౬. పాసాదికసుత్తవణ్ణనా

నిగణ్ఠనాటపుత్తకాలఙ్కిరియవణ్ణనా

౧౬౪. ఏవం మే సుతన్తి పాసాదికసుత్తం. తత్రాయమనుత్తానపదవణ్ణనా – వేధఞ్ఞా నామ సక్యాతి ధనుమ్హి కతసిక్ఖా వేధఞ్ఞనామకా ఏకే సక్యా. తేసం అమ్బవనే పాసాదేతి తేసం అమ్బవనే సిప్పం ఉగ్గణ్హత్థాయ కతో దీఘపాసాదో అత్థి, తత్థ విహరతి. అధునా కాలఙ్కతోతి సమ్పతి కాలఙ్కతో. ద్వేధికజాతాతి ద్వేజ్ఝజాతా, ద్వేభాగా జాతా. భణ్డనాదీసు భణ్డనం పుబ్బభాగకలహో, తం దణ్డాదానాదివసేన పణ్ణత్తివీతిక్కమవసేన చ వడ్ఢితం కలహో. ‘‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసీ’’తిఆదినా నయేన విరుద్ధవచనం వివాదో. వితుదన్తాతి విజ్ఝన్తా. సహితం మేతి మమ వచనం అత్థసఞ్హితం. అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తన్తి యం తవ అధిచిణ్ణం చిరకాలాసేవనవసేన పగుణం, తం మమ వాదం ఆగమ్మ నివత్తం. ఆరోపితో తే వాదోతి తుయ్హం ఉపరి మయా దోసో ఆరోపితో. చర వాదప్పమోక్ఖాయాతి భత్తపుటం ఆదాయ తం తం ఉపసఙ్కమిత్వా వాదప్పమోక్ఖత్థాయ ఉత్తరి పరియేసమానో విచర. నిబ్బేఠేహి వాతి అథ వా మయా ఆరోపితదోసతో అత్తానం మోచేహి. సచే పహోసీతి సచే సక్కోసి. వధోయేవాతి మరణమేవ. నాటపుత్తియేసూతి నాటపుత్తస్స అన్తేవాసికేసు. నిబ్బిన్నరూపాతి ఉక్కణ్ఠితసభావా అభివాదనాదీనిపి న కరోన్తి. విరత్తరూపాతి విగతపేమా. పటివానరూపాతి తేసం సక్కచ్చకిరియతో నివత్తనసభావా. యథా తన్తి యథా దురక్ఖాతాదిసభావే ధమ్మవినయే నిబ్బిన్నవిరత్తప్పటివానరూపేహి భవితబ్బం, తథేవ జాతాతి అత్థో. దురక్ఖాతేతి దుక్కథితే. దుప్పవేదితేతి దువిఞ్ఞాపితే. అనుపసమసంవత్తనికేతి రాగాదీనం ఉపసమం కాతుం అసమత్థే. భిన్నథూపేతి భిన్దప్పతిట్ఠే. ఏత్థ హి నాటపుత్తోవ నేసం పతిట్ఠట్ఠేన థూపో. సో పన భిన్నో మతో. తేన వుత్తం ‘‘భిన్నథూపే’’తి. అప్పటిసరణేతి తస్సేవ అభావేన పటిసరణవిరహితే.

నను చాయం నాటపుత్తో నాళన్దవాసికో, సో కస్మా పావాయం కాలఙ్కతోతి? సో కిర ఉపాలినా గహపతినా పటివిద్ధసచ్చేన దసహి గాథాహి భాసితే బుద్ధగుణే సుత్వా ఉణ్హం లోహితం ఛడ్డేసి. అథ నం అఫాసుకం గహేత్వా పావం అగమంసు. సో తత్థ కాలమకాసి. కాలం కురుమానో చ చిన్తేసి – ‘‘మమ లద్ధి అనియ్యానికా సారవిరహితా, మయం తావ నట్ఠా, అవసేసజనోపి మా అపాయపూరకో అహోసి, సచే పనాహం ‘మమ సాసనం అనియ్యానిక’న్తి వక్ఖామి, న సద్దహిస్సన్తి, యంనూనాహం ద్వేపి జనే న ఏకనీహారేన ఉగ్గణ్హాపేయ్యం, తే మమచ్చయేన అఞ్ఞమఞ్ఞం వివదిస్సన్తి, సత్థా తం వివాదం పటిచ్చ ఏకం ధమ్మకథం కథేస్సతి, తతో తే సాసనస్స మహన్తభావం జానిస్సన్తీ’’తి.

అథ నం ఏకో అన్తేవాసికో ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే తుమ్హే దుబ్బలా, మయ్హమ్పి ఇమస్మిం ధమ్మే సారం ఆచిక్ఖథ, ఆచరియప్పమాణ’’న్తి. ‘‘ఆవుసో, త్వం మమచ్చయేన సస్సతన్తి గణ్హేయ్యాసీ’’తి. అపరోపి ఉపసఙ్కమి, తం ఉచ్ఛేదం గణ్హాపేసి. ఏవం ద్వేపి జనే ఏకలద్ధికే అకత్వా బహూ నానానీహారేన ఉగ్గణ్హాపేత్వా కాలమకాసి. తే తస్స సరీరకిచ్చం కత్వా సన్నిపతిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం పుచ్ఛింసు – ‘‘కస్సావుసో, ఆచరియో సారం ఆచిక్ఖీ’’తి? ఏకో ఉట్ఠహిత్వా మయ్హన్తి ఆహ. కిం ఆచిక్ఖీతి? సస్సతన్తి. అపరో తం పటిబాహిత్వా ‘‘మయ్హం సారం ఆచిక్ఖీ’’తి ఆహ. ఏవం సబ్బే ‘‘మయ్హం సారం ఆచిక్ఖి, అహం జేట్ఠకో’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదం వడ్ఢేత్వా అక్కోసే చేవ పరిభాసే చ హత్థపాదప్పహారాదీని చ పవత్తేత్వా ఏకమగ్గేన ద్వే అగచ్ఛన్తా నానాదిసాసు పక్కమింసు.

౧౬౫. అథ ఖో చున్దో సమణుద్దేసోతి అయం థేరో ధమ్మసేనాపతిస్స కనిట్ఠభాతికో. తం భిక్ఖూ అనుపసమ్పన్నకాలే ‘‘చున్దో సమణుద్దేసో’’తి సముదాచరిత్వా థేరకాలేపి తథేవ సముదాచరింసు. తేన వుత్తం – ‘‘చున్దో సమణుద్దేసో’’తి.

‘‘పావాయం వస్సంవుట్ఠో యేన సామగామో, యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమీ’’తి కస్మా ఉపసఙ్కమి? నాటపుత్తే కిర కాలఙ్కతే జమ్బుదీపే మనుస్సా తత్థ తత్థ కథం పవత్తయింసు ‘‘నిగణ్ఠో నాటపుత్తో ఏకో సత్థాతి పఞ్ఞాయిత్థ, తస్స కాలఙ్కిరియాయ సావకానం ఏవరూపో వివాదో జాతో. సమణో పన గోతమో జమ్బుదీపే చన్దో వియ సూరియో వియ చ పాకటో, సావకాపిస్స పాకటాయేవ. కీదిసో ను ఖో సమణే గోతమే పరినిబ్బుతే సావకానం వివాదో భవిస్సతీ’’తి. థేరో తం కథం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘ఇమం కథం గహేత్వా దసబలస్స ఆరోచేస్సామి, సత్థా ఏతం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా ఏకం దేసనం కథేస్సతీ’’తి. సో నిక్ఖమిత్వా యేన సామగామో, యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి.

సామగామోతి సామాకానం ఉస్సన్నత్తా తస్స గామస్స నామం. యేనాయస్మా ఆనన్దోతి ఉజుమేవ భగవతో సన్తికం అగన్త్వా యేనస్స ఉపజ్ఝాయో ఆయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి.

బుద్ధకాలే కిర సారిపుత్తత్థేరో చ ఆనన్దత్థేరో చ అఞ్ఞమఞ్ఞం మమాయింసు. సారిపుత్తత్థేరో ‘‘మయా కాతబ్బం సత్థు ఉపట్ఠానం కరోతీ’’తి ఆనన్దత్థేరం మమాయి. ఆనన్దత్థేరో ‘‘భగవతో సావకానం అగ్గో’’తి సారిపుత్తత్థేరం మమాయి. కులదారకే చ పబ్బాజేత్వా సారిపుత్తత్థేరస్స సన్తికే ఉపజ్ఝం గణ్హాపేసి. సారిపుత్తత్థేరోపి తథేవ అకాసి. ఏవం ఏకమేకేన అత్తనో పత్తచీవరం దత్వా పబ్బాజేత్వా ఉపజ్ఝం గణ్హాపితాని పఞ్చ పఞ్చ భిక్ఖుసతాని అహేసుం. ఆయస్మా ఆనన్దో పణీతాని చీవరాదీనిపి లభిత్వా థేరస్స అదాసి.

ధమ్మరతనపూజా

ఏకో కిర బ్రాహ్మణో చిన్తేసి – ‘‘బుద్ధరతనస్స చ సఙ్ఘరతనస్స చ పూజా పఞ్ఞాయతి, కథం ను ఖో ధమ్మరతనం పూజితం హోతీ’’తి? సో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం పుచ్ఛి. భగవా ఆహ – ‘‘సచేపి బ్రాహ్మణ ధమ్మరతనం పూజేతుకామో, ఏకం బహుస్సుతం పూజేహీ’’తి. బహుస్సుతం, భన్తే, ఆచిక్ఖథాతి. భిక్ఖుసఙ్ఘం పుచ్ఛాతి. సో భిక్ఖుసఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘బహుస్సుతం, భన్తే, ఆచిక్ఖథా’’తి ఆహ. ఆనన్దత్థేరో బ్రాహ్మణాతి. బ్రాహ్మణో థేరం సహస్సగ్ఘనికేన తిచీవరేన పూజేసి. థేరో తం గహేత్వా భగవతో సన్తికం అగమాసి. భగవా ‘‘కుతో, ఆనన్ద, లద్ధ’’న్తి ఆహ? ఏకేన, భన్తే, బ్రాహ్మణేన దిన్నం, ఇదం పనాహం ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స దాతుకామోతి. దేహి, ఆనన్దాతి. చారికం పక్కన్తో భన్తేతి. ఆగతకాలే దేహీతి, సిక్ఖాపదం భన్తే, పఞ్ఞత్తన్తి. కదా పన సారిపుత్తో ఆగమిస్సతీతి? దసాహమత్తేన భన్తేతి. ‘‘అనుజానామి, ఆనన్ద, దసాహపరమం అతిరేకచీవరం నిక్ఖిపితు’’న్తి సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేసి.

సారిపుత్తత్థేరోపి తథేవ యంకిఞ్చి మనాపం లభతి, తం ఆనన్దత్థేరస్స దేతి. సో ఇమమ్పి అత్తనో కనిట్ఠభాతికం థేరస్సేవ సద్ధివిహారికం అదాసి. తేన వుత్తం – ‘‘యేనస్స ఉపజ్ఝాయో ఆయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమీ’’తి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘ఉపజ్ఝాయో మే మహాపఞ్ఞో, సో ఇమం కథం సత్థు ఆరోచేస్సతి, అథ సత్థా తదనురూపం ధమ్మం దేసేస్సతీ’’తి. కథాపాభతన్తి కథాయ మూలం. మూలఞ్హి ‘‘పాభత’’న్తి వుచ్చతి. యథాహ –

‘‘అప్పకేనాపి మేధావీ, పాభతేన విచక్ఖణో;

సముట్ఠాపేతి అత్తానం, అణుం అగ్గింవ సన్ధమ’’న్తి. (జా. ౧.౧.౪);

భగవన్తం దస్సనాయాతి భగవన్తం దస్సనత్థాయ. కిం పనానేన భగవా న దిట్ఠపుబ్బోతి? నో న దిట్ఠపుబ్బో. అయఞ్హి ఆయస్మా దివా నవ వారే, రత్తిం నవ వారేతి ఏకాహం అట్ఠారస వారే ఉపట్ఠానమేవ గచ్ఛతి. దివసస్స పన సతవారం వా సహస్సవారం వా గన్తుకామో సమానోపి న అకారణా గచ్ఛతి, ఏకం పఞ్హుద్ధారం గహేత్వావ గచ్ఛతి. సో తం దివసం తేన కథాపాభతేన గన్తుకామో ఏవమాహ.

అసమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితధమ్మవినయవణ్ణనా

౧౬౬. ఏవఞ్హేతం, చున్ద, హోతీతి భగవా ఆనన్దత్థేరేన ఆరోచితేపి యస్మా న ఆనన్దత్థేరో ఇమిస్సా కథాయ సామికో, చున్దత్థేరో పన సామికో. సోవ తస్సా ఆదిమజ్ఝపరియోసానం జానాతి. తస్మా భగవా తేన సద్ధిం కథేన్తో ‘‘ఏవఞ్హేతం, చున్ద, హోతీ’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – చున్ద ఏవఞ్హేతం హోతి దురక్ఖాతాదిసభావే ధమ్మవినయే సావకా ద్వేధికజాతా భణ్డనాదీని కత్వా ముఖసత్తీహి వితుదన్తా విహరన్తి.

ఇదాని యస్మా అనియ్యానికసాసనేనేవ నియ్యానికసాసనం పాకటం హోతి, తస్మా ఆదితో అనియ్యానికసాసనమేవ దస్సేన్తో ఇధ చున్ద సత్థా చ హోతి అసమ్మాసమ్బుద్ధోతిఆదిమాహ. తత్థ వోక్కమ్మ చ తమ్హా ధమ్మా వత్తతీతి న నిరన్తరం పూరేతి, ఓక్కమిత్వా ఓక్కమిత్వా అన్తరన్తరం కత్వా వత్తతీతి అత్థో. తస్స తే, ఆవుసో, లాభాతి తస్స తుయ్హం ఏతే ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తిఆదయో లాభా. సులద్ధన్తి మనుస్సత్తమ్పి తే సులద్ధం. తథా పటిపజ్జతూతి ఏవం పటిపజ్జతు. యథా తే సత్థారా ధమ్మో దేసితోతి యేన తే ఆకారేన సత్థారా ధమ్మో కథితో. యో చ సమాదపేతీతి యో చ ఆచరియో సమాదపేతి. యఞ్చ సమాదపేతీతి యం అన్తేవాసిం సమాదపేతి. యో చ సమాదపితోతి యో చ ఏవం సమాదపితో అన్తేవాసికో. యథా ఆచరియేన సమాదపితం, తథత్థాయ పటిపజ్జతి. సబ్బే తేతి తయోపి తే. ఏత్థ హి ఆచరియో సమాదపితత్తా అపుఞ్ఞం పసవతి, సమాదిన్నన్తేవాసికో సమాదిన్నత్తా, పటిపన్నకో పటిపన్నత్తా. తేన వుత్తం – ‘‘సబ్బే తే బహుం అపుఞ్ఞం పసవన్తీ’’తి. ఏతేనుపాయేన సబ్బవారేసు అత్థో వేదితబ్బో.

౧౬౭. అపిచేత్థ ఞాయప్పటిపన్నోతి కారణప్పటిపన్నో. ఞాయమారాధేస్సతీతి కారణం నిప్ఫాదేస్సతి. వీరియం ఆరభతీతి అత్తనో దుక్ఖనిబ్బత్తకం వీరియం కరోతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘దురక్ఖాతే, భిక్ఖవే, ధమ్మవినయే యో ఆరద్ధవీరియో, సో దుక్ఖం విహరతి. యో కుసీతో, సో సుఖం విహరతీ’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౮).

సమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితధమ్మవినయాదివణ్ణనా

౧౬౮. ఏవం అనియ్యానికసాసనం దస్సేత్వా ఇదాని నియ్యానికసాసనం దస్సేన్తో ఇధ పన, చున్ద, సత్థా చ హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధోతిఆదిమాహ. తత్థ నియ్యానికోతి మగ్గత్థాయ ఫలత్థాయ చ నియ్యాతి.

౧౬౯. వీరియం ఆరభతీతి అత్తనో సుఖనిప్ఫాదకం వీరియం ఆరభతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘స్వాక్ఖాతే, భిక్ఖవే, ధమ్మవినయే యో కుసీతో, సో దుక్ఖం విహరతి. యో ఆరద్ధవీరియో, సో సుఖం విహరతీ’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౯).

౧౭౦. ఇతి భగవా నియ్యానికసాసనే సమ్మాపటిపన్నస్స కులపుత్తస్స పసంసం దస్సేత్వా పున దేసనం వడ్ఢేన్తో ఇధ, చున్ద, సత్థా చ లోకే ఉదపాదీతిఆదిమాహ. తత్థ అవిఞ్ఞాపితత్థాతి అబోధితత్థా. సబ్బసఙ్గాహపదకతన్తి సబ్బసఙ్గహపదేహి కతం, సబ్బసఙ్గాహికం కతం న హోతీతి అత్థో. ‘‘సబ్బసఙ్గాహపదగత’’న్తిపి పాఠో, న సబ్బసఙ్గాహపదేసు గతం, న ఏకసఙ్గహజాతన్తి అత్థో. సప్పాటిహీరకతన్తి నియ్యానికం. యావ దేవమనుస్సేహీతి దేవలోకతో యావ మనుస్సలోకా సుప్పకాసితం. అనుతప్పో హోతీతి అనుతాపకరో హోతి. సత్థా చ నో లోకేతి ఇదం తేసం అనుతాపకారదస్సనత్థం వుత్తం. నానుతప్పో హోతీతి సత్థారం ఆగమ్మ సావకేహి యం పత్తబ్బం, తస్స పత్తత్తా అనుతాపకరో న హోతి.

౧౭౨. థేరోతి థిరో థేరకారకేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో. ‘‘రత్తఞ్ఞూ’’తిఆదీని వుత్తత్థానేవ. ఏతేహి చే పీతి ఏతేహి హేట్ఠా వుత్తేహి.

౧౭౩. పత్తయోగక్ఖేమాతి చతూహి యోగేహి ఖేమత్తా అరహత్తం ఇధ యోగక్ఖేమం నామ, తం పత్తాతి అత్థో. అలం సమక్ఖాతుం సద్ధమ్మస్సాతి సమ్ముఖా గహితత్తా అస్స సద్ధమ్మం సమ్మా ఆచిక్ఖితుం సమత్థా.

౧౭౪. బ్రహ్మచారినోతి బ్రహ్మచరియవాసం వసమానా అరియసావకా. కామభోగినోతి గిహిసోతాపన్నా. ‘‘ఇద్ధఞ్చేవా’’తిఆదీని మహాపరినిబ్బానే విత్థారితానేవ. లాభగ్గయసగ్గపత్తన్తి లాభగ్గఞ్చేవ యసగ్గఞ్చ పత్తం.

౧౭౫. సన్తి ఖో పన మే, చున్ద, ఏతరహి థేరా భిక్ఖూ సావకాతి సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదయో థేరా. భిక్ఖునియోతి ఖేమాథేరీఉప్పలవణ్ణథేరీఆదయో. ఉపాసకా సావకా గిహీ ఓదాతవత్థవసనా బ్రహ్మచారినోతి చిత్తగహపతిహత్థకఆళవకాదయో. కామభోగినోతి చూళఅనాథపిణ్డికమహాఅనాథపిణ్డికాదయో. బ్రహ్మచారినియోతి నన్దమాతాదయో. కామభోగినియోతి ఖుజ్జుత్తరాదయో.

౧౭౬. సబ్బాకారసమ్పన్నన్తి సబ్బకారణసమ్పన్నం. ఇదమేవ తన్తి ఇదమేవ బ్రహ్మచరియం, ఇమమేవ ధమ్మం సమ్మా హేతునా నయేన వదమానో వదేయ్య. ఉదకాస్సుదన్తి ఉదకో సుదం. పస్సం న పస్సతీతి పస్సన్తో న పస్సతి. సో కిర ఇమం పఞ్హం మహాజనం పుచ్ఛి. తేహి ‘‘న జానామ, ఆచరియ, కథేహి నో’’తి వుత్తో సో ఆహ – ‘‘గమ్భీరో అయం పఞ్హో ఆహారసప్పాయే సతి థోకం చిన్తేత్వా సక్కా కథేతు’’న్తి. తతో తేహి చత్తారో మాసే మహాసక్కారే కతే తం పఞ్హం కథేన్తో కిఞ్చ పస్సం న పస్సతీతిఆదిమాహ. తత్థ సాధునిసితస్సాతి సుట్ఠునిసితస్స తిఖిణస్స, సునిసితఖురస్స కిర తలం పఞ్ఞాయతి, ధారా న పఞ్ఞాయతీతి అయమేత్థ అత్థో.

సఙ్గాయితబ్బధమ్మాదివణ్ణనా

౧౭౭. సఙ్గమ్మ సమాగమ్మాతి సఙ్గన్త్వా సమాగన్త్వా. అత్థేన అత్థం, బ్యఞ్జనేన బ్యఞ్జనన్తి అత్థేన సహ అత్థం, బ్యఞ్జనేనపి సహ బ్యఞ్జనం సమానేన్తేహీతి అత్థో. సఙ్గాయితబ్బన్తి వాచేతబ్బం సజ్ఝాయితబ్బం. యథయిదం బ్రహ్మచరియన్తి యథా ఇదం సకలం సాసనబ్రహ్మచరియం.

౧౭౮. తత్ర చేతి తత్ర సఙ్ఘమజ్ఝే, తస్స వా భాసితే. అత్థఞ్చేవ మిచ్ఛా గణ్హాతి, బ్యఞ్జనాని చ మిచ్ఛా రోపేతీతి ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి ఏత్థ ఆరమ్మణం ‘‘సతిపట్ఠాన’’న్తి అత్థం గణ్హాతి. ‘‘సతిపట్ఠానానీ’’తి బ్యఞ్జనం రోపేతి. ఇమస్స ను ఖో, ఆవుసో, అత్థస్సాతి ‘‘సతియేవ సతిపట్ఠాన’’న్తి. అత్థస్స ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి కిం ను ఖో ఇమాని బ్యఞ్జనాని, ఉదాహు చత్తారి సతిపట్ఠానానీ’’తి ఏతాని వా బ్యఞ్జనాని. కతమాని ఓపాయికతరానీతి ఇమస్స అత్థస్స కతమాని బ్యఞ్జనాని ఉపపన్నతరాని అల్లీనతరాని. ఇమేసఞ్చ బ్యఞ్జనానన్తి ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి బ్యఞ్జనానం ‘‘సతియేవ సతిపట్ఠాన’’న్తి కిం ను ఖో అయం అత్థో, ఉదాహు ‘‘ఆరమ్మణం సతిపట్ఠాన’’న్తి ఏసో అత్థోతి? ఇమస్స ఖో, ఆవుసో, అత్థస్సాతి ‘‘ఆరమ్మణం సతిపట్ఠాన’’న్తి ఇమస్స అత్థస్స. యా చేవ ఏతానీతి యాని చేవ ఏతాని మయా వుత్తాని. యా చేవ ఏసోతి యో చేవ ఏస మయా వుత్తో. సో నేవ ఉస్సాదేతబ్బోతి తుమ్హేహి తావ సమ్మా అత్థే చ సమ్మా బ్యఞ్జనే చ ఠాతబ్బం. సో పన నేవ ఉస్సాదేతబ్బో, న అపసాదేతబ్బో. సఞ్ఞాపేతబ్బోతి జానాపేతబ్బో. తస్స చ అత్థస్సాతి ‘‘సతియేవ సతిపట్ఠాన’’న్తి అత్థస్స చ. తేసఞ్చ బ్యఞ్జనానన్తి ‘‘సతిపట్ఠానా’’తి బ్యఞ్జనానం. నిసన్తియాతి నిసామనత్థం ధారణత్థం. ఇమినా నయేన సబ్బవారేసు అత్థో వేదితబ్బో.

౧౮౧. తాదిసన్తి తుమ్హాదిసం. అత్థుపేతన్తి అత్థేన ఉపేతం అత్థస్స విఞ్ఞాతారం. బ్యఞ్జనుపేతన్తి బ్యఞ్జనేహి ఉపేతం బ్యఞ్జనానం విఞ్ఞాతారం. ఏవం ఏతం భిక్ఖుం పసంసథ. ఏసో హి భిక్ఖు న తుమ్హాకం సావకో నామ, బుద్ధో నామ ఏస చున్దాతి. ఇతి భగవా బహుస్సుతం భిక్ఖుం అత్తనో ఠానే ఠపేసి.

పచ్చయానుఞ్ఞాతకారణాదివణ్ణనా

౧౮౨. ఇదాని తతోపి ఉత్తరితరం దేసనం వడ్ఢేన్తో న వో అహం, చున్దాతిఆదిమాహ. తత్థ దిట్ఠధమ్మికా ఆసవా నామ ఇధలోకే పచ్చయహేతు ఉప్పజ్జనకా ఆసవా. సమ్పరాయికా ఆసవా నామ పరలోకే భణ్డనహేతు ఉప్పజ్జనకా ఆసవా. సంవరాయాతి యథా తే న పవిసన్తి, ఏవం పిదహనాయ. పటిఘాతాయాతి మూలఘాతేన పటిహననాయ. అలం వో తం యావదేవ సీతస్స పటిఘాతాయాతి తం తుమ్హాకం సీతస్స పటిఘాతాయ సమత్థం. ఇదం వుత్తం హోతి, యం వో మయా చీవరం అనుఞ్ఞాతం, తం పారుపిత్వా దప్పం వా మానం వా కురుమానా విహరిస్సథాతి న అనుఞ్ఞాతం, తం పన పారుపిత్వా సీతప్పటిఘాతాదీని కత్వా సుఖం సమణధమ్మం యోనిసో మనసికారం కరిస్సథాతి అనుఞ్ఞాతం. యథా చ చీవరం, ఏవం పిణ్డపాతాదయోపి. అనుపదసంవణ్ణనా పనేత్థ విసుద్ధిమగ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.

సుఖల్లికానుయోగాదివణ్ణనా

౧౮౩. సుఖల్లికానుయోగన్తి సుఖల్లియనానుయోగం, సుఖసేవనాధిముత్తన్తి అత్థో. సుఖేతీతి సుఖితం కరోతి. పీణేతీతి పీణితం థూలం కరోతి.

౧౮౬. అట్ఠితధమ్మాతి నట్ఠితసభావా. జివ్హా నో అత్థీతి యం యం ఇచ్ఛన్తి, తం తం కథేన్తి, కదాచి మగ్గం కథేన్తి, కదాచి ఫలం కదాచి నిబ్బానన్తి అధిప్పాయో. జానతాతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన జానన్తేన. పస్సతాతి పఞ్చహి చక్ఖూహి పస్సన్తేన. గమ్భీరనేమోతి గమ్భీరభూమిం అనుపవిట్ఠో. సునిఖాతోతి సుట్ఠు నిఖాతో. ఏవమేవ ఖో, ఆవుసోతి ఏవం ఖీణాసవో అభబ్బో నవ ఠానాని అజ్ఝాచరితుం. తస్మిం అనజ్ఝాచారో అచలో అసమ్పవేధీ. తత్థ సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపనాదీసు సోతాపన్నాదయోపి అభబ్బా. సన్నిధికారకం కామే పరిభుఞ్జితున్తి వత్థుకామే చ కిలేసకామే చ సన్నిధిం కత్వా పరిభుఞ్జితుం. సేయ్యథాపి పుబ్బే అగారికభూతోతి యథా పుబ్బే గిహిభూతో పరిభుఞ్జతి, ఏవం పరిభుఞ్జితుం అభబ్బో.

పఞ్హబ్యాకరణవణ్ణనా

౧౮౭. అగారమజ్ఝే వసన్తా హి సోతాపన్నాదయో యావజీవం గిహిబ్యఞ్జనేన తిట్ఠన్తి. ఖీణాసవో పన అరహత్తం పత్వావ మనుస్సభూతో పరినిబ్బాతి వా పబ్బజతి వా. చాతుమహారాజికాదీసు కామావచరదేవేసు ముహుత్తమ్పి న తిట్ఠతి. కస్మా? వివేకట్ఠానస్స అభావా. భుమ్మదేవత్తభావే పన ఠితో అరహత్తం పత్వాపి తిట్ఠతి. తస్స వసేన అయం పఞ్హో ఆగతో. భిన్నదోసత్తా పనస్స భిక్ఖుభావో వేదితబ్బో. అతీరకన్తి అతీరం అపరిచ్ఛేదం మహన్తం. నో చ ఖో అనాగతన్తి అనాగతం పన అద్ధానం ఆరబ్భ ఏవం న పఞ్ఞపేతి, అతీతమేవ మఞ్ఞే సమణో గోతమో జానాతి, న అనాగతం. తథా హిస్స అతీతే అడ్ఢఛట్ఠసతజాతకానుస్సరణం పఞ్ఞాయతి. అనాగతే ఏవం బహుం అనుస్సరణం న పఞ్ఞాయతీతి ఇమమత్థం మఞ్ఞమానా ఏవం వదేయ్యుం. తయిదం కిం సూతి అనాగతే అపఞ్ఞాపనం కిం ను ఖో? కథంసూతి కేన ను ఖో కారణేన అజానన్తోయేవ ను ఖో అనాగతం నానుస్సరతి, అననుస్సరితుకామతాయ నానుస్సరతీతి. అఞ్ఞవిహితకేన ఞాణదస్సనేనాతి పచ్చక్ఖం వియ కత్వా దస్సనసమత్థతాయ దస్సనభూతేన ఞాణేన అఞ్ఞత్థవిహితకేన ఞాణేన అఞ్ఞం ఆరబ్భ పవత్తేన, అఞ్ఞవిహితకం అఞ్ఞం ఆరబ్భ పవత్తమానం ఞాణదస్సనం సఙ్గాహేతబ్బం పఞ్ఞాపేతబ్బం మఞ్ఞన్తి. తే హి చరతో చ తిట్ఠతో చ సుత్తస్స చ జాగరస్స చ సతతం సమితం ఞాణదస్సనం పచ్చుపట్ఠితం మఞ్ఞన్తి, తాదిసఞ్చ ఞాణం నామ నత్థి. తస్మా యథరివ బాలా అబ్యత్తా, ఏవం మఞ్ఞన్తీతి వేదితబ్బో.

సతానుసారీతి పుబ్బేనివాసానుస్సతిసమ్పయుత్తకం. యావతకం ఆకఙ్ఖతీతి యత్తకం ఞాతుం ఇచ్ఛతి, తత్తకం జానిస్సామీతి ఞాణం పేసేసి. అథస్స దుబ్బలపత్తపుటే పక్ఖన్దనారాచో వియ అప్పటిహతం అనివారితం ఞాణం గచ్ఛతి, తేన యావతకం ఆకఙ్ఖతి తావతకం అనుస్సరతి. బోధిజన్తి బోధిమూలే జాతం. ఞాణం ఉప్పజ్జతీతి చతుమగ్గఞాణం ఉప్పజ్జతి. అయమన్తిమా జాతీతి తేన ఞాణేన జాతిమూలస్స పహీనత్తా పున అయమన్తిమా జాతి. నత్థిదాని పునబ్భవోతి అపరమ్పి ఞాణం ఉప్పజ్జతి. అనత్థసంహితన్తి న ఇధలోకత్థం వా పరలోకత్థం వా నిస్సితం. న తం తథాగతో బ్యాకరోతీతి తం భారతయుద్ధసీతాహరణసదిసం అనియ్యానికకథం తథాగతో న కథేతి. భూతం తచ్ఛం అనత్థసంహితన్తి రాజకథాదితిరచ్ఛానకథం. కాలఞ్ఞూ తథాగతో హోతీతి కాలం జానాతి. సహేతుకం సకారణం కత్వా యుత్తపత్తకాలేయేవ కథేతి.

౧౮౮. తస్మా తథాగతోతి వుచ్చతీతి యథా యథా గదితబ్బం, తథా తథేవ గదనతో దకారస్స తకారం కత్వా తథాగతోతి వుచ్చతీతి అత్థో. దిట్ఠన్తి రూపాయతనం. సుతన్తి సద్దాయతనం. ముతన్తి ముత్వా పత్వా గహేతబ్బతో గన్ధాయతనం రసాయతనం ఫోట్ఠబ్బాయతనం. విఞ్ఞాతన్తి సుఖదుక్ఖాదిధమ్మాయతనం. పత్తన్తి పరియేసిత్వా వా అపరియేసిత్వా వా పత్తం. పరియేసితన్తి పత్తం వా అపత్తం వా పరియేసితం. అనువిచరితం మనసాతి చిత్తేన అనుసఞ్చరితం. ‘‘తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధ’’న్తి ఇమినా ఏతం దస్సేతి, యఞ్హి అపరిమాణాసు లోకధాతూసు ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స నీలం పీతకన్తిఆది రూపారమ్మణం చక్ఖుద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛతి, ‘‘అయం సత్తో ఇమస్మిం ఖణే ఇమం నామ రూపారమ్మణం దిస్వా సుమనో వా దుమ్మనో వా మజ్ఝత్తో వా జాతో’’తి సబ్బం తం తథాగతస్స ఏవం అభిసమ్బుద్ధం. తథా యం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స భేరిసద్దో ముదిఙ్గసద్దోతిఆది సద్దారమ్మణం సోతద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛతి. మూలగన్ధో తచగన్ధోతిఆది గన్ధారమ్మణం ఘానద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛతి. మూలరసో ఖన్ధరసోతిఆది రసారమ్మణం జివ్హాద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛతి. కక్ఖళం ముదుకన్తిఆది పథవీధాతుతేజోధాతువాయోధాతుభేదం ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం కాయద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛతి. ‘‘అయం సత్తో ఇమస్మిం ఖణే ఇమం నామ ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం ఫుసిత్వా సుమనో వా దుమ్మనో వా మజ్ఝత్తో వా జాతో’’తి సబ్బం తం తథాగతస్స ఏవం అభిసమ్బుద్ధం. తథా యం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స సుఖదుక్ఖాదిభేదం ధమ్మారమ్మణం మనోద్వారస్స ఆపాథమాగచ్ఛతి, ‘‘అయం సత్తో ఇమస్మిం ఖణే ఇదం నామ ధమ్మారమ్మణం విజానిత్వా సుమనో వా దుమ్మనో వా మజ్ఝత్తో వా జాతో’’తి సబ్బం తం తథాగతస్స ఏవం అభిసమ్బుద్ధం.

యఞ్హి, చున్ద, ఇమేసం సత్తానం దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం తత్థ తథాగతేన అదిట్ఠం వా అసుతం వా అముతం వా అవిఞ్ఞాతం వా నత్థి. ఇమస్స మహాజనస్స పరియేసిత్వా పత్తమ్పి అత్థి, పరియేసిత్వా అప్పత్తమ్పి అత్థి. అపరియేసిత్వా పత్తమ్పి అత్థి, అపరియేసిత్వా అప్పత్తమ్పి అత్థి. సబ్బమ్పి తం తథాగతస్స అప్పత్తం నామ నత్థి, ఞాణేన అసచ్ఛికతం నామ. ‘‘తస్మా తథాగతోతి వుచ్చతీ’’తి. యం యథా లోకేన గతం తస్స తథేవ గతత్తా ‘‘తథాగతో’’తి వుచ్చతి. పాళియం పన అభిసమ్బుద్ధన్తి వుత్తం, తం గతసద్దేన ఏకత్థం. ఇమినా నయేన సబ్బవారేసు ‘‘తథాగతో’’తి నిగమనస్స అత్థో వేదితబ్బో, తస్స యుత్తి బ్రహ్మజాలే తథాగతసద్దవిత్థారే వుత్తాయేవ.

అబ్యాకతట్ఠానవణ్ణనా

౧౮౯. ఏవం అత్తనో అసమతం అనుత్తరతం సబ్బఞ్ఞుతం ధమ్మరాజభావం కథేత్వా ఇదాని ‘‘పుథుసమణబ్రాహ్మణానం లద్ధీసు మయా అఞ్ఞాతం అదిట్ఠం నామ నత్థి, సబ్బం మమ ఞాణస్స అన్తోయేవ పరివత్తతీ’’తి సీహనాదం నదన్తో ఠానం ఖో పనేతం, చున్ద, విజ్జతీతిఆదిమాహ. తత్థ తథాగతోతి సత్తో. న హేతం, ఆవుసో, అత్థసంహితన్తి ఇధలోకపరలోకఅత్థసంహితం న హోతి. న చ ధమ్మసంహితన్తి నవలోకుత్తరధమ్మనిస్సితం న హోతి. న ఆదిబ్రహ్మచరియకన్తి సిక్ఖత్తయసఙ్గహితస్స సకలసాసనబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతం న హోతి.

౧౯౦. ఇదం దుక్ఖన్తి ఖోతిఆదీసు తణ్హం ఠపేత్వా అవసేసా తేభుమ్మకా ధమ్మా ఇదం దుక్ఖన్తి బ్యాకతం. తస్సేవ దుక్ఖస్స పభావికా జనికా తణ్హా దుక్ఖసముదయోతి బ్యాకతం. ఉభిన్నం అప్పవత్తి దుక్ఖనిరోధోతి బ్యాకతం. దుక్ఖపరిజాననో సముదయపజహనో నిరోధసచ్ఛికరణో అరియమగ్గో దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి బ్యాకతం. ‘‘ఏతఞ్హి, ఆవుసో, అత్థసంహిత’’న్తిఆదీసు ఏతం ఇధలోకపరలోకఅత్థనిస్సితం నవలోకుత్తరధమ్మనిస్సితం సకలసాసనబ్రహ్మచరియస్స ఆది పధానం పుబ్బఙ్గమన్తి అయమత్థో.

పుబ్బన్తసహగతదిట్ఠినిస్సయవణ్ణనా

౧౯౧. ఇదాని యం తం మయా న బ్యాకతం, తం అజానన్తేన న బ్యాకతన్తి మా ఏవం సఞ్ఞమకంసు. జానన్తోవ అహం ఏవం ‘‘ఏతస్మిం బ్యాకతేపి అత్థో నత్థీ’’తి న బ్యాకరిం. యం పన యథా బ్యాకాతబ్బం, తం మయా బ్యాకతమేవాతి సీహనాదం నదన్తో పున యేపి తే, చున్దాతిఆదిమాహ. తత్థ దిట్ఠియోవ దిట్ఠినిస్సయా, దిట్ఠినిస్సితకా దిట్ఠిగతికాతి అత్థో. ఇదమేవ సచ్చన్తి ఇదమేవ దస్సనం సచ్చం. మోఘమఞ్ఞన్తి అఞ్ఞేసం వచనం మోఘం. అసయంకారోతి అసయం కతో.

౧౯౨. తత్రాతి తేసు సమణబ్రాహ్మణేసు. అత్థి ను ఖో ఇదం ఆవుసో వుచ్చతీతి, ఆవుసో, యం తుమ్హేహి సస్సతో అత్తా చ లోకో చాతి వుచ్చతి, ఇదమత్థి ను ఖో ఉదాహు నత్థీతి ఏవమహం తే పుచ్ఛామీతి అత్థో. యఞ్చ ఖో తే ఏవమాహంసూతి యం పన తే ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి వదన్తి, తం తేసం నానుజానామి. పఞ్ఞత్తియాతి దిట్ఠిపఞ్ఞత్తియా. సమసమన్తి సమేన ఞాణేన సమం. యదిదం అధిపఞ్ఞత్తీతి యా అయం అధిపఞ్ఞత్తి నామ. ఏత్థ అహమేవ భియ్యో ఉత్తరితరో న మయా సమో అత్థి. తత్థ యఞ్చ వుత్తం ‘‘పఞ్ఞత్తియాతి యఞ్చ అధిపఞ్ఞత్తీ’’తి ఉభయమేతం అత్థతో ఏకం. భేదతో హి పఞ్ఞత్తి అధిపఞ్ఞత్తీతి ద్వయం హోతి. తత్థ పఞ్ఞత్తి నామ దిట్ఠిపఞ్ఞత్తి. అధిపఞ్ఞత్తి నామ ఖన్ధపఞ్ఞత్తి ధాతుపఞ్ఞత్తి ఆయతనపఞ్ఞత్తి ఇన్ద్రియపఞ్ఞత్తి సచ్చపఞ్ఞత్తి పుగ్గలపఞ్ఞత్తీతి ఏవం వుత్తా ఛ పఞ్ఞత్తియో. ఇధ పన పఞ్ఞత్తియాతి ఏత్థాపి పఞ్ఞత్తి చేవ అధిపఞ్ఞత్తి చ అధిప్పేతా, అధిపఞ్ఞత్తీతి ఏత్థాపి. భగవా హి పఞ్ఞత్తియాపి అనుత్తరో, అధిపఞ్ఞత్తియాపి అనుత్తరో. తేనాహ – ‘‘అహమేవ తత్థ భియ్యో యదిదం అధిపఞ్ఞత్తీ’’తి.

౧౯౬. పహానాయాతి పజహనత్థం. సమతిక్కమాయాతి తస్సేవ వేవచనం. దేసితాతి కథితా. పఞ్ఞత్తాతి ఠపితా. సతిపట్ఠానభావనాయ హి ఘనవినిబ్భోగం కత్వా సబ్బధమ్మేసు యాథావతో దిట్ఠేసు ‘‘సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జోయం నయిధ సత్తూపలబ్భతీ’’తి సన్నిట్ఠానతో సబ్బదిట్ఠినిస్సయానం పహానం హోతీతి. తేన వుత్తం. దిట్ఠినిస్సయానం పహానాయ సమతిక్కమాయ ఏవం మయా ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానా దేసితా పఞ్ఞత్తా’’తి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ

పాసాదికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.