసమ్ఫస్సట్ఠేన ఖిలా, ఉపద్దవపచ్చయట్ఠేన నిమిత్తా, విజ్ఝనట్ఠేన కణ్టకాతి వుచ్చన్తి. ఇద్ధన్తి సమిద్ధం. ఫీతన్తి సబ్బసమ్పత్తిఫాలిఫుల్లం. ఖేమన్తి నిబ్భయం. సివన్తి నిరుపద్దవం. నిరబ్బుదన్తి అబ్బుదవిరహితం, గుమ్బం గుమ్బం హుత్వా చరన్తేహి చోరేహి విరహితన్తి అత్థో. అక్ఖమ్భియోతి అవిక్ఖమ్భనీయో. న నం కోచి ఠానతో చాలేతుం సక్కోతి. పచ్చత్థికేనాతి పటిపక్ఖం ఇచ్ఛన్తేన. పచ్చామిత్తేనాతి పటివిరుద్ధేన అమిత్తేన. ఉభయమ్పేతం సపత్తవేవచనం. అబ్భన్తరేహీతి అన్తో ఉట్ఠితేహి రాగాదీహి.

బాహిరేహీతి సమణాదీహి. తథా హి నం బాహిరా దేవదత్తకోకాలికాదయో సమణాపి సోణదణ్డకూటదణ్డాదయో బ్రాహ్మణాపి సక్కసదిసా దేవతాపి సత్త వస్సాని అనుబన్ధమానో మారోపి బకాదయో బ్రహ్మానోపి విక్ఖమ్భేతుం నాసక్ఖింసు.

ఏత్తావతా భగవతా కమ్మఞ్చ కమ్మసరిక్ఖకఞ్చ లక్ఖణఞ్చ లక్ఖణానిసంసో చ వుత్తో హోతి. కమ్మం నామ సతసహస్సకప్పాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని దళ్హవీరియేన హుత్వా కతం కమ్మం. కమ్మసరిక్ఖకం నామ దళ్హేన హుత్వా కతభావం సదేవకో లోకో జానాతూతి సుప్పతిట్ఠితపాదమహాపురిసలక్ఖణం. లక్ఖణం నామ సుప్పతిట్ఠితపాదతా. లక్ఖణానిసంసో నామ పచ్చత్థికేహి అవిక్ఖమ్భనీయతా.

౨౦౩. తత్థేతం వుచ్చతీతి తత్థ వుత్తే కమ్మాదిభేదే అపరమ్పి ఇదం వుచ్చతి, గాథాబన్ధం సన్ధాయ వుత్తం. ఏతా పన గాథా పోరాణకత్థేరా ‘‘ఆనన్దత్థేరేన ఠపితా వణ్ణనాగాథా’’తి వత్వా గతా. అపరభాగే థేరా ‘‘ఏకపదికో అత్థుద్ధారో’’తి ఆహంసు.

తత్థ సచ్చేతి వచీసచ్చే. ధమ్మేతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మే. దమేతి ఇన్ద్రియదమనే. సంయమేతి సీలసంయమే. ‘‘సోచేయ్యసీలాలయుపోసథేసు చా’’తి ఏత్థ కాయసోచేయ్యాది తివిధం సోచేయ్యం. ఆలయభూతం సీలమేవ సీలాలయో. ఉపోసథకమ్మం ఉపోసథో. అహింసాయాతి అవిహింసాయ. సమత్తమాచరీతి సకలం అచరి.

అన్వభీతి అనుభవి. వేయ్యఞ్జనికాతి లక్ఖణపాఠకా. పరాభిభూతి పరే అభిభవనసమత్థో. సత్తుభీతి సపత్తేహి అక్ఖమ్భియో హోతి.

న సో గచ్ఛతి జాతు ఖమ్భనన్తి సో ఏకంసేనేవ అగ్గపుగ్గలో విక్ఖమ్భేతబ్బతం న గచ్ఛతి. ఏసా హి తస్స ధమ్మతాతి తస్స హి ఏసా ధమ్మతా అయం సభావో.

పాదతలచక్కలక్ఖణవణ్ణనా

౨౦౪. ఉబ్బేగఉత్తాసభయన్తి ఉబ్బేగభయఞ్చేవ ఉత్తాసభయఞ్చ. తత్థ చోరతో వా రాజతో వా పచ్చత్థికతో వా విలోపనబన్ధనాదినిస్సయం భయం ఉబ్బేగో నామ, తంముహుత్తికం చణ్డహత్థిఅస్సాదీని వా అహియక్ఖాదయో వా పటిచ్చ లోమహంసనకరం భయం ఉత్తాసభయం నామ. తం సబ్బం అపనుదితా వూపసమేతా. సంవిధాతాతి సంవిదహితా. కథం సంవిదహతి? అటవియం సాసఙ్కట్ఠానేసు దానసాలం కారేత్వా తత్థ ఆగతే భోజేత్వా మనుస్సే దత్వా అతివాహేతి, తం ఠానం పవిసితుం అసక్కోన్తానం మనుస్సే పేసేత్వా పవేసేతి. నగరాదీసుపి తేసు తేసు ఠానేసు ఆరక్ఖం ఠపేతి, ఏవం సంవిదహతి. సపరివారఞ్చ దానం అదాసీతి అన్నం పానన్తి దసవిధం దానవత్థుం.

తత్థ అన్నన్తి యాగుభత్తం. తం దదన్తో న ద్వారే ఠపేత్వా అదాసి, అథ ఖో అన్తోనివేసనే హరితుపలిత్తట్ఠానే లాజా చేవ పుప్ఫాని చ వికిరిత్వా ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా వితానం బన్ధిత్వా గన్ధధూమాదీహి సక్కారం కత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం నిసీదాపేత్వా యాగుం అదాసి. యాగుం దేన్తో చ సబ్యఞ్జనం అదాసి. యాగుపానావసానే పాదే ధోవిత్వా తేలేన మక్ఖేత్వా నానప్పకారకం అనన్తం ఖజ్జకం దత్వా పరియోసానే అనేకసూపం అనేకబ్యఞ్జనం పణీతభోజనం అదాసి. పానం దేన్తో అమ్బపానాదిఅట్ఠవిధం పానం అదాసి, తమ్పి యాగుభత్తం దత్వా. వత్థం దేన్తో న సుద్ధవత్థమేవ అదాసి, ఏకపట్టదుపట్టాదిపహోనకం పన దత్వా సుచిమ్పి అదాసి, సుత్తమ్పి అదాసి, సుత్తం వట్టేసి, సూచికమ్మకరణట్ఠానే భిక్ఖూనం ఆసనాని, యాగుభత్తం, పాదమక్ఖనం, పిట్ఠిమక్ఖనం, రజనం, పణ్డుపలాసం, రజనదోణికం, అన్తమసో చీవరరజనకం కప్పియకారకమ్పి అదాసి.

యానన్తి ఉపాహనం. తం దదన్తోపి ఉపాహనత్థవికం ఉపాహనదణ్డకం మక్ఖనతేలం హేట్ఠా వుత్తాని చ అన్నాదీని తస్సేవ పరివారం కత్వా అదాసి. మాలం దేన్తోపి న సుద్ధమాలమేవ అదాసి, అథ ఖో నం గన్ధేహి మిస్సేత్వా హేట్ఠిమాని చత్తారి తస్సేవ పరివారం కత్వా అదాసి. బోధిచేతియఆసనపోత్థకాదిపూజనత్థాయ చేవ చేతియఘరధూపనత్థాయ చ గన్ధం దేన్తోపి న సుద్ధగన్ధమేవ అదాసి, గన్ధపిసనకనిసదాయ చేవ పక్ఖిపనకభాజనేన చ సద్ధిం హేట్ఠిమాని పఞ్చ తస్స పరివారం కత్వా అదాసి. చేతియపూజాదీనం అత్థాయ హరితాలమనోసిలాచీనపిట్ఠాదివిలేపనం దేన్తోపి న సుద్ధవిలేపనమేవ అదాసి, విలేపనభాజనేన సద్ధిం హేట్ఠిమాని ఛ తస్స పరివారం కత్వా అదాసి. సేయ్యాతి మఞ్చపీఠం. తం దేన్తోపి న సుద్ధకమేవ అదాసి, కోజవకమ్బలపచ్చత్థరణమఞ్చప్పటిపాదకేహి సద్ధిం అన్తమసో మఙ్గులసోధనదణ్డకం హేట్ఠిమాని చ సత్త తస్స పరివారం కత్వా అదాసి. ఆవసథం దేన్తోపి న గేహమత్తమేవ అదాసి, అథ ఖో నం మాలాకమ్మలతాకమ్మపటిమణ్డితం సుపఞ్ఞత్తం మఞ్చపీఠం కారేత్వా హేట్ఠిమాని అట్ఠ తస్స పరివారం కత్వా అదాసి. పదీపేయ్యన్తి పదీపతేలం. తం దేన్తో చేతియఙ్గణే బోధియఙ్గణే ధమ్మస్సవనగ్గే వసనగేహే పోత్థకవాచనట్ఠానే ఇమినా దీపం జాలాపేథాతి న సుద్ధతేలమేవ అదాసి, వట్టి కపల్లకతేలభాజనాదీహి సద్ధిం హేట్ఠిమాని నవ తస్స పరివారం కత్వా అదాసి. సువిభత్తన్తరానీతి సువిభత్తఅన్తరాని.

రాజానోతి అభిసిత్తా. భోగియాతి భోజకా కుమారాతి రాజకుమారా. ఇధ కమ్మం నామ సపరివారం దానం. కమ్మసరిక్ఖకం నామ సపరివారం కత్వా దానం అదాసీతి ఇమినా కారణేన సదేవకో లోకో జానాతూతి నిబ్బత్తం చక్కలక్ఖణం. లక్ఖణం నామ తదేవ చక్కలక్ఖణం. ఆనిసంసో మహాపరివారతా.

౨౦౫. తత్థేతం వుచ్చతీతి ఇమా తదత్థపరిదీపనా గాథా వుచ్చన్తి. దువిధా హి గాథా హోన్తి – తదత్థపరిదీపనా చ విసేసత్థపరిదీపనా చ. తత్థ పాళిఆగతమేవ అత్థం పరిదీపనా తదత్థపరిదీపనా నామ. పాళియం అనాగతం పరిదీపనా విసేసత్థపరిదీపనా నామ. ఇమా పన తదత్థపరిదీపనా. తత్థ పురేతి పుబ్బే. పురత్థాతి తస్సేవ వేవచనం. పురిమాసు జాతీసూతి ఇమిస్సా జాతియా పుబ్బేకతకమ్మపటిక్ఖేపదీపనం. ఉబ్బేగఉత్తాసభయాపనూదనోతి ఉబ్బేగభయస్స చ ఉత్తాసభయస్స చ అపనూదనో. ఉస్సుకోతి అధిముత్తో.

సతపుఞ్ఞలక్ఖణన్తి సతేన సతేన పుఞ్ఞకమ్మేన నిబ్బత్తం ఏకేకం లక్ఖణం. ఏవం సన్తే యో కోచి బుద్ధో భవేయ్యాతి న రోచయింసు, అనన్తేసు పన చక్కవాళేసు సబ్బే సత్తా ఏకేకం కమ్మం సతక్ఖత్తుం కరేయ్యుం, ఏత్తకేహి జనేహి కతం కమ్మం బోధిసత్తో ఏకోవ ఏకేకం సతగుణం కత్వా నిబ్బత్తో. తస్మా ‘‘సతపుఞ్ఞలక్ఖణో’’తి ఇమమత్థం రోచయింసు. మనుస్సాసురసక్కరక్ఖసాతి మనుస్సా చ అసురా చ సక్కా చ రక్ఖసా చ.

ఆయతపణ్హితాదితిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౦౬. అన్తరాతి పటిసన్ధితో సరసచుతియా అన్తరే. ఇధ కమ్మం నామ పాణాతిపాతా విరతి. కమ్మసరిక్ఖకం నామ పాణాతిపాతం కరోన్తో పదసద్దసవనభయా అగ్గగ్గపాదేహి అక్కమన్తా గన్త్వా పరం పాతేన్తి. అథ తే ఇమినా కారణేన తేసం తం కమ్మం జనో జానాతూతి అన్తోవఙ్కపాదా వా బహివఙ్కపాదా వా ఉక్కుటికపాదా వా అగ్గకోణ్డా వా పణ్హికోణ్డా వా భవన్తి. అగ్గపాదేహి గన్త్వా పరస్స అమారితభావం పన తథాగతస్స సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి ఆయతపణ్హి మహాపురిసలక్ఖణం నిబ్బత్తతి. తథా పరం ఘాతేన్తా ఉన్నతకాయేన గచ్ఛన్తా అఞ్ఞే పస్సిస్సన్తీతి ఓనతా గన్త్వా పరం ఘాతేన్తి. అథ తే ఏవమిమే గన్త్వా పరం ఘాతయింసూతి నేసం తం కమ్మం ఇమినా కారణేన పరో జానాతూతి ఖుజ్జా వా వామనా వా పీఠసప్పి వా భవన్తి. తథాగతస్స పన ఏవం గన్త్వా పరేసం అఘాతితభావం ఇమినా కారణేన సదేవకో లోకో జానాతూతి బ్రహ్ముజుగత్తమహాపురిసలక్ఖణం నిబ్బత్తతి. తథా పరం ఘాతేన్తా ఆవుధం వా ముగ్గరం వా గణ్హిత్వా ముట్ఠికతహత్థా పరం ఘాతేన్తి. తే ఏవం తేసం పరస్స ఘాతితభావం ఇమినా కారణేన జనో జానాతూతి రస్సఙ్గులీ వా రస్సహత్థా వా వఙ్కఙ్గులీ వా ఫణహత్థకా వా భవన్తి. తథాగతస్స పన ఏవం పరేసం అఘాతితభావం సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి దీఘఙ్గులిమహాపురిసలక్ఖణం నిబ్బత్తతి. ఇదమేత్థ కమ్మసరిక్ఖకం. ఇదమేవ పన లక్ఖణత్తయం లక్ఖణం నామ. దీఘాయుకభావో లక్ఖణానిసంసో.

౨౦౭. మరణవధభయత్తనోతి ఏత్థ మరణసఙ్ఖాతో వధో మరణవధో, మరణవధతో భయం మరణవధభయం, తం అత్తనో జానిత్వా. పటివిరతో పరంమారణాయాతి యథా మయ్హం మరణతో భయం మమ జీవితం పియం, ఏవం పరేసమ్పీతి ఞత్వా పరం మారణతో పటివిరతో అహోసి. సుచరితేనాతి సుచిణ్ణేన. సగ్గమగమాతి సగ్గం గతో.

చవియ పునరిధాగతోతి చవిత్వా పున ఇధాగతో. దీఘపాసణ్హికోతి దీఘపణ్హికో. బ్రహ్మావ సుజూతి బ్రహ్మా వియ సుట్ఠు ఉజు.

సుభుజోతి సున్దరభుజో. సుసూతి మహల్లకకాలేపి తరుణరూపో. సుసణ్ఠితోతి సుసణ్ఠానసమ్పన్నో. ముదుతలునఙ్గులియస్సాతి ముదూ చ తలునా చ అఙ్గులియో అస్స. తీభీతి తీహి. పురిసవరగ్గలక్ఖణేహీతి పురిసవరస్స అగ్గలక్ఖణేహి. చిరయపనాయాతి చిరం యాపనాయ, దీఘాయుకభావాయ.

చిరం యపేతీతి చిరం యాపేతి. చిరతరం పబ్బజతి యది తతోతి తతో చిరతరం యాపేతి, యది పబ్బజతీతి అత్థో. యాపయతి చ వసిద్ధిభావనాయాతి వసిప్పత్తో హుత్వా ఇద్ధిభావనాయ యాపేతి.

సత్తుస్సదతాలక్ఖణవణ్ణనా

౨౦౮. రసితానన్తి రససమ్పన్నానం. ‘‘ఖాదనీయాన’’న్తిఆదీసు ఖాదనీయాని నామ పిట్ఠఖజ్జకాదీని. భోజనీయానీతి పఞ్చ భోజనాని. సాయనీయానీతి సాయితబ్బాని సప్పినవనీతాదీని. లేహనీయానీతి నిల్లేహితబ్బాని పిట్ఠపాయాసాదీని. పానానీతి అట్ఠ పానకాని.

ఇధ కమ్మం నామ కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని దిన్నం ఇదం పణీతభోజనదానం. కమ్మసరిక్ఖకం నామ లూఖభోజనే కుచ్ఛిగతే లోహితం సుస్సతి, మంసం మిలాయతి. తస్మా లూఖదాయకా సత్తా ఇమినా కారణేన నేసం లూఖభోజనస్స దిన్నభావం జనో జానాతూతి అప్పమంసా అప్పలోహితా మనుస్సపేతా వియ దుల్లభన్నపానా భవన్తి. పణీతభోజనే పన కుచ్ఛిగతే మంసలోహితం వడ్ఢతి, పరిపుణ్ణకాయా పాసాదికా అభిరూపదస్సనా హోన్తి. తస్మా తథాగతస్స దీఘరత్తం పణీతభోజనదాయకత్తం సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి సత్తుస్సదమహాపురిసలక్ఖణం నిబ్బత్తతి. లక్ఖణం నామ సత్తుస్సదలక్ఖణమేవ. పణీతలాభితా ఆనిసంసో.

౨౦౯. ఖజ్జభోజ్జమథలేయ్యసాయితన్తి ఖజ్జకఞ్చ భోజనఞ్చ లేహనీయఞ్చ సాయనీయఞ్చ. ఉత్తమగ్గరసదాయకోతి ఉత్తమో అగ్గరసదాయకో, ఉత్తమానం వా అగ్గరసానం దాయకో.

సత్త చుస్సదేతి సత్త చ ఉస్సదే. తదత్థజోతకన్తి ఖజ్జభోజ్జాదిజోతకం, తేసం లాభసంవత్తనికన్తి అత్థో. పబ్బజమ్పి చాతి పబ్బజమానోపి చ. తదాధిగచ్ఛతీతి తం అధిగచ్ఛతి. లాభిరుత్తమన్తి లాభి ఉత్తమం.

కరచరణాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౧౦. దానేనాతిఆదీసు ఏకచ్చో దానేనేవ సఙ్గణ్హితబ్బో హోతి, తం దానేన సఙ్గహేసి. పబ్బజితానం పబ్బజితపరిక్ఖారం, గిహీనం గిహిపరిక్ఖారం అదాసి.

పేయ్యవజ్జేనాతి ఏకచ్చో హి ‘‘అయం దాతబ్బం నామ దేతి, ఏకేన పన వచనేన సబ్బం మక్ఖేత్వా నాసేతి, కిం ఏతస్స దాన’’న్తి వత్తా హోతి. ఏకచ్చో ‘‘అయం కిఞ్చాపి దానం న దేతి, కథేన్తో పన తేలేన వియ మక్ఖేతి. ఏసో దేతు వా మా వా, వచనమేవ తస్స సహస్సం అగ్ఘతీ’’తి వత్తా హోతి. ఏవరూపో పుగ్గలో దానం న పచ్చాసీసతి, పియవచనమేవ పచ్చాసీసతి. తం పియవచనేన సఙ్గహేసి.

అత్థచరియాయాతి అత్థసంవడ్ఢనకథాయ. ఏకచ్చో హి నేవ దానం, న పియవచనం పచ్చాసీసతి. అత్తనో హితకథం వడ్ఢితకథమేవ పచ్చాసీసతి. ఏవరూపం పుగ్గలం ‘‘ఇదం తే కాతబ్బం, ఇదం తే న కాతబ్బం. ఏవరూపో పుగ్గలో సేవితబ్బో, ఏవరూపో పుగ్గలో న సేవితబ్బో’’తి ఏవం అత్థచరియాయ సఙ్గహేసి.

సమానత్తతాయాతి సమానసుఖదుక్ఖభావేన. ఏకచ్చో హి దానాదీసు ఏకమ్పి న పచ్చాసీసతి, ఏకాసనే నిసజ్జం, ఏకపల్లఙ్కే సయనం, ఏకతో భోజనన్తి ఏవం సమానసుఖదుక్ఖతం పచ్చాసీసతి. తత్థ జాతియా హీనో భోగేన అధికో దుస్సఙ్గహో హోతి. న హి సక్కా తేన సద్ధిం ఏకపరిభోగో కాతుం, తథా అకరియమానే చ సో కుజ్ఝతి. భోగేన హీనో జాతియా అధికోపి దుస్సఙ్గహో హోతి. సో హి ‘‘అహం జాతిమా’’తి భోగసమ్పన్నేన సద్ధిం ఏకపరిభోగం న ఇచ్ఛతి, తస్మిం అకరియమానే కుజ్ఝతి. ఉభోహిపి హీనో పన సుసఙ్గహో హోతి. న హి సో ఇతరేన సద్ధిం ఏకపరిభోగం ఇచ్ఛతి, న అకరియమానే చ కుజ్ఝతి. ఉభోహి సదిసోపి సుసఙ్గహోయేవ. భిక్ఖూసు దుస్సీలో దుస్సఙ్గహో హోతి. న హి సక్కా తేన సద్ధిం ఏకపరిభోగో కాతుం, తథా అకరియమానే చ కుజ్ఝతి. సీలవా సుసఙ్గహో హోతి. సీలవా హి అదీయమానేపి అకరియమానేపి న కుజ్ఝతి. అఞ్ఞం అత్తనా సద్ధిం పరిభోగం అకరోన్తమ్పి న పాపకేన చిత్తేన పస్సతి. పరిభోగోపి తేన సద్ధిం సుకరో హోతి. తస్మా ఏవరూపం పుగ్గలం ఏవం సమానత్తతాయ సఙ్గహేసి.

సుసఙ్గహితాస్స హోన్తీతి సుసఙ్గహితా అస్స హోన్తి. దేతు వా మా వా దేతు, కరోతు వా మా వా కరోతు, సుసఙ్గహితావ హోన్తి, న భిజ్జన్తి. ‘‘యదాస్స దాతబ్బం హోతి, తదా దేతి. ఇదాని మఞ్ఞే నత్థి, తేన న దేతి. కిం మయం దదమానమేవ ఉపట్ఠహామ? అదేన్తం అకరోన్తం న ఉపట్ఠహామా’’తి ఏవం చిన్తేన్తి.

ఇధ కమ్మం నామ దీఘరత్తం కతం దానాదిసఙ్గహకమ్మం. కమ్మసరిక్ఖకం నామ యో ఏవం అసఙ్గాహకో హోతి, సో ఇమినా కారణేనస్స అసఙ్గాహకభావం జనో జానాతూతి థద్ధహత్థపాదో చేవ హోతి, విసమట్ఠితావయవలక్ఖణో చ. తథాగతస్స పన దీఘరత్తం సఙ్గాహకభావం సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి ఇమాని ద్వే లక్ఖణాని నిబ్బత్తన్తి. లక్ఖణం నామ ఇదమేవ లక్ఖణద్వయం. సుసఙ్గహితపరిజనతా ఆనిసంసో.

౨౧౧. కరియాతి కరిత్వా. చరియాతి చరిత్వా. అనవమతేనాతి అనవఞ్ఞాతేన. ‘‘అనపమోదేనా’’తిపి పాఠో, న అప్పమోదేన, న దీనేన న గబ్భితేనాతి అత్థో.

చవియాతి చవిత్వా. అతిరుచిర సువగ్గు దస్సనేయ్యన్తి అతిరుచిరఞ్చ సుపాసాదికం సువగ్గు చ సుట్ఠు ఛేకం దస్సనేయ్యఞ్చ దట్ఠబ్బయుత్తం. సుసు కుమారోతి సుట్ఠు సుకుమారో.

పరిజనస్సవోతి పరిజనో అస్సవో వచనకరో. విధేయ్యోతి కత్తబ్బాకత్తబ్బేసు యథారుచి విధాతబ్బో. మహిమన్తి మహిం ఇమం. పియవదూ హితసుఖతం జిగీసమానోతి పియవదో హుత్వా హితఞ్చ సుఖఞ్చ పరియేసమానో. వచనపటికరస్సా భిప్పసన్నాతి వచనపటికరా అస్స అభిప్పసన్నా. ధమ్మానుధమ్మన్తి ధమ్మఞ్చ అనుధమ్మఞ్చ.

ఉస్సఙ్ఖపాదాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౧౨. అత్థూపసంహితన్తి ఇధలోకపరలోకత్థనిస్సితం. ధమ్మూపసంహితన్తి దసకుసలకమ్మపథనిస్సితం. బహుజనం నిదంసేసీతి బహుజనస్స నిదంసనకథం కథేసి. పాణీనన్తి సత్తానం. ‘‘అగ్గో’’తిఆదీని సబ్బాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని. ఇధ కమ్మం నామ దీఘరత్తం భాసితా ఉద్ధఙ్గమనీయా అత్థూపసంహితా వాచా. కమ్మసరిక్ఖకం నామ యో ఏవరూపం ఉగ్గతవాచం న భాసతి, సో ఇమినా కారణేన ఉగ్గతవాచాయ అభాసనం జనో జానాతూతి అధోసఙ్ఖపాదో చ హోతి అధోనతలోమో చ. తథాగతస్స పన దీఘరత్తం ఏవరూపాయ ఉగ్గతవాచాయ భాసితభావం సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి ఉస్సఙ్ఖపాదలక్ఖణఞ్చ ఉద్ధగ్గలోమలక్ఖణఞ్చ నిబ్బత్తతి. లక్ఖణం నామ ఇదమేవ లక్ఖణద్వయం. ఉత్తమభావో ఆనిసంసో.

౨౧౩. ఏరయన్తి భణన్తో. బహుజనం నిదంసయీతి బహుజనస్స హితం దస్సేతి. ధమ్మయాగన్తి ధమ్మదానయఞ్ఞం.

ఉబ్భముప్పతితలోమవా ససోతి సో ఏస ఉద్ధగ్గతలోమవా హోతి. పాదగణ్ఠిరహూతి పాదగోప్ఫకా అహేసుం. సాధుసణ్ఠితాతి సుట్ఠు సణ్ఠితా. మంసలోహితాచితాతి మంసేన చ లోహితేన చ ఆచితా. తచోత్థతాతి తచేన పరియోనద్ధా నిగుళ్హా. వజతీతి గచ్ఛతి. అనోమనిక్కమోతి అనోమవిహారీ సేట్ఠవిహారీ.

ఏణిజఙ్ఘలక్ఖణవణ్ణనా

౨౧౪. సిప్పం వాతిఆదీసు సిప్పం నామ ద్వే సిప్పాని – హీనఞ్చ సిప్పం, ఉక్కట్ఠఞ్చ సిప్పం. హీనం నామ సిప్పం నళకారసిప్పం, కుమ్భకారసిప్పం పేసకారసిప్పం నహాపితసిప్పం. ఉక్కట్ఠం నామ సిప్పం లేఖా ముద్దా గణనా. విజ్జాతి అహివిజ్జాదిఅనేకవిధా. చరణన్తి పఞ్చసీలం దససీలం పాతిమోక్ఖసంవరసీలం. కమ్మన్తి కమ్మస్సకతాజాననపఞ్ఞా. కిలిస్సేయ్యున్తి కిలమేయ్యుం. అన్తేవాసికవత్తం నామ దుక్ఖం, తం నేసం మా చిరమహోసీతి చిన్తేసి.

రాజారహానీతి రఞ్ఞో అనురూపాని హత్థిఅస్సాదీని, తానియేవ రఞ్ఞో సేనాయ అఙ్గభూతత్తా రాజఙ్గానీతి వుచ్చన్తి. రాజూపభోగానీతి రఞ్ఞో ఉపభోగపరిభోగభణ్డాని, తాని చేవ సత్తరతనాని చ. రాజానుచ్ఛవికానీతి రఞ్ఞో అనుచ్ఛవికాని. తేసంయేవ సబ్బేసం ఇదం గహణం. సమణారహానీతి సమణానం అనురూపాని చీవరాదీని. సమణఙ్గానీతి సమణానం కోట్ఠాసభూతా చతస్సో పరిసా. సమణూపభోగానీతి సమణానం ఉపభోగపరిక్ఖారా. సమణానుచ్ఛవికానీతి తేసంయేవ అధివచనం.

ఇధ పన కమ్మం నామ దీఘరత్తం సక్కచ్చం సిప్పాదివాచనం. కమ్మసరిక్ఖకం నామ యో ఏవం సక్కచ్చం సిప్పం అవాచేన్తో అన్తేవాసికే ఉక్కుటికాసనజఙ్ఘపేసనికాదీహి కిలమేతి, తస్స జఙ్ఘమంసం లిఖిత్వా పాతితం వియ హోతి. తథాగతస్స పన సక్కచ్చం వాచితభావం సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి అనుపుబ్బఉగ్గతవట్టితం ఏణిజఙ్ఘలక్ఖణం నిబ్బత్తతి. లక్ఖణం నామ ఇదమేవ లక్ఖణం. అనుచ్ఛవికలాభితా ఆనిసంసో.

౨౧౫. యదూపఘాతాయాతి యం సిప్పం కస్సచి ఉపఘాతాయ న హోతి. కిలిస్సతీతి కిలమిస్సతి. సుఖుమత్తచోత్థతాతి సుఖుమత్తచేన పరియోనద్ధా. కిం పన అఞ్ఞేన కమ్మేన అఞ్ఞం లక్ఖణం నిబ్బత్తతీతి? న నిబ్బత్తతి. యం పన నిబ్బత్తతి, తం అనుబ్యఞ్జనం హోతి, తస్మా ఇధ వుత్తం.

సుఖుమచ్ఛవిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౧౬. సమణం వాతి సమితపాపట్ఠేన సమణం. బ్రాహ్మణం వాతి బాహితపాపట్ఠేన బ్రాహ్మణం.

మహాపఞ్ఞోతిఆదీసు మహాపఞ్ఞాదీహి సమన్నాగతో హోతీతి అత్థో. తత్రిదం మహాపఞ్ఞాదీనం నానత్తం.

తత్థ కతమా మహాపఞ్ఞా? మహన్తే సీలక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా, మహన్తే సమాధిక్ఖన్ధే పఞ్ఞాక్ఖన్ధే విముత్తిక్ఖన్ధే విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా. మహన్తాని ఠానాఠానాని మహన్తా విహారసమాపత్తియో మహన్తాని అరియసచ్చాని మహన్తే సతిపట్ఠానే సమ్మప్పధానే ఇద్ధిపాదే మహన్తాని ఇన్ద్రియాని బలాని మహన్తే బోజ్ఝఙ్గే మహన్తే అరియమగ్గే మహన్తాని సామఞ్ఞఫలాని మహన్తా అభిఞ్ఞాయో మహన్తం పరమత్థం నిబ్బానం పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా.

కతమా పుథుపఞ్ఞా? పుథునానాఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి పుథుపఞ్ఞా. పుథునానాధాతూసు పుథునానాఆయతనేసు పుథునానాపటిచ్చసముప్పాదేసు పుథునానాసుఞ్ఞతమనుపలబ్భేసు పుథునానాఅత్థేసు ధమ్మేసు నిరుత్తీసు పటిభానేసు. పుథునానాసీలక్ఖన్ధేసు పుథునానాసమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాదస్సనక్ఖన్ధేసు పుథునానాఠానాఠానేసు పుథునానావిహారసమాపత్తీసు పుథునానాఅరియసచ్చేసు పుథునానాసతిపట్ఠానేసు సమ్మప్పధానేసు ఇద్ధిపాదేసు ఇన్ద్రియేసు బలేసు బోజ్ఝఙ్గేసు పుథునానాఅరియమగ్గేసు సామఞ్ఞఫలేసు అభిఞ్ఞాసు పుథుజ్జనసాధారణే ధమ్మే సమతిక్కమ్మ పరమత్థే నిబ్బానే ఞాణం పవత్తతీతి పుథుపఞ్ఞా.

కతమా హాసపఞ్ఞా? ఇధేకచ్చో హాసబహులో వేదబహులో తుట్ఠిబహులో పామోజ్జబహులో సీలం పరిపూరేతి ఇన్ద్రియసంవరం పరిపూరేతి భోజనే మత్తఞ్ఞుతం జాగరియానుయోగం సీలక్ఖన్ధం సమాధిక్ఖన్ధం పఞ్ఞాక్ఖన్ధం విముత్తిక్ఖన్ధం విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధం పరిపూరేతీతి హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో…పే… పామోజ్జబహులో ఠానాఠానం పటివిజ్ఝతీతి హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో విహారసమాపత్తియో పరిపూరేతీతి హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతీతి హాసపఞ్ఞా. సతిపట్ఠానే సమ్మప్పధానే ఇద్ధిపాదే ఇన్ద్రియాని బలాని బోజ్ఝఙ్గే అరియమగ్గం భావేతీతి హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో సామఞ్ఞఫలాని సచ్ఛికరోతీతి హాసపఞ్ఞా. అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతీతి హాసపఞ్ఞా. హాసబహులో వేదతుట్ఠిపామోజ్జబహులో పరమత్థం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతీతి హాసపఞ్ఞా.

కతమా జవనపఞ్ఞా? యంకిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం తం రూపం అనిచ్చతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. దుక్ఖతో ఖిప్పం అనత్తతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. యా కాచి వేదనా…పే… యంకిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం, సబ్బం తం విఞ్ఞాణం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. చక్ఖు…పే… జరామరణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం ఖయట్ఠేన దుక్ఖం భయట్ఠేన అనత్తా అసారకట్ఠేనాతి తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా రూపనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం చక్ఖు…పే… జరామరణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం ఖయట్ఠేన…పే… విభూతం కత్వా జరామరణనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా. రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం. చక్ఖుం…పే… జరామరణం అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మన్తి తులయిత్వా తీరయిత్వా విభావయిత్వా విభూతం కత్వా జరామరణనిరోధే నిబ్బానే ఖిప్పం జవతీతి జవనపఞ్ఞా.

కతమా తిక్ఖపఞ్ఞా? ఖిప్పం కిలేసే ఛిన్దతీతి తిక్ఖపఞ్ఞా. ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి, ఉప్పన్నం బ్యాపాదవితక్కం, ఉప్పన్నం విహింసావితక్కం, ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే ఉప్పన్నం రాగం దోసం మోహం కోధం ఉపనాహం మక్ఖం పళాసం ఇస్సం మచ్ఛరియం మాయం సాఠేయ్యం థమ్భం సారమ్భం మానం అతిమానం మదం పమాదం సబ్బే కిలేసే సబ్బే దుచ్చరితే సబ్బే అభిసఙ్ఖారే సబ్బే భవగామికమ్మే నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీ కరోతి అనభావం గమేతీతి తిక్ఖపఞ్ఞా. ఏకస్మిం ఆసనే చత్తారో అరియమగ్గా చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని చతస్సో పటిసమ్భిదాయో ఛ అభిఞ్ఞాయో అధిగతా హోన్తి సచ్ఛికతా ఫస్సితా పఞ్ఞాయాతి తిక్ఖపఞ్ఞా.

కతమా నిబ్బేధికపఞ్ఞా? ఇధేకచ్చో సబ్బసఙ్ఖారేసు ఉబ్బేగబహులో హోతి ఉత్తాసబహులో ఉక్కణ్ఠనబహులో అరతిబహులో అనభిరతిబహులో బహిముఖో న రమతి సబ్బసఙ్ఖారేసు, అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అపదాలితపుబ్బం లోభక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి నిబ్బేధికపఞ్ఞా. అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అపదాలితపుబ్బం దోసక్ఖన్ధం మోహక్ఖన్ధం కోధం ఉపనాహం…పే… సబ్బే భవగామికమ్మే నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి నిబ్బేధికపఞ్ఞాతి (పటి. మ. ౩.౩).

౨౧౭. పబ్బజితం ఉపాసితాతి పణ్డితం పబ్బజితం ఉపసఙ్కమిత్వా పయిరుపాసితా. అత్థన్తరోతి యథా ఏకే రన్ధగవేసినో ఉపారమ్భచిత్తతాయ దోసం అబ్భన్తరం కరిత్వా నిసామయన్తి, ఏవం అనిసామేత్వా అత్థం అబ్భన్తరం కత్వా అత్థయుత్తం కథం నిసామయి ఉపధారయి.

పటిలాభగతేనాతి పటిలాభత్థాయ గతేన. ఉప్పాదనిమిత్తకోవిదాతి ఉప్పాదే చ నిమిత్తే చ ఛేకా. అవేచ్చ దక్ఖితీతి ఞత్వా పస్సిస్సతి.

అత్థానుసిట్ఠీసు పరిగ్గహేసు చాతి యే అత్థానుసాసనేసు పరిగ్గహా అత్థానత్థం పరిగ్గాహకాని ఞాణాని, తేసూతి అత్థో.

సువణ్ణవణ్ణలక్ఖణవణ్ణనా

౨౧౮. అక్కోధనోతి న అనాగామిమగ్గేన కోధస్స పహీనత్తా, అథ ఖో సచేపి మే కోధో ఉప్పజ్జేయ్య, ఖిప్పమేవ నం పటివినోదేయ్యన్తి ఏవం అక్కోధవసికత్తా. నాభిసజ్జీతి కుటిలకణ్టకో వియ తత్థ తత్థ మమ్మం తుదన్తో వియ న లగ్గి. న కుప్పి న బ్యాపజ్జీతిఆదీసు పుబ్బుప్పత్తికో కోపో. తతో బలవతరో బ్యాపాదో. తతో బలవతరా పతిత్థియనా. తం సబ్బం అకరోన్తో న కుప్పి న బ్యాపజ్జి న పతిత్థియి. అప్పచ్చయన్తి దోమనస్సం. న పాత్వాకాసీతి న కాయవికారేన వా వచీవికారేన వా పాకటమకాసి.

ఇధ కమ్మం నామ దీఘరత్తం అక్కోధనతా చేవ సుఖుమత్థరణాదిదానఞ్చ. కమ్మసరిక్ఖకం నామ కోధనస్స ఛవివణ్ణో ఆవిలో హోతి ముఖం దుద్దసియం వత్థచ్ఛాదనసదిసఞ్చ మణ్డనం నామ నత్థి. తస్మా యో కోధనో చేవ వత్థచ్ఛాదనానఞ్చ అదాతా, సో ఇమినా కారణేనస్స జనో కోధనాదిభావం జానాతూతి దుబ్బణ్ణో హోతి దుస్సణ్ఠానో. అక్కోధనస్స పన ముఖం విరోచతి, ఛవివణ్ణో విప్పసీదతి. సత్తా హి చతూహి కారణేహి పాసాదికా హోన్తి ఆమిసదానేన వా వత్థదానేన వా సమ్మజ్జనేన వా అక్కోధనతాయ వా. ఇమాని చత్తారిపి కారణాని దీఘరత్తం తథాగతేన కతానేవ. తేనస్స ఇమేసం కతభావం సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి సువణ్ణవణ్ణం మహాపురిసలక్ఖణం నిబ్బత్తతి. లక్ఖణం నామ ఇదమేవ లక్ఖణం. సుఖుమత్థరణాదిలాభితా ఆనిసంసో.

౨౧౯. అభివిస్సజీతి అభివిస్సజ్జేసి. మహిమివ సురో అభివస్సన్తి సురో వుచ్చతి దేవో, మహాపథవిం అభివస్సన్తో దేవో వియ.

సురవరతరోరివ ఇన్దోతి సురానం వరతరో ఇన్దో వియ.

అపబ్బజ్జమిచ్ఛన్తి అపబ్బజ్జం గిహిభావం ఇచ్ఛన్తో. మహతిమహిన్తి మహన్తిం పథవిం.

అచ్ఛాదనవత్థమోక్ఖపావురణానన్తి అచ్ఛాదనానఞ్చేవ వత్థానఞ్చ ఉత్తమపావురణానఞ్చ. పనాసోతి వినాసో.

కోసోహితవత్థగుయ్హలక్ఖణవణ్ణనా

౨౨౦. మాతరమ్పి పుత్తేన సమానేతా అహోసీతి ఇమం కమ్మం రజ్జే పతిట్ఠితేన సక్కా కాతుం. తస్మా బోధిసత్తోపి రజ్జం కారయమానో అన్తోనగరే చతుక్కాదీసు చతూసు నగరద్వారేసు బహినగరే చతూసు దిసాసు ఇమం కమ్మం కరోథాతి మనుస్సే ఠపేసి. తే మాతరం కుహిం మే పుత్తో పుత్తం న పస్సామీతి విలపన్తిం పరియేసమానం దిస్వా ఏహి, అమ్మ, పుత్తం దక్ఖసీతి తం ఆదాయ గన్త్వా నహాపేత్వా భోజేత్వా పుత్తమస్సా పరియేసిత్వా దస్సేన్తి. ఏస నయో సబ్బత్థ.

ఇధ కమ్మం నామ దీఘరత్తం ఞాతీనం సమఙ్గిభావకరణం. కమ్మసరిక్ఖకం నామ ఞాతయో హి సమఙ్గీభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స వజ్జం పటిచ్ఛాదేన్తి. కిఞ్చాపి హి తే కలహకాలే కలహం కరోన్తి, ఏకస్స పన దోసే ఉప్పన్నే అఞ్ఞం జానాపేతుం న ఇచ్ఛన్తి. అయం నామ ఏతస్స దోసోతి వుత్తే సబ్బే ఉట్ఠహిత్వా కేన దిట్ఠం కేన సుతం, అమ్హాకం ఞాతీసు ఏవరూపం కత్తా నామ నత్థీతి. తథాగతేన చ తం ఞాతిసఙ్గహం కరోన్తేన దీఘరత్తం ఇదం వజ్జప్పటిచ్ఛాదనకమ్మం నామ కతం హోతి. అథస్స సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన ఏవరూపస్స కమ్మస్స కతభావం జానాతూతి కోసోహితవత్థగుయ్హలక్ఖణం నిబ్బత్తతి. లక్ఖణం నామ ఇదమేవ లక్ఖణం. పహూతపుత్తతా ఆనిసంసో.

౨౨౧. వత్థఛాదియన్తి వత్థేన ఛాదేతబ్బం వత్థగుయ్హం.

అమిత్తతాపనాతి అమిత్తానం పతాపనా. గిహిస్స పీతిం జననాతి గిహిభూతస్స సతో పీతిజననా.

పరిమణ్డలాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౨౨. సమం జానాతీతి ‘‘అయం తారుక్ఖసమో అయం పోక్ఖరసాతిసమో’’తి ఏవం తేన తేన సమం జానాతి. సామం జానాతీతి సయం జానాతి. పురిసం జానాతీతి ‘‘అయం సేట్ఠసమ్మతో’’తి పురిసం జానాతి. పురిసవిసేసం జానాతీతి ముగ్గం మాసేన సమం అకత్వా గుణవిసిట్ఠస్స విసేసం జానాతి. అయమిదమరహతీతి అయం పురిసో ఇదం నామ దానసక్కారం అరహతి. పురిసవిసేసకరో అహోసీతి పురిసవిసేసం ఞత్వా కారకో అహోసి. యో యం అరహతి, తస్సేవ తం అదాసి. యో హి కహాపణారహస్స అడ్ఢం దేతి, సో పరస్స అడ్ఢం నాసేతి. యో ద్వే కహాపణే దేతి, సో అత్తనో కహాపణం నాసేతి. తస్మా ఇదం ఉభయమ్పి అకత్వా యో యం అరహతి, తస్స తదేవ అదాసి. సద్ధాధనన్తిఆదీసు సమ్పత్తిపటిలాభట్ఠేన సద్ధాదీనం ధనభావో వేదితబ్బో.

ఇధ కమ్మం నామ దీఘరత్తం పురిసవిసేసం ఞత్వా కతం సమసఙ్గహకమ్మం. కమ్మసరిక్ఖకం నామ తదస్స కమ్మం సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి ఇమాని ద్వే లక్ఖణాని నిబ్బత్తన్తి. లక్ఖణం నామ ఇదమేవ లక్ఖణద్వయం. ధనసమ్పత్తి ఆనిసంసో.

౨౨౩. తులియాతి తులయిత్వా. పటివిచయాతి పటివిచినిత్వా. మహాజనసఙ్గాహకన్తి మహాజనసఙ్గహణం. సమేక్ఖమానోతి సమం పేక్ఖమానో. అతినిపుణా మనుజాతి అతినిపుణా సుఖుమపఞ్ఞా లక్ఖణపాఠకమనుస్సా. బహువివిధా గిహీనం అరహానీతి బహూ వివిధాని గిహీనం అనుచ్ఛవికాని పటిలభతి. దహరో సుసు కుమారో ‘‘అయం దహరో కుమారో పటిలభిస్సతీ’’తి బ్యాకంసు మహీపతిస్సాతి రఞ్ఞో.

సీహపుబ్బద్ధకాయాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౨౪. యోగక్ఖేమకామోతి యోగతో ఖేమకామో. పఞ్ఞాయాతి కమ్మస్సకతపఞ్ఞాయ. ఇధ కమ్మం నామ మహాజనస్స అత్థకామతా. కమ్మసరిక్ఖకం నామ తం మహాజనస్స అత్థకామతాయ వడ్ఢిమేవ పచ్చాసీసితభావం సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి ఇమాని సమన్తపరిపూరాని అపరిహీనాని తీణి లక్ఖణాని నిబ్బత్తన్తి. లక్ఖణం నామ ఇదమేవ లక్ఖణత్తయం. ధనాదీహి చేవ సద్ధాదీహి చ అపరిహాని ఆనిసంసో.

౨౨౫. సద్ధాయాతి ఓకప్పనసద్ధాయ పసాదసద్ధాయ. సీలేనాతి పఞ్చసీలేన దససీలేన. సుతేనాతి పరియత్తిసవనేన. బుద్ధియాతి ఏతేసం బుద్ధియా, ‘‘కిన్తి ఏతేహి వడ్ఢేయ్యు’’న్తి ఏవం చిన్తేసీతి అత్థో. ధమ్మేనాతి లోకియధమ్మేన. బహూహి సాధూహీతి అఞ్ఞేహిపి బహూహి ఉత్తమగుణేహి. అసహానధమ్మతన్తి అపరిహీనధమ్మం.

రసగ్గసగ్గితాలక్ఖణవణ్ణనా

౨౨౬. సమాభివాహినియోతి యథా తిలఫలమత్తమ్పి జివ్హగ్గే ఠపితం సబ్బత్థ ఫరతి, ఏవం సమా హుత్వా వహన్తి. ఇధ కమ్మం నామ అవిహేఠనకమ్మం. కమ్మసరిక్ఖకం నామ పాణిఆదీహి పహారం లద్ధస్స తత్థ తత్థ లోహితం సణ్ఠాతి, గణ్ఠి గణ్ఠి హుత్వా అన్తోవ పుబ్బం గణ్హాతి, అన్తోవ భిజ్జతి, ఏవం సో బహురోగో హోతి. తథాగతేన పన దీఘరత్తం ఇమం ఆరోగ్యకరణకమ్మం కతం. తదస్స సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి ఆరోగ్యకరం రసగ్గసగ్గిలక్ఖణం నిబ్బత్తతి. లక్ఖణం నామ ఇదమేవ లక్ఖణం. అప్పాబాధతా ఆనిసంసో.

౨౨౭. మరణవధేనాతి ‘‘ఏతం మారేథ ఏతం ఘాతేథా’’తి ఏవం ఆణత్తేన మరణవధేన. ఉబ్బాధనాయాతి బన్ధనాగారప్పవేసనేన.

అభినీలనేత్తాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౨౮. న చ విసటన్తి కక్కటకో వియ అక్ఖీని నీహరిత్వా న కోధవసేన పేక్ఖితా అహోసి. న చ విసాచీతి వఙ్కక్ఖికోటియా పేక్ఖితాపి నాహోసి. న చ పన విచేయ్య పేక్ఖితాతి విచేయ్య పేక్ఖితా నామ యో కుజ్ఝిత్వా యదా నం పరో ఓలోకేతి, తదా నిమ్మీలేతి న ఓలోకేతి, పున గచ్ఛన్తం కుజ్ఝిత్వా ఓలోకేతి, ఏవరూపో నాహోసి. ‘‘వినేయ్యపేక్ఖితా’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. ఉజుం తథా పసటముజుమనోతి ఉజుమనో హుత్వా ఉజు పేక్ఖితా హోతి, యథా చ ఉజుం, తథా పసటం విపులం విత్థతం పేక్ఖితా హోతి. పియదస్సనోతి పియాయమానేహి పస్సితబ్బో.

ఇధ కమ్మం నామ దీఘరత్తం మహాజనస్స పియచక్ఖునా ఓలోకనకమ్మం. కమ్మసరిక్ఖకం నామ కుజ్ఝిత్వా ఓలోకేన్తో కాణో వియ కాకక్ఖి వియ హోతి, వఙ్కక్ఖి పన ఆవిలక్ఖి చ హోతియేవ. పసన్నచిత్తస్స పన ఓలోకయతో అక్ఖీనం పఞ్చవణ్ణో పసాదో పఞ్ఞాయతి. తథాగతో చ తథా ఓలోకేసి. అథస్స తం దీఘరత్తం పియచక్ఖునా ఓలోకితభావం సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి ఇమాని నేత్తసమ్పత్తికరాని ద్వే మహాపురిసలక్ఖణాని నిబ్బత్తన్తి. లక్ఖణం నామ ఇదమేవ లక్ఖణద్వయం. పియదస్సనతా ఆనిసంసో. అభియోగినోతి లక్ఖణసత్థే యుత్తా.

ఉణ్హీససీసలక్ఖణవణ్ణనా

౨౩౦. బహుజనపుబ్బఙ్గమో అహోసీతి బహుజనస్స పుబ్బఙ్గమో అహోసి గణజేట్ఠకో. తస్స దిట్ఠానుగతిం అఞ్ఞే ఆపజ్జింసు. ఇధ కమ్మం నామ పుబ్బఙ్గమతా. కమ్మసరిక్ఖకం నామ యో పుబ్బఙ్గమో హుత్వా దానాదీని కుసలకమ్మాని కరోతి, సో అమఙ్కుభూతో సీసం ఉక్ఖిపిత్వా పీతిపామోజ్జేన పరిపుణ్ణసీసో విచరతి, మహాపురిసో చ హోతి. తథాగతో చ తథా అకాసి. అథస్స సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన ఇదం పుబ్బఙ్గమకమ్మం జానాతూతి ఉణ్హీససీసలక్ఖణం నిబ్బత్తతి. లక్ఖణం నామ ఇదమేవ లక్ఖణం. మహాజనానువత్తనతా ఆనిసంసో.

౨౩౧. బహుజనం హేస్సతీతి బహుజనస్స భవిస్సతి. పటిభోగియాతి వేయ్యావచ్చకరా, ఏతస్స బహూ వేయ్యావచ్చకరా భవిస్సన్తీతి అత్థో. అభిహరన్తి తదాతి దహరకాలేయేవ తదా ఏవం బ్యాకరోన్తి. పటిహారకన్తి వేయ్యావచ్చకరభావం. విసవీతి చిణ్ణవసీ.

ఏకేకలోమతాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౩౨. ఉపవత్తతీతి అజ్ఝాసయం అనువత్తతి, ఇధ కమ్మం నామ దీఘరత్తం సచ్చకథనం. కమ్మసరిక్ఖకం నామ దీఘరత్తం అద్వేజ్ఝకథాయ పరిసుద్ధకథాయ కథితభావమస్స సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి ఏకేకలోమలక్ఖణఞ్చ ఉణ్ణాలక్ఖణఞ్చ నిబ్బత్తతి. లక్ఖణం నామ ఇదమేవ లక్ఖణద్వయం. మహాజనస్స అజ్ఝాసయానుకూలేన అనువత్తనతా ఆనిసంసో. ఏకేకలోమూపచితఙ్గవాతి ఏకేకేహి లోమేహి ఉపచితసరీరో.

చత్తాలీసాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౩౪. అభేజ్జపరిసోతి అభిన్దితబ్బపరిసో. ఇధ కమ్మం నామ దీఘరత్తం అపిసుణవాచాయ కథనం. కమ్మసరిక్ఖకం నామ పిసుణవాచస్స కిర సమగ్గభావం భిన్దనతో దన్తా అపరిపుణ్ణా చేవ హోన్తి విరళా చ. తథాగతస్స పన దీఘరత్తం అపిసుణవాచతం సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి ఇదం లక్ఖణద్వయం నిబ్బత్తతి. లక్ఖణం నామ ఇదమేవ లక్ఖణద్వయం. అభేజ్జపరిసతా ఆనిసంసో. చతురో దసాతి చత్తారో దస చత్తాలీసం.

పహూతజివ్హాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౩౬. ఆదేయ్యవాచో హోతీతి గహేతబ్బవచనో హోతి. ఇధ కమ్మం నామ దీఘరత్తం అఫరుసవాదితా. కమ్మసరిక్ఖకం నామ యే ఫరుసవాచా హోన్తి, తే ఇమినా కారణేన నేసం జివ్హం పరివత్తేత్వా పరివత్తేత్వా ఫరుసవాచాయ కథితభావం జనో జానాతూతి బద్ధజివ్హా వా హోన్తి, గూళ్హజివ్హా వా ద్విజివ్హా వా మమ్మనా వా. యే పన జివ్హం పరివత్తేత్వా పరివత్తేత్వా ఫరుసవాచం న వదన్తి, తే బద్ధజివ్హా గూళ్హజివ్హా ద్విజివ్హా న హోన్తి. ముదు నేసం జివ్హా హోతి రత్తకమ్బలవణ్ణా. తస్మా తథాగతస్స దీఘరత్తం జివ్హం పరివత్తేత్వా ఫరుసాయ వాచాయ అకథితభావం సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి పహూతజివ్హాలక్ఖణం నిబ్బత్తతి. ఫరుసవాచం కథేన్తానఞ్చ సద్దో భిజ్జతి. తే సద్దభేదం కత్వా ఫరుసవాచాయ కథితభావం జనో జానాతూతి ఛిన్నస్సరా వా హోన్తి భిన్నస్సరా వా కాకస్సరా వా. యే పన సరభేదకరం ఫరుసవాచం న కథేన్తి, తేసం సద్దో మధురో చ హోతి పేమనీయో. తస్మా తథాగతస్స దీఘరత్తం సరభేదకరాయ ఫరుసవాచాయ అకథితభావం సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి బ్రహ్మస్సరలక్ఖణం నిబ్బత్తతి. లక్ఖణం నామ ఇదమేవ లక్ఖణద్వయం. ఆదేయ్యవచనతా ఆనిసంసో.

౨౩౭. ఉబ్బాధికన్తి అక్కోసయుత్తత్తా ఆబాధకరిం బహుజనప్పమద్దనన్తి బహుజనానం పమద్దనిం అబాళ్హం గిరం సో న భణి ఫరుసన్తి ఏత్థ అకారో పరతో భణిసద్దేన యోజేతబ్బో. బాళ్హన్తి బలవం అతిఫరుసం. బాళ్హం గిరం సో న అభణీతి అయమేత్థ అత్థో. సుసంహితన్తి సుట్ఠు పేమసఞ్హితం. సఖిలన్తి ముదుకం. వాచాతి వాచాయో. కణ్ణసుఖాతి కణ్ణసుఖాయో. ‘‘కణ్ణసుఖ’’న్తిపి పాఠో, యథా కణ్ణానం సుఖం హోతి, ఏవం ఏరయతీతి అత్థో. వేదయథాతి వేదయిత్థ. బ్రహ్మస్సరత్తన్తి బ్రహ్మస్సరతం. బహునో బహున్తి బహుజనస్స బహుం. ‘‘బహూనం బహున్తి’’పి పాఠో, బహుజనానం బహున్తి అత్థో.

సీహహనులక్ఖణవణ్ణనా

౨౩౮. అప్పధంసికో హోతీతి గుణతో వా ఠానతో వా పధంసేతుం చావేతుం అసక్కుణేయ్యో. ఇధ కమ్మం నామ పలాపకథాయ అకథనం. కమ్మసరిక్ఖకం నామ యే తం కథేన్తి, తే ఇమినా కారణేన నేసం హనుకం చాలేత్వా చాలేత్వా పలాపకథాయ కథితభావం జనో జానాతూతి అన్తోపవిట్ఠహనుకా వా వఙ్కహనుకా వా పబ్భారహనుకా వా హోన్తి. తథాగతో పన తథా న కథేసి. తేనస్స హనుకం చాలేత్వా చాలేత్వా దీఘరత్తం పలాపకథాయ అకథితభావం సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి సీహహనులక్ఖణం నిబ్బత్తతి. లక్ఖణం నామ ఇదమేవ లక్ఖణం. అప్పధంసికతా ఆనిసంసో.

౨౩౯. అవికిణ్ణవచనబ్యప్పథో చాతి అవికిణ్ణవచనానం వియ పురిమబోధిసత్తానం వచనపథో అస్సాతి అవికిణ్ణవచనబ్యప్పథో. ద్విదుగమవరతరహనుత్తమలత్థాతి ద్వీహి ద్వీహి గచ్ఛతీతి ద్విదుగమో, ద్వీహి ద్వీహీతి చతూహి, చతుప్పదానం వరతరస్స సీహస్సేవ హనుభావం అలత్థాతి అత్థో. మనుజాధిపతీతి మనుజానం అధిపతి. తథత్తోతి తథసభావో.

సమదన్తాదిలక్ఖణవణ్ణనా

౨౪౦. సుచిపరివారోతి పరిసుద్ధపరివారో. ఇధ కమ్మం నామ సమ్మాజీవతా. కమ్మసరిక్ఖకం నామ యో విసమేన సంకిలిట్ఠాజీవేన జీవితం కప్పేతి, తస్స దన్తాపి విసమా హోన్తి దాఠాపి కిలిట్ఠా. తథాగతస్స పన సమేన సుద్ధాజీవేన జీవితం కప్పితభావం సదేవకో లోకో ఇమినా కారణేన జానాతూతి సమదన్తలక్ఖణఞ్చ సుసుక్కదాఠాలక్ఖణఞ్చ నిబ్బత్తతి. లక్ఖణం నామ ఇదమేవ లక్ఖణద్వయం. సుచిపరివారతా ఆనిసంసో.

౨౪౧. అవస్సజీతి పహాసి తిదివపురవరసమోతి తిదివపురవరేన సక్కేన సమో. లపనజన్తి ముఖజం, దన్తన్తి అత్థో. దిజసమసుక్కసుచిసోభనదన్తోతి ద్వే వారే జాతత్తా దిజనామకా సుక్కా సుచి సోభనా చ దన్తా అస్సాతి దిజసమసుక్కసుచిసోభనదన్తో. న చ జనపదతుదనన్తి యో తస్స చక్కవాళపరిచ్ఛిన్నో జనపదో, తస్స అఞ్ఞేన తుదనం పీళా వా ఆబాధో వా నత్థి. హితమపి చ బహుజన సుఖఞ్చ చరన్తీతి బహుజనా సమానసుఖదుక్ఖా హుత్వా తస్మిం జనపదే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హితఞ్చేవ సుఖఞ్చ చరన్తి. విపాపోతి విగతపాపో. విగతదరథకిలమథోతి విగతకాయికదరథకిలమథో. మలఖిలకలికిలేసే పనుదేహీతి రాగాదిమలానఞ్చేవ రాగాదిఖిలానఞ్చ దోసకలీనఞ్చ సబ్బకిలేసానఞ్చ అపనుదేహి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ

లక్ఖణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.