౫. సమ్పసాదనీయసుత్తవణ్ణనా

సారిపుత్తసీహనాదవణ్ణనా

౧౪౧. ఏవం మే సుతన్తి సమ్పసాదనీయసుత్తం. తత్రాయమనుత్తానపదవణ్ణనా – నాళన్దాయన్తి నాళన్దాతి ఏవంనామకే నగరే, తం నగరం గోచరగామం కత్వా. పావారికమ్బవనేతి దుస్సపావారికసేట్ఠినో అమ్బవనే. తం కిర తస్స ఉయ్యానం అహోసి. సో భగవతో ధమ్మదేసనం సుత్వా భగవతి పసన్నో తస్మిం ఉయ్యానే కుటిలేణమణ్డపాదిపటిమణ్డితం భగవతో విహారం కత్వా నియ్యాతేసి. సో విహారో జీవకమ్బవనం వియ ‘‘పావారికమ్బవన’’న్త్వేవ సఙ్ఖ్యం గతో, తస్మిం పావారికమ్బవనే విహరతీతి అత్థో. భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఏవంపసన్నో అహం, భన్తే, భగవతీ’’తి. కస్మా ఏవం అవోచ? అత్తనో ఉప్పన్నసోమనస్సపవేదనత్థం.

తత్రాయమనుపుబ్బికథా – థేరో కిర తందివసం కాలస్సేవ సరీరప్పటిజగ్గనం కత్వా సునివత్థనివాసనో పత్తచీవరమాదాయ పాసాదికేహి అభిక్కన్తాదీహి దేవమనుస్సానం పసాదం ఆవహన్తో నాళన్దవాసీనం హితసుఖమనుబ్రూహయన్తో పిణ్డాయ పవిసిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో విహారం గన్త్వా సత్థు వత్తం దస్సేత్వా సత్థరి గన్ధకుటిం పవిట్ఠే సత్థారం వన్దిత్వా అత్తనో దివాట్ఠానం అగమాసి. తత్థ సద్ధివిహారికన్తేవాసికేసు వత్తం దస్సేత్వా పటిక్కన్తేసు దివాట్ఠానం సమ్మజ్జిత్వా చమ్మక్ఖణ్డం పఞ్ఞపేత్వా ఉదకతుమ్బతో ఉదకేన హత్థపాదే సీతలే కత్వా తిసన్ధిపల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జి.

సో యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేన సమాపత్తితో వుట్ఠాయ అత్తనో గుణే అనుస్సరితుమారద్ధో. అథస్స గుణే అనుస్సరతో సీలం ఆపాథమాగతం. తతో పటిపాటియావ సమాధి పఞ్ఞా విముత్తి విముత్తిఞాణదస్సనం పఠమం ఝానం దుతియం ఝానం తతియం ఝానం చతుత్థం ఝానం ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తి విఞ్ఞానఞ్చాయతనసమాపత్తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తి విపస్సనాఞాణం మనోమయిద్ధిఞాణం ఇద్ధివిధఞాణం దిబ్బసోతఞాణం చేతోపరియఞాణం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం దిబ్బచక్ఖుఞాణం…పే… సోతాపత్తిమగ్గో సోతాపత్తిఫలం…పే… అరహత్తమగ్గో అరహత్తఫలం అత్థపటిసమ్భిదా ధమ్మపటిసమ్భిదా నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పటిభానపటిసమ్భిదా సావకపారమీఞాణం. ఇతో పట్ఠాయ కప్పసతసహస్సాధికస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యస్స ఉపరి అనోమదస్సీబుద్ధస్స పాదమూలే కతం అభినీహారం ఆదిం కత్వా అత్తనో గుణే అనుస్సరతో యావ నిసిన్నపల్లఙ్కా గుణా ఉపట్ఠహింసు.

ఏవం థేరో అత్తనో గుణే అనుస్సరమానో గుణానం పమాణం వా పరిచ్ఛేదం వా దట్ఠుం నాసక్ఖి. సో చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం తావ పదేసఞాణే ఠితస్స సావకస్స గుణానం పమాణం వా పరిచ్ఛేదో వా నత్థి. అహం పన యం సత్థారం ఉద్దిస్స పబ్బజితో, కీదిసా ను ఖో తస్స గుణా’’తి దసబలస్స గుణే అనుస్సరితుం ఆరద్ధో. సో భగవతో సీలం నిస్సాయ, సమాధిం పఞ్ఞం విముత్తిం విముత్తిఞాణదస్సనం నిస్సాయ, చత్తారో సతిపట్ఠానే నిస్సాయ, చత్తారో సమ్మప్పధానే చత్తారో ఇద్ధిపాదే చత్తారో మగ్గే చత్తారి ఫలాని చతస్సో పటిసమ్భిదా చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణం చత్తారో అరియవంసే నిస్సాయ దసబలస్స గుణే అనుస్సరితుమారద్ధో.

తథా పఞ్చ పధానియఙ్గాని, పఞ్చఙ్గికంసమ్మాసమాధిం, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, పఞ్చ నిస్సరణియా ధాతుయో, పఞ్చ విముత్తాయతనాని, పఞ్చ విముత్తిపరిపాచనియా పఞ్ఞా, ఛ సారణీయే ధమ్మే, ఛ అనుస్సతిట్ఠానాని, ఛ గారవే, ఛ నిస్సరణియా ధాతుయో, ఛ సతతవిహారే, ఛ అనుత్తరియాని, ఛ నిబ్బేధభాగియా పఞ్ఞా, ఛ అభిఞ్ఞా, ఛ అసాధారణఞాణాని, సత్త అపరిహానియే ధమ్మే, సత్త అరియధనాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గే, సత్త సప్పురిసధమ్మే, సత్త నిజ్జరవత్థూని, సత్త పఞ్ఞా, సత్త దక్ఖిణేయ్యపుగ్గలే, సత్త ఖీణాసవబలాని, అట్ఠ పఞ్ఞాపటిలాభహేతూ, అట్ఠ సమ్మత్తాని, అట్ఠ లోకధమ్మాతిక్కమే, అట్ఠ ఆరమ్భవత్థూని, అట్ఠ అక్ఖణదేసనా, అట్ఠ మహాపురిసవితక్కే, అట్ఠ అభిభాయతనాని, అట్ఠ విమోక్ఖే, నవ యోనిసోమనసికారమూలకే ధమ్మే, నవ పారిసుద్ధిపధానియఙ్గాని, నవ సత్తావాసదేసనా, నవ ఆఘాతప్పటివినయే, నవ పఞ్ఞా, నవ నానత్తాని, నవ అనుపుబ్బవిహారే, దస నాథకరణే ధమ్మే, దస కసిణాయతనాని, దస కుసలకమ్మపథే, దస తథాగతబలాని, దస సమ్మత్తాని, దస అరియవాసే, దస అసేక్ఖధమ్మే, ఏకాదస మేత్తానిసంసే, ద్వాదస ధమ్మచక్కాకారే, తేరస ధుతఙ్గగుణే, చుద్దస బుద్ధఞాణాని, పఞ్చదస విముత్తిపరిపాచనియే ధమ్మే, సోళసవిధం ఆనాపానస్సతిం, అట్ఠారస బుద్ధధమ్మే, ఏకూనవీసతి పచ్చవేక్ఖణఞాణాని, చతుచత్తాలీస ఞాణవత్థూని, పరోపణ్ణాస కుసలధమ్మే, సత్తసత్తతి ఞాణవత్థూని, చతువీసతికోటిసతసహస్ససమాపత్తిసఞ్చరమహావజిరఞాణం నిస్సాయ దసబలస్స గుణే అనుస్సరితుం ఆరభి.

తస్మింయేవ చ దివాట్ఠానే నిసిన్నోయేవ ఉపరి ‘‘అపరం పన, భన్తే, ఏతదానుత్తరియ’’న్తి ఆగమిస్సన్తి సోళస అపరమ్పరియధమ్మా, తేపి నిస్సాయ అనుస్సరితుం ఆరభి. సో ‘‘కుసలపఞ్ఞత్తియం అనుత్తరో మయ్హం సత్థా, ఆయతనపఞ్ఞత్తియం అనుత్తరో, గబ్భావక్కన్తియం అనుత్తరో, ఆదేసనావిధాసు అనుత్తరో, దస్సనసమాపత్తియం అనుత్తరో, పుగ్గలపఞ్ఞత్తియం అనుత్తరో, పధానే అనుత్తరో, పటిపదాసు అనుత్తరో, భస్ససమాచారే అనుత్తరో, పురిససీలసమాచారే అనుత్తరో, అనుసాసనీవిధాసు అనుత్తరో, పరపుగ్గలవిముత్తిఞాణే అనుత్తరో, సస్సతవాదేసు అనుత్తరో, పుబ్బేనివాసఞాణే అనుత్తరో, దిబ్బచక్ఖుఞాణే అనుత్తరో, ఇద్ధివిధే అనుత్తరో, ఇమినా చ ఇమినా చ అనుత్తరో’’తి ఏవం దసబలస్స గుణే అనుస్సరన్తో భగవతో గుణానం నేవ అన్తం, న పమాణం పస్సి. థేరో అత్తనోపి తావ గుణానం అన్తం వా పమాణం వా నాద్దస, భగవతో గుణానం కిం పస్సిస్సతి? యస్స యస్స హి పఞ్ఞా మహతీ ఞాణం విసదం, సో సో బుద్ధగుణే మహన్తతో సద్దహతి. లోకియమహాజనో ఉక్కాసిత్వాపి ఖిపిత్వాపి ‘‘నమో బుద్ధాన’’న్తి అత్తనో అత్తనో ఉపనిస్సయే ఠత్వా బుద్ధానం గుణే అనుస్సరతి. సబ్బలోకియమహాజనతో ఏకో సోతాపన్నో బుద్ధగుణే మహన్తతో సద్దహతి. సోతాపన్నానం సతతోపి సహస్సతోపి ఏకో సకదాగామీ. సకదాగామీనం సతతోపి సహస్సతోపి ఏకో అనాగామీ. అనాగామీనం సతతోపి సహస్సతోపి ఏకో అరహా బుద్ధగుణే మహన్తతో సద్దహతి. అవసేసఅరహన్తేహి అసీతి మహాథేరా బుద్ధగుణే మహన్తతో సద్దహన్తి. అసీతిమహాథేరేహి చత్తారో మహాథేరా. చతూహి మహాథేరేహి ద్వే అగ్గసావకా. తేసుపి సారిపుత్తత్థేరో, సారిపుత్తత్థేరతోపి ఏకో పచ్చేకబుద్ధో బుద్ధగుణే మహన్తతో సద్దహతి. సచే పన సకలచక్కవాళగబ్భే సఙ్ఘాటికణ్ణేన సఙ్ఘాటికణ్ణం పహరియమానా నిసిన్నా పచ్చేకబుద్ధా బుద్ధగుణే అనుస్సరేయ్యుం, తేహి సబ్బేహిపి ఏకో సబ్బఞ్ఞుబుద్ధోవ బుద్ధగుణే మహన్తతో సద్దహతి.

సేయ్యథాపి నామ మహాజనో ‘‘మహాసముద్దో గమ్భీరో ఉత్తానో’’తి జాననత్థం యోత్తాని వట్టేయ్య, తత్థ కోచి బ్యామప్పమాణం యోత్తం వట్టేయ్య, కోచి ద్వే బ్యామం, కోచి దసబ్యామం, కోచి వీసతిబ్యామం, కోచి తింసబ్యామం, కోచి చత్తాలీసబ్యామం, కోచి పఞ్ఞాసబ్యామం, కోచి సతబ్యామం, కోచి సహస్సబ్యామం, కోచి చతురాసీతిబ్యామసహస్సం. తే నావం ఆరుయ్హ, సముద్దమజ్ఝే ఉగ్గతపబ్బతాదిమ్హి వా ఠత్వా అత్తనో అత్తనో యోత్తం ఓతారేయ్యుం, తేసు యస్స యోత్తం బ్యామమత్తం, సో బ్యామమత్తట్ఠానేయేవ ఉదకం జానాతి…పే… యస్స చతురాసీతిబ్యామసహస్సం, సో చతురాసీతిబ్యామసహస్సట్ఠానేయేవ ఉదకం జానాతి. పరతో ఉదకం ఏత్తకన్తి న జానాతి. మహాసముద్దే పన న తత్తకంయేవ ఉదకం, అథ ఖో అనన్తమపరిమాణం. చతురాసీతియోజనసహస్సం గమ్భీరో హి మహాసముద్దో, ఏవమేవ ఏకబ్యామయోత్తతో పట్ఠాయ నవబ్యామయోత్తేన ఞాతఉదకం వియ లోకియమహాజనేన దిట్ఠబుద్ధగుణా వేదితబ్బా. దసబ్యామయోత్తేన దసబ్యామట్ఠానే ఞాతఉదకం వియ సోతాపన్నేన దిట్ఠబుద్ధగుణా. వీసతిబ్యామయోత్తేన వీసతిబ్యామట్ఠానే ఞాతఉదకం వియ సకదాగామినా దిట్ఠబుద్ధగుణా. తింసబ్యామయోత్తేన తింసబ్యామట్ఠానే ఞాతఉదకం వియ అనాగామినా దిట్ఠబుద్ధగుణా. చత్తాలీసబ్యామయోత్తేన చత్తాలీసబ్యామట్ఠానే ఞాతఉదకం వియ అరహతా దిట్ఠబుద్ధగుణా. పఞ్ఞాసబ్యామయోత్తేన పఞ్ఞాసబ్యామట్ఠానే ఞాతఉదకం వియ అసీతిమహాథేరేహి దిట్ఠబుద్ధగుణా. సతబ్యామయోత్తేన సతబ్యామట్ఠానే ఞాతఉదకం వియ చతూహి మహాథేరేహి దిట్ఠబుద్ధగుణా. సహస్సబ్యామయోత్తేన సహస్సబ్యామట్ఠానే ఞాతఉదకం వియ మహామోగ్గల్లానత్థేరేన దిట్ఠబుద్ధగుణా. చతురాసీతిబ్యామసహస్సయోత్తేన చతురాసీతిబ్యామసహస్సట్ఠానే ఞాతఉదకం వియ ధమ్మసేనాపతినా సారిపుత్తత్థేరేన దిట్ఠబుద్ధగుణా. తత్థ యథా సో పురిసో మహాసముద్దే ఉదకం నామ న ఏత్తకంయేవ, అనన్తమపరిమాణన్తి గణ్హాతి, ఏవమేవ ఆయస్మా సారిపుత్తో ధమ్మన్వయేన అన్వయబుద్ధియా అనుమానేన నయగ్గాహేన సావకపారమీఞాణే ఠత్వా దసబలస్స గుణే అనుస్సరన్తో ‘‘బుద్ధగుణా అనన్తా అపరిమాణా’’తి సద్దహి.

థేరేన హి దిట్ఠబుద్ధగుణేహి ధమ్మన్వయేన గహేతబ్బబుద్ధగుణాయేవ బహుతరా. యథా కథం వియ? యథా ఇతో నవ ఇతో నవాతి అట్ఠారస యోజనాని అవత్థరిత్వా గచ్ఛన్తియా చన్దభాగాయ మహానదియా పురిసో సూచిపాసేన ఉదకం గణ్హేయ్య, సూచిపాసేన గహితఉదకతో అగ్గహితమేవ బహు హోతి. యథా వా పన పురిసో మహాపథవితో అఙ్గులియా పంసుం గణ్హేయ్య, అఙ్గులియా గహితపంసుతో అవసేసపంసుయేవ బహు హోతి. యథా వా పన పురిసో మహాసముద్దాభిముఖిం అఙ్గులిం కరేయ్య, అఙ్గులిఅభిముఖఉదకతో అవసేసం ఉదకంయేవ బహు హోతి. యథా చ పురిసో ఆకాసాభిముఖిం అఙ్గులిం కరేయ్య, అఙ్గులిఅభిముఖఆకాసతో సేసఆకాసప్పదేసోవ బహు హోతి. ఏవం థేరేన దిట్ఠబుద్ధగుణేహి అదిట్ఠా గుణావ బహూతి వేదితబ్బా. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘బుద్ధోపి బుద్ధస్స భణేయ్య వణ్ణం,

కప్పమ్పి చే అఞ్ఞమభాసమానో;

ఖీయేథ కప్పో చిరదీఘమన్తరే,

వణ్ణో న ఖీయేథ తథాగతస్సా’’తి.

ఏవం థేరస్స అత్తనో చ సత్థు చ గుణే అనుస్సరతో యమకమహానదీమహోఘో వియ అబ్భన్తరే పీతిసోమనస్సం అవత్థరమానం వాతో వియ భస్తం, ఉబ్భిజ్జిత్వా ఉగ్గతఉదకం వియ మహారహదం సకలసరీరం పూరేతి. తతో థేరస్స ‘‘సుపత్థితా వత మే పత్థనా, సులద్ధా మే పబ్బజ్జా, య్వాహం ఏవంవిధస్స సత్థు సన్తికే పబ్బజితో’’తి ఆవజ్జన్తస్స బలవతరం పీతిసోమనస్సం ఉప్పజ్జి.

అథ థేరో ‘‘కస్సాహం ఇమం పీతిసోమనస్సం ఆరోచేయ్య’’న్తి చిన్తేన్తో అఞ్ఞో కోచి సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా మమ ఇమం పసాదం అనుచ్ఛవికం కత్వా పటిగ్గహేతుం న సక్ఖిస్సతి, అహం ఇమం సోమనస్సం సత్థునోయేవ పవేదేయ్యామి, సత్థావ మే పటిగ్గణ్హితుం సక్ఖిస్సతి, సో హి తిట్ఠతు మమ పీతిసోమనస్సం, మాదిసస్స సమణసతస్స వా సమణసహస్సస్స వా సమణసతసహస్సస్స వా సోమనస్సం పవేదేన్తస్స సబ్బేసం మనం గణ్హన్తో పటిగ్గహేతుం సక్కోతి. సేయ్యథాపి నామ అట్ఠారస యోజనాని అవత్థరమానం గచ్ఛన్తిం చన్దభాగమహానదిం కుసుమ్భా వా కన్దరా వా సమ్పటిచ్ఛితుం న సక్కోన్తి, మహాసముద్దోవ తం సమ్పటిచ్ఛతి. మహాసముద్దో హి తిట్ఠతు చన్దభాగా, ఏవరూపానం నదీనం సతమ్పి సహస్సమ్పి సతసహస్సమ్పి సమ్పటిచ్ఛతి, న చస్స తేన ఊనత్తం వా పూరత్తం వా పఞ్ఞాయతి, ఏవమేవ సత్థా మాదిసస్స సమణసతస్స సమణసహస్సస్స సమణసతసహస్సస్స వా పీతిసోమనస్సం పవేదేన్తస్స సబ్బేసం మనం గణ్హన్తో పటిగ్గహేతుం సక్కోతి. సేసా సమణబ్రాహ్మణాదయో చన్దభాగం కుసుమ్భకన్దరా వియ మమ సోమనస్సం సమ్పటిచ్ఛితుం న సక్కోన్తి. హన్దాహం మమ పీతిసోమనస్సం సత్థునోవ ఆరోచేమీతి పల్లఙ్కం వినిబ్భుజిత్వా చమ్మక్ఖణ్డం పప్ఫోటేత్వా ఆదాయ సాయన్హసమయే పుప్ఫానం వణ్టతో ఛిజ్జిత్వా పగ్ఘరణకాలే సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో సోమనస్సం పవేదేన్తో ఏవంపసన్నో అహం, భన్తేతిఆదిమాహ. తత్థ ఏవంపసన్నోతి ఏవం ఉప్పన్నసద్ధో, ఏవం సద్దహామీతి అత్థో. భియ్యోభిఞ్ఞతరోతి భియ్యతరో అభిఞ్ఞాతో, భియ్యతరాభిఞ్ఞో వా, ఉత్తరితరఞాణోతి అత్థో. సమ్బోధియన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే అరహత్తమగ్గఞాణే వా, అరహత్తమగ్గేనేవ హి బుద్ధగుణా నిప్పదేసా గహితా హోన్తి. ద్వే హి అగ్గసావకా అరహత్తమగ్గేనేవ సావకపారమీఞాణం పటిలభన్తి. పచ్చేకబుద్ధా పచ్చేకబోధిఞాణం. బుద్ధా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చేవ సకలే చ బుద్ధగుణే. సబ్బఞ్హి నేసం అరహత్తమగ్గేనేవ ఇజ్ఝతి. తస్మా అరహత్తమగ్గఞాణం సమ్బోధి నామ హోతి. తేన ఉత్తరితరో భగవతా నత్థి. తేనాహ ‘‘భగవతా భియ్యోభిఞ్ఞతరో యదిదం సమ్బోధియ’’న్తి.

౧౪౨. ఉళారాతి సేట్ఠా. అయఞ్హి ఉళారసద్దో ‘‘ఉళారాని ఖాదనీయాని ఖాదన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౬౬) మధురే ఆగచ్ఛతి. ‘‘ఉళారాయ ఖలు భవం, వచ్ఛాయనో, సమణం గోతమం పసంసాయ పసంసతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౮౦) సేట్ఠే. ‘‘అప్పమాణో ఉళారో ఓభాసో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౨) విపులే. స్వాయమిధ సేట్ఠే ఆగతో. తేన వుత్తం – ‘‘ఉళారాతి సేట్ఠా’’తి. ఆసభీతి ఉసభస్స వాచాసదిసీ అచలా అసమ్పవేధీ. ఏకంసో గహితోతి అనుస్సవేన వా ఆచరియపరమ్పరాయ వా ఇతికిరాయ వా పిటకసమ్పదానేన వా ఆకారపరివితక్కేన వా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియా వా తక్కహేతు వా నయహేతు వా అకథేత్వా పచ్చక్ఖతో ఞాణేన పటివిజ్ఝిత్వా వియ ఏకంసో గహితో, సన్నిట్ఠానకథావ కథితాతి అత్థో.

సీహనాదోతి సేట్ఠనాదో, నేవ దన్ధాయన్తేన న గగ్గరాయన్తేన సీహేన వియ ఉత్తమనాదో నదితోతి అత్థో. కిం తే సారిపుత్తాతి ఇమం దేసనం కస్మా ఆరభీతి? అనుయోగదాపనత్థం. ఏకచ్చో హి సీహనాదం నదిత్వా అత్తనో సీహనాదే అనుయోగం దాతుం న సక్కోతి, నిఘంసనం నక్ఖమతి, లేపే పతితమక్కటో వియ హోతి. యథా ధమమానం అపరిసుద్ధలోహం ఝాయిత్వా ఝామఅఙ్గారో హోతి, ఏవం ఝామఙ్గారో వియ హోతి. ఏకో సీహనాదే అనుయోగం దాపియమానో దాతుం సక్కోతి, నిఘంసనం ఖమతి, ధమమానం నిద్దోసజాతరూపం వియ అధికతరం సోభతి, తాదిసో థేరో. తేన నం భగవా ‘‘అనుయోగక్ఖమో అయ’’న్తి ఞత్వా సీహనాదే అనుయోగదాపనత్థం ఇమమ్పి దేసనం ఆరభి.

తత్థ సబ్బే తేతి సబ్బే తే తయా. ఏవంసీలాతిఆదీసు లోకియలోకుత్తరవసేన సీలాదీని పుచ్ఛతి. తేసం విత్థారకథా మహాపదానే కథితావ.

కిం పన తే, సారిపుత్త, యే తే భవిస్సన్తీతి అతీతా చ తావ నిరుద్ధా, అపణ్ణత్తికభావం గతా దీపసిఖా వియ నిబ్బుతా, ఏవం నిరుద్ధే అపణ్ణత్తికభావం గతే త్వం కథం జానిస్ససి, అనాగతబుద్ధానం పన గుణా కిన్తి తయా అత్తనో చిత్తేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా విదితాతి పుచ్ఛన్తో ఏవమాహ. కిం పన తే, సారిపుత్త, అహం ఏతరహీతి అనాగతాపి బుద్ధా అజాతా అనిబ్బత్తా అనుప్పన్నా, తేపి కథం త్వం జానిస్ససి? తేసఞ్హి జాననం అపదే ఆకాసే పదదస్సనం వియ హోతి. ఇదాని మయా సద్ధిం ఏకవిహారే వససి, ఏకతో భిక్ఖాయ చరసి, ధమ్మదేసనాకాలే దక్ఖిణపస్సే నిసీదసి, కిం పన మయ్హం గుణా అత్తనో చేతసా పరిచ్ఛిన్దిత్వా విదితా తయాతి అనుయుఞ్జన్తో ఏవమాహ.

థేరో పన పుచ్ఛితే పుచ్ఛితే ‘‘నో హేతం, భన్తే’’తి పటిక్ఖిపతి. థేరస్స చ విదితమ్పి అత్థి అవిదితమ్పి అత్థి, కిం సో అత్తనో విదితట్ఠానే పటిక్ఖేపం కరోతి, అవిదితట్ఠానేతి? విదితట్ఠానే న కరోతి, అవిదితట్ఠానేయేవ కరోతీతి. థేరో కిర అనుయోగే ఆరద్ధేయేవ అఞ్ఞాసి. న అయం అనుయోగో సావకపారమీఞాణే, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే అయం అనుయోగోతి అత్తనో సావకపారమీఞాణే పటిక్ఖేపం అకత్వా అవిదితట్ఠానే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే పటిక్ఖేపం కరోతి. తేన ఇదమ్పి దీపేతి ‘‘భగవా మయ్హం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం బుద్ధానం సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తికారణజాననసమత్థం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం నత్థీ’’తి.

ఏత్థాతి ఏతేసు అతీతాదిభేదేసు బుద్ధేసు. అథ కిఞ్చరహీతి అథ కస్మా ఏవం ఞాణే అసతి తయా ఏవం కథితన్తి వదతి.

౧౪౩. ధమ్మన్వయోతి ధమ్మస్స పచ్చక్ఖతో ఞాణస్స అనుయోగం అనుగన్త్వా ఉప్పన్నం అనుమానఞాణం నయగ్గాహో విదితో. సావకపారమీఞాణే ఠత్వావ ఇమినావ ఆకారేన జానామి భగవాతి వదతి. థేరస్స హి నయగ్గాహో అప్పమాణో అపరియన్తో. యథా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పమాణం వా పరియన్తో వా నత్థి, ఏవం ధమ్మసేనాపతినో నయగ్గాహస్స. తేన సో ‘‘ఇమినా ఏవంవిధో, ఇమినా అనుత్తరో సత్థా’’తి జానాతి. థేరస్స హి నయగ్గాహో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగతికో ఏవ. ఇదాని తం నయగ్గాహం పాకటం కాతుం ఉపమాయ దస్సేన్తో సేయ్యథాపి, భన్తేతిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా మజ్ఝిమపదేసే నగరస్స ఉద్ధాపపాకారాదీని థిరాని వా హోన్తు, దుబ్బలాని వా, సబ్బసో వా పన మా హోన్తు, చోరాసఙ్కా న హోతి, తస్మా తం అగ్గహేత్వా పచ్చన్తిమనగరన్తి ఆహ. దళ్హుద్ధాపన్తి థిరపాకారపాదం. దళ్హపాకారతోరణన్తి థిరపాకారఞ్చేవ థిరపిట్ఠసఙ్ఘాటఞ్చ. ఏకద్వారన్తి కస్మా ఆహ? బహుద్వారే హి నగరే బహూహి పణ్డితదోవారికేహి భవితబ్బం. ఏకద్వారే ఏకోవ వట్టతి. థేరస్స చ పఞ్ఞాయ సదిసో అఞ్ఞో నత్థి. తస్మా అత్తనో పణ్డితభావస్స ఓపమ్మత్థం ఏకంయేవ దోవారికం దస్సేతుం ఏకద్వార’’న్తి ఆహ. పణ్డితోతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో. బ్యత్తోతి వేయ్యత్తియేన సమన్నాగతో విసదఞాణో. మేధావీతి ఠానుప్పత్తికపఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ మేధాయ సమన్నాగతో. అనుపరియాయపథన్తి అనుపరియాయనామకం పాకారమగ్గం. పాకారసన్ధిన్తి ద్విన్నం ఇట్ఠకానం అపగతట్ఠానం. పాకారవివరన్తి పాకారస్స ఛిన్నట్ఠానం.

చేతసో ఉపక్కిలేసేతి పఞ్చ నీవరణాని చిత్తం ఉపక్కిలేసేన్తి కిలిట్ఠం కరోన్తి ఉపతాపేన్తి విబాధేన్తి, తస్మా ‘‘చేతసో ఉపక్కిలేసా’’తి వుచ్చన్తి. పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణేతి నీవరణా ఉప్పజ్జమానా అనుప్పన్నాయ పఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జితుం న దేన్తి, ఉప్పన్నాయ పఞ్ఞాయ వడ్ఢితుం న దేన్తి, తస్మా ‘‘పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా’’తి వుచ్చన్తి. సుప్పతిట్ఠితచిత్తాతి చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుట్ఠు ఠపితచిత్తా హుత్వా. సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతన్తి సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాసభావేన భావేత్వా. అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిన్తి అరహత్తం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం వా పటివిజ్ఝింసూతి దస్సేతి.

అపిచేత్థ సతిపట్ఠానాతి విపస్సనా. సమ్బోజ్ఝఙ్గా మగ్గో. అనుత్తరాసమ్మాసమ్బోధి అరహత్తం. సతిపట్ఠానాతి వా మగ్గాతి వా బోజ్ఝఙ్గమిస్సకా. సమ్మాసమ్బోధి అరహత్తమేవ. దీఘభాణకమహాసీవత్థేరో పనాహ ‘‘సతిపట్ఠానే విపస్సనాతి గహేత్వా బోజ్ఝఙ్గే మగ్గో చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చాతి గహితే సున్దరో పఞ్హో భవేయ్య, న పనేవం గహిత’’న్తి. ఇతి థేరో సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం నీవరణప్పహానే సతిపట్ఠానభావనాయ సమ్బోధియఞ్చ మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణరజతానం వియ నానత్తాభావం దస్సేతి.

ఇధ ఠత్వా ఉపమా సంసన్దేతబ్బా – ఆయస్మా హి సారిపుత్తో పచ్చన్తనగరం దస్సేసి, పాకారం దస్సేసి, పరియాయపథం దస్సేసి, ద్వారం దస్సేసి, పణ్డితదోవారికం దస్సేసి, నగరం పవేసనకనిక్ఖమనకే ఓళారికే పాణే దస్సేసి, పణ్డితదోవారికస్స తేసం పాణానం పాకటభావఞ్చ దస్సేసి. తత్థ కిం కేన సదిసన్తి చే. నగరం వియ హి నిబ్బానం, పాకారో వియ సీలం, పరియాయపథో వియ హిరీ, ద్వారం వియ అరియమగ్గో, పణ్డితదోవారికో వియ ధమ్మసేనాపతి, నగరప్పవిసనకనిక్ఖమనకఓళారికపాణా వియ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా బుద్ధా, దోవారికస్స తేసం పాణానం పాకటభావో వియ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నబుద్ధానం సీలసమథాదీహి పాకటభావో. ఏత్తావతా థేరేన భగవా ఏవమహం సావకపారమీఞాణే ఠత్వా ధమ్మన్వయేన నయగ్గాహేన జానామీతి అత్తనో సీహనాదస్స అనుయోగో దిన్నో హోతి.

౧౪౪. ఇధాహం, భన్తే, యేన భగవాతి ఇమం దేసనం కస్మా ఆరభి? సావకపారమీఞాణస్స నిప్ఫత్తిదస్సనత్థం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో, భగవా అహం సావకపారమీఞాణం పటిలభన్తో పఞ్చనవుతిపాసణ్డే న అఞ్ఞం ఏకమ్పి సమణం వా బ్రాహ్మణం వా ఉపసఙ్కమిత్వా సావకపారమీఞాణమ్పి పటిలభిం, తుమ్హేయేవ ఉపసఙ్కమిత్వా తుమ్హే పయిరుపాసన్తో పటిలభిన్తి. తత్థ ఇధాతి నిపాతమత్తం. ఉపసఙ్కమిం ధమ్మసవనాయాతి తుమ్హే ఉపసఙ్కమన్తో పనాహం న చీవరాదిహేతు ఉపసఙ్కమన్తో, ధమ్మసవనత్థాయ ఉపసఙ్కమన్తో. ఏవం ఉపసఙ్కమిత్వా సావకపారమీఞాణం పటిలభిం. కదా పన థేరో ధమ్మసవనత్థాయ ఉపసఙ్కమన్తోతి. సూకరఖతలేణే భాగినేయ్యదీఘనఖపరిబ్బాజకస్స వేదనాపరిగ్గహసుత్తన్తకథనదివసే (మ. ని. ౨.౨౦౫) ఉపసఙ్కమన్తో, తదాయేవ సావకపారమీఞాణం పటిలభీతి. తందివసఞ్హి థేరో తాలవణ్టం గహేత్వా భగవన్తం బీజమానో ఠితో తం దేసనం సుత్వా తత్థేవ సావకపారమీఞాణం హత్థగతం అకాసి. ఉత్తరుత్తరం పణీతపణీతన్తి ఉత్తరుత్తరఞ్చేవ పణీతపణీతఞ్చ కత్వా దేసేసి. కణ్హసుక్కసప్పటిభాగన్తి కణ్హఞ్చేవ సుక్కఞ్చ. తఞ్చ ఖో సప్పటిభాగం సవిపక్ఖం కత్వా. కణ్హం పటిబాహిత్వా సుక్కం, సుక్కం పటిబాహిత్వా కణ్హన్తి ఏవం సప్పటిభాగం కత్వా కణ్హసుక్కం దేసేసి, కణ్హం దేసేన్తోపి చ సఉస్సాహం సవిపాకం దేసేసి, సుక్కం దేసేన్తోపి సఉస్సాహం సవిపాకం దేసేసి.

తస్మిం ధమ్మే అభిఞ్ఞా ఇధేకచ్చం ధమ్మం ధమ్మేసు నిట్ఠమగమన్తి తస్మిం దేసితే ధమ్మే ఏకచ్చం ధమ్మం నామ సావకపారమీఞాణం సఞ్జానిత్వా ధమ్మేసు నిట్ఠమగమం. కతమేసు ధమ్మేసూతి? చతుసచ్చధమ్మేసు. ఏత్థాయం థేరసల్లాపో, కాళవల్లవాసీ సుమత్థేరో తావ వదతి ‘‘చతుసచ్చధమ్మేసు ఇదాని నిట్ఠగమనకారణం నత్థి. అస్సజిమహాసావకస్స హి దిట్ఠదివసేయేవ సో పఠమమగ్గేన చతుసచ్చధమ్మేసు నిట్ఠం గతో, అపరభాగే సూకరఖతలేణద్వారే ఉపరి తీహి మగ్గేహి చతుసచ్చధమ్మేసు నిట్ఠం గతో, ఇమస్మిం పన ఠానే ‘ధమ్మేసూ’తి బుద్ధగుణేసు నిట్ఠం గతో’’తి. లోకన్తరవాసీ చూళసీవత్థేరో పన ‘‘సబ్బం తథేవ వత్వా ఇమస్మిం పన ఠానే ‘ధమ్మేసూ’తి అరహత్తే నిట్ఠం గతో’’తి ఆహ. దీఘభాణకతిపిటకమహాసీవత్థేరో పన ‘‘తథేవ పురిమవాదం వత్వా ఇమస్మిం పన ఠానే ‘ధమ్మేసూ’తి సావకపారమీఞాణే నిట్ఠం గతో’’తి వత్వా ‘‘బుద్ధగుణా పన నయతో ఆగతా’’తి ఆహ.

సత్థరి పసీదిన్తి ఏవం సావకపారమీఞాణధమ్మేసు నిట్ఠం గన్త్వా భియ్యోసోమత్తాయ ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవా’’తి సత్థరి పసీదిం. స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మోతి సుట్ఠు అక్ఖాతో సుకథితో నియ్యానికో మగ్గో ఫలత్థాయ నియ్యాతి రాగదోసమోహనిమ్మదనసమత్థో.

సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘోతి బుద్ధస్స భగవతో సావకసఙ్ఘోపి వఙ్కాదిదోసవిరహితం సమ్మాపటిపదం పటిపన్నత్తా సుప్పటిపన్నోతి పసన్నోమ్హి భగవతీతి దస్సేతి.

కుసలధమ్మదేసనావణ్ణనా

౧౪౫. ఇదాని దివాట్ఠానే నిసీదిత్వా సమాపజ్జితే సోళస అపరాపరియధమ్మే దస్సేతుం అపరం పన భన్తే ఏతదానుత్తరియన్తి దేసనం ఆరభి. తత్థ అనుత్తరియన్తి అనుత్తరభావో. యథా భగవా ధమ్మం దేసేతీతి యథా యేనాకారేన యాయ దేసనాయ భగవా ధమ్మం దేసేతి, సా తుమ్హాకం దేసనా అనుత్తరాతి వదతి. కుసలేసు ధమ్మేసూతి తాయ దేసనాయ దేసితేసు కుసలేసు ధమ్మేసుపి భగవావ అనుత్తరోతి దీపేతి. యా వా సా దేసనా, తస్సా భూమిం దస్సేన్తోపి ‘‘కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తి ఆహ. తత్రిమే కుసలా ధమ్మాతి తత్ర కుసలేసు ధమ్మేసూతి వుత్తపదే ఇమే కుసలా ధమ్మా నామాతి వేదితబ్బా. తత్థ ఆరోగ్యట్ఠేన, అనవజ్జట్ఠేన, కోసల్లసమ్భూతట్ఠేన, నిద్దరథట్ఠేన, సుఖవిపాకట్ఠేనాతి పఞ్చధా కుసలం వేదితబ్బం. తేసు జాతకపరియాయం పత్వా ఆరోగ్యట్ఠేన కుసలం వట్టతి. సుత్తన్తపరియాయం పత్వా అనవజ్జట్ఠేన. అభిధమ్మపరియాయం పత్వా కోసల్లసమ్భూతనిద్దరథసుఖవిపాకట్ఠేన. ఇమస్మిం పన ఠానే బాహితికసుత్తన్తపరియాయేన (మ. ని. ౨.౩౫౮) అనవజ్జట్ఠేన కుసలం దట్ఠబ్బం.

చత్తారో సతిపట్ఠానాతి చుద్దసవిధేన కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం, నవవిధేన వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానం, సోళసవిధేన చిత్తానుపస్సనాసతిపట్ఠానం, పఞ్చవిధేన ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానన్తి ఏవం నానానయేహి విభజిత్వా సమథవిపస్సనామగ్గవసేన లోకియలోకుత్తరమిస్సకా చత్తారో సతిపట్ఠానా దేసితా. ఫలసతిపట్ఠానం పన ఇధ అనధిప్పేతం. చత్తారో సమ్మప్పధానాతి పగ్గహట్ఠేన ఏకలక్ఖణా, కిచ్చవసేన నానాకిచ్చా. ‘‘ఇధ భిక్ఖు అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయా’’తిఆదినా నయేన సమథవిపస్సనామగ్గవసేన లోకియలోకుత్తరమిస్సకావ చత్తారో సమ్మప్పధానా దేసితా. చత్తారో ఇద్ధిపాదాతి ఇజ్ఝనట్ఠేన ఏకసఙ్గహా, ఛన్దాదివసేన నానాసభావా. ‘‘ఇధ భిక్ఖు ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతీ’’తిఆదినా నయేన సమథవిపస్సనామగ్గవసేన లోకియలోకుత్తరమిస్సకావ చత్తారో ఇద్ధిపాదా దేసితా.

పఞ్చిన్ద్రియానీతి ఆధిపతేయ్యట్ఠేన ఏకలక్ఖణాని, అధిమోక్ఖాదిసభావవసేన నానాసభావాని. సమథవిపస్సనామగ్గవసేనేవ చ లోకియలోకుత్తరమిస్సకాని సద్ధాదీని పఞ్చిన్ద్రియాని దేసితాని. పఞ్చ బలానీతి ఉపత్థమ్భనట్ఠేన అకమ్పియట్ఠేన వా ఏకసఙ్గహాని, సలక్ఖణేన నానాసభావాని. సమథవిపస్సనామగ్గవసేనేవ లోకియలోకుత్తరమిస్సకాని సద్ధాదీని పఞ్చ బలాని దేసితాని. సత్త బోజ్ఝఙ్గాతి నియ్యానట్ఠేన ఏకసఙ్గహా, ఉపట్ఠానాదినా సలక్ఖణేన నానాసభావా. సమథవిపస్సనా మగ్గవసేనేవ లోకియలోకుత్తరమిస్సకా సత్త బోజ్ఝఙ్గా దేసితా.

అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి హేతుట్ఠేన ఏకసఙ్గహో, దస్సనాదినా సలక్ఖణేన నానాసభావో. సమథవిపస్సనామగ్గవసేనేవ లోకియలోకుత్తరమిస్సకో అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో దేసితోతి అత్థో.

ఇధ, భన్తే, భిక్ఖు ఆసవానం ఖయాతి ఇదం కిమత్థం ఆరద్ధం? సాసనస్స పరియోసానదస్సనత్థం. సాసనస్స హి న కేవలం మగ్గేనేవ పరియోసానం హోతి, అరహత్తఫలేన పన హోతి. తస్మా తం దస్సేతుం ఇదమారద్ధన్తి వేదితబ్బం. ఏతదానుత్తరియం, భన్తే, కుసలేసు ధమ్మేసూతి భన్తే యా అయం కుసలేసు ధమ్మేసు ఏవందేసనా, ఏతదానుత్తరియం. తం భగవాతి తం దేసనం భగవా అసేసం సకలం అభిజానాతి. తం భగవతోతి తం దేసనం భగవతో అసేసం అభిజానతో. ఉత్తరి అభిఞ్ఞేయ్యం నత్థీతి తదుత్తరి అభిజానితబ్బం నత్థి, అయం నామ ఇతో అఞ్ఞో ధమ్మో వా పుగ్గలో వా యం భగవా న జానాతీతి ఇదం నత్థి. యదభిజానం అఞ్ఞో సమణో వాతి యం తుమ్హేహి అనభిఞ్ఞాతం, తం అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా అభిజానన్తో భగవతా భియ్యోభిఞ్ఞతరో అస్స, అధికతరపఞ్ఞో భవేయ్య. యదిదం కుసలేసు ధమ్మేసూతి ఏత్థ యదిదన్తి నిపాతమత్తం, కుసలేసు ధమ్మేసు భగవతా ఉత్తరితరో నత్థీతి అయమేత్థత్థో. ఇతి భగవావ కుసలేసు ధమ్మేసు అనుత్తరోతి దస్సేన్తో ‘‘ఇమినాపి కారణేన ఏవంపసన్నో అహం, భన్తే, భగవతీ’’తి దీపేతి. ఇతో పరేసు అపరం పనాతిఆదీసు విసేసమత్తమేవ వణ్ణయిస్సామ. పురిమవారసదిసం పన వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

ఆయతనపణ్ణత్తిదేసనావణ్ణనా

౧౪౬. ఆయతనపణ్ణత్తీసూతి ఆయతనపఞ్ఞాపనాసు. ఇదాని తా ఆయతనపఞ్ఞత్తియో దస్సేన్తో ఛయిమాని, భన్తేతిఆదిమాహ. ఆయతనకథా పనేసా విసుద్ధిమగ్గే విత్థారేన కథితా, తేన న తం విత్థారయిస్సామ, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ సా విత్థారతో వేదితబ్బా.

ఏతదానుత్తరియం, భన్తే, ఆయతనపణ్ణత్తీసూతి యాయం ఆయతనపణ్ణత్తీసు అజ్ఝత్తికబాహిరవవత్థానాదివసేన ఏవం దేసనా, ఏతదానుత్తరియం. సేసం వుత్తనయమేవ.

గబ్భావక్కన్తిదేసనావణ్ణనా

౧౪౭. గబ్భావక్కన్తీసూతి గబ్భోక్కమనేసు. తా గబ్భావక్కన్తియో దస్సేన్తో చతస్సో ఇమా, భన్తేతిఆదిమాహ. తత్థ అసమ్పజానోతి అజానన్తో సమ్మూళ్హో హుత్వా. మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతీతి పటిసన్ధివసేన పవిసతి. ఠాతీతి వసతి. నిక్ఖమతీతి నిక్ఖమన్తోపి అసమ్పజానో సమ్మూళ్హోవ నిక్ఖమతి. అయం పఠమాతి అయం పకతిలోకియమనుస్సానం పఠమా గబ్భావక్కన్తి.

సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమతీతి ఓక్కమన్తో సమ్పజానో అసమ్మూళ్హో హుత్వా ఓక్కమతి.

అయం దుతియాతి అయం అసీతిమహాథేరానం సావకానం దుతియా గబ్భావక్కన్తి. తే హి పవిసన్తావ జానన్తి, వసన్తా చ నిక్ఖమన్తా చ న జానన్తి.

అయం తతియాతి అయం ద్విన్నఞ్చ అగ్గసావకానం పచ్చేకబోధిసత్తానఞ్చ తతియా గబ్భావక్కన్తి. తే కిర కమ్మజేహి వాతేహి అధోసిరా ఉద్ధంపాదా అనేకసతపోరిసే పపాతే వియ యోనిముఖే ఖిత్తా తాళచ్ఛిగ్గళేన హత్థీ వియ సమ్బాధేన యోనిముఖేన నిక్ఖమమానా అనన్తం దుక్ఖం పాపుణన్తి. తేన నేసం ‘‘మయం నిక్ఖమమ్హా’’తి సమ్పజానతా న హోతి. ఏవం పూరితపారమీనమ్పి చ సత్తానం ఏవరూపే ఠానే మహన్తం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతీతి అలమేవ గబ్భావాసే నిబ్బిన్దితుం అలం విరజ్జితుం.

అయం చతుత్థాతి అయం సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానం వసేన చతుత్థా గబ్భావక్కన్తి. సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తా హి మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హన్తాపి జానన్తి, తత్థ వసన్తాపి జానన్తి, నిక్ఖమన్తాపి జానన్తి, నిక్ఖమనకాలేపి చ తే కమ్మజవాతా ఉద్ధంపాదే అధోసిరే కత్వా ఖిపితుం న సక్కోన్తి, ద్వే హత్థే పసారేత్వా అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా ఠితకావ నిక్ఖమన్తి. భవగ్గం ఉపాదాయ అవీచిఅన్తరే అఞ్ఞో తీసు కాలేసు సమ్పజానో నామ నత్థి ఠపేత్వా సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తే. తేనేవ నేసం మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమనకాలే చ నిక్ఖమనకాలే చ దససహస్సిలోకధాతు కమ్పతీతి. సేసమేత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

ఆదేసనవిధాదేసనావణ్ణనా

౧౪౮. ఆదేసనవిధాసూతి ఆదేసనకోట్ఠాసేసు. ఇదాని తా ఆదేసనవిధా దస్సేన్తో చతస్సో ఇమాతిఆదిమాహ. నిమిత్తేన ఆదిసతీతి ఆగతనిమిత్తేన గతనిమిత్తేన ఠితనిమిత్తేన వా ఇదం నామ భవిస్సతీతి కథేతి.

తత్రిదం వత్థు – ఏకో రాజా తిస్సో ముత్తా గహేత్వా పురోహితం పుచ్ఛి ‘‘కిం మే, ఆచరియ, హత్థే’’తి? సో ఇతో చితో చ ఓలోకేసి. తేన చ సమయేన ఏకా సరబూ ‘‘మక్ఖికం గహేస్సామీ’’తి పక్ఖన్ది, గహణకాలే మక్ఖికా పలాతా, సో మక్ఖికాయ ముత్తత్తా ‘‘ముత్తా మహారాజా’’తి ఆహ. ముత్తా తావ హోతు, కతి ముత్తాతి? సో పున నిమిత్తం ఓలోకేసి. అథ అవిదూరే కుక్కుటో తిక్ఖత్తుం సద్దం నిచ్ఛారేసి. బ్రాహ్మణో ‘‘తిస్సో మహారాజా’’తి ఆహ. ఏవం ఏకచ్చో ఆగతనిమిత్తేన కథేతి. ఏతేనుపాయేన గతఠితని మిత్తేహిపి కథనం వేదితబ్బం.

అమనుస్సానన్తి యక్ఖపిసాచాదీనం. దేవతానన్తి చాతుమహారాజికాదీనం. సద్దం సుత్వాతి అఞ్ఞస్స చిత్తం ఞత్వా కథేన్తానం సద్దం సుత్వా. వితక్కవిప్ఫారసద్దన్తి వితక్కవిప్ఫారవసేన ఉప్పన్నం విప్పలపన్తానం సుత్తపమత్తాదీనం సద్దం. సుత్వాతి తం సద్దం సుత్వా. యం వితక్కయతో తస్స సో సద్దో ఉప్పన్నో, తస్స వసేన ‘‘ఏవమ్పి తే మనో’’తి ఆదిసతి. మనోసఙ్ఖారా పణిహితాతి చిత్తసఙ్ఖారా సుట్ఠపితా. వితక్కేస్సతీతి వితక్కయిస్సతి పవత్తేస్సతీతి పజానాతి. జానన్తో చ ఆగమనేన జానాతి, పుబ్బభాగేన జానాతి, అన్తోసమాపత్తియం చిత్తం ఓలోకేత్వా జానాతి. ఆగమనేన జానాతి నామ కసిణపరికమ్మకాలేయేవ యేనాకారేన ఏస కసిణభావనం ఆరద్ధో పఠమజ్ఝానం వా…పే… చతుత్థజ్ఝానం వా అట్ఠసమాపత్తియో వా నిబ్బత్తేస్సతీతి జానాతి. పుబ్బభాగేన జానాతి నామ సమథవిపస్సనాయ ఆరద్ధాయేవ జానాతి, యేనాకారేన ఏస విపస్సనం ఆరద్ధో సోతాపత్తిమగ్గం వా నిబ్బత్తేస్సతి, సకదాగామిమగ్గం వా నిబ్బత్తేస్సతి, అనాగామిమగ్గం వా నిబ్బత్తేస్సతి, అరహత్తమగ్గం వా నిబ్బత్తేస్సతీతి జానాతి. అన్తోసమాపత్తియం చిత్తం ఓలోకేత్వా జానాతి నామ యేనాకారేన ఇమస్స మనోసఙ్ఖారా సుట్ఠపితా, ఇమస్స నామ చిత్తస్స అనన్తరా ఇమం నామ వితక్కం వితక్కేస్సతి. ఇతో వుట్ఠితస్స ఏతస్స హానభాగియో వా సమాధి భవిస్సతి, ఠితిభాగియో వా విసేసభాగియో వా నిబ్బేధభాగియో వా అభిఞ్ఞాయో వా నిబ్బత్తేస్సతీతి జానాతి.

తత్థ పుథుజ్జనో చేతోపరియఞాణలాభీ పుథుజ్జనానంయేవ చిత్తం జానాతి, న అరియానం. అరియేసుపి హేట్ఠిమో హేట్ఠిమో ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స చిత్తం న జానాతి, ఉపరిమో పన హేట్ఠిమస్స జానాతి. ఏతేసు చ సోతాపన్నో సోతాపత్తిఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి. సకదాగామీ, అనాగామీ, అరహా, అరహత్తఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి. ఉపరిమో హేట్ఠిమం న సమాపజ్జతి. తేసఞ్హి హేట్ఠిమా హేట్ఠిమా సమాపత్తి తత్రుపపత్తియేవ హోతి. తథేవ తం హోతీతి ఇదం ఏకంసేన తథేవ హోతి. చేతోపరియఞాణవసేన ఞాతఞ్హి అఞ్ఞథాభావీ నామ నత్థి. సేసం పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

దస్సనసమాపత్తిదేసనావణ్ణనా

౧౪౯. ఆతప్పమన్వాయాతిఆది బ్రహ్మజాలే విత్థారితమేవ. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో, ఆతప్పన్తి వీరియం. తదేవ పదహితబ్బతో పధానం. అనుయుఞ్జితబ్బతో అనుయోగో.అప్పమాదన్తి సతిఅవిప్పవాసం. సమ్మామనసికారన్తి అనిచ్చే అనిచ్చన్తిఆదివసేన పవత్తం ఉపాయమనసికారం. చేతోసమాధిన్తి పఠమజ్ఝానసమాధిం. అయం పఠమా దస్సనసమాపత్తీతి అయం ద్వత్తిం సాకారం పటికూలతో మనసికత్వా పటికూలదస్సనవసేన ఉప్పాదితా పఠమజ్ఝానసమాపత్తి పఠమా దస్సనసమాపత్తి నామ, సచే పన తం ఝానం పాదకం కత్వా సోతాపన్నో హోతి, అయం నిప్పరియాయేనేవ పఠమా దస్సనసమాపత్తి.

అతిక్కమ్మ చాతి అతిక్కమిత్వా చ. ఛవిమంసలోహితన్తి ఛవిఞ్చ మంసఞ్చ లోహితఞ్చ. అట్ఠిం పచ్చవేక్ఖతీతి అట్ఠి అట్ఠీతి పచ్చవేక్ఖతి. అట్ఠి అట్ఠీతి పచ్చవేక్ఖిత్వా ఉప్పాదితా అట్ఠిఆరమ్మణా దిబ్బచక్ఖుపాదకజ్ఝానసమాపత్తి దుతియా దస్సనసమాపత్తి నామ. సచే పన తం ఝానం పాదకం కత్వా సకదాగామిమగ్గం నిబ్బత్తేతి. అయం నిప్పరియాయేన దుతియా దస్సనసమాపత్తి. కాళవల్లవాసీ సుమత్థేరో పన ‘‘యావ తతియమగ్గా వట్టతీ’’తి ఆహ.

విఞ్ఞాణసోతన్తి విఞ్ఞాణమేవ. ఉభయతో అబ్బోచ్ఛిన్నన్తి ద్వీహిపి భాగేహి అచ్ఛిన్నం. ఇధ లోకే పతిట్ఠితఞ్చాతి ఛన్దరాగవసేన ఇమస్మిఞ్చ లోకే పతిట్ఠితం. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. కమ్మం వా కమ్మతో ఉపగచ్ఛన్తం ఇధ లోకే పతిట్ఠితం నామ. కమ్మభవం ఆకడ్ఢన్తం పరలోకే పతిట్ఠితం నామ. ఇమినా కిం కథితం? సేక్ఖపుథుజ్జనానం చేతోపరియఞాణం కథితం. సేక్ఖపుథుజ్జనానఞ్హి చేతోపరియఞాణం తతియా దస్సనసమాపత్తి నామ.

ఇధ లోకే అప్పతిట్ఠితఞ్చాతి నిచ్ఛన్దరాగత్తా ఇధలోకే చ అప్పతిట్ఠితం. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. కమ్మం వా కమ్మతో న ఉపగచ్ఛన్తం ఇధ లోకే అప్పతిట్ఠితం నామ. కమ్మభవం అనాకడ్ఢన్తం పరలోకే అప్పతిట్ఠితం నామ. ఇమినా కిం కథితం? ఖీణాసవస్స చేతోపరియఞాణం కథితం. ఖీణాసవస్స హి చేతోపరియఞాణం చతుత్థా దస్సనసమాపత్తి నామ.

అపిచ ద్వత్తింసాకారే ఆరద్ధవిపస్సనాపి పఠమా దస్సనసమాపత్తి. అట్ఠిఆరమ్మణే ఆరద్ధవిపస్సనా దుతియా దస్సనసమాపత్తి. సేక్ఖపుథుజ్జనానం చేతోపరియఞాణం ఖీణాసవస్స చేతోపరియఞాణన్తి ఇదం పదద్వయం నిచ్చలమేవ. అపరో నయో పఠమజ్ఝానం పఠమా దస్సనసమాపత్తి. దుతియజ్ఝానం దుతియా. తతియజ్ఝానం తతియా. చతుత్థజ్ఝానం చతుత్థా దస్సనసమాపత్తి. తథా పఠమమగ్గో పఠమా దస్సనసమాపత్తి. దుతియమగ్గో దుతియా. తతియమగ్గో తతియా. చతుత్థమగ్గో చతుత్థా దస్సనసమాపత్తీతి. సేసమేత్థ పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

పుగ్గలపణ్ణత్తిదేసనావణ్ణనా

౧౫౦. పుగ్గలపణ్ణత్తీసూతి లోకవోహారవసేన ‘‘సత్తో పుగ్గలో నరో పోసో’’తి ఏవం పఞ్ఞాపేతబ్బాసు లోకపఞ్ఞత్తీసు. బుద్ధానఞ్హి ద్వే కథా సమ్ముతికథా, పరమత్థకథాతి పోట్ఠపాదసుత్తే (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౩౯-౪౪౩) విత్థారితా.

తత్థ పుగ్గలపణ్ణత్తీసూతి అయం సమ్ముతికథా. ఇదాని యే పుగ్గలే పఞ్ఞపేన్తో పుగ్గలపణ్ణత్తీసు భగవా అనుత్తరో హోతి, తే దస్సేన్తో సత్తిమే భన్తే పుగ్గలా. ఉభతోభాగవిముత్తోతిఆదిమాహ. తత్థ ఉభతోభాగవిముత్తోతి ద్వీహి భాగేహి విముత్తో, అరూపసమాపత్తియా రూపకాయతో విముత్తో, మగ్గేన నామకాయతో. సో చతున్నం అరూపసమాపత్తీనం ఏకేకతో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా అరహత్తప్పత్తానం, చతున్నం, నిరోధా వుట్ఠాయ అరహత్తప్పత్తఅనాగామినో చ వసేన పఞ్చవిధో హోతి.

పాళి పనేత్థ ‘‘కతమో చ పుగ్గలో ఉభతోభాగవిముత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అట్ఠవిమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీ’’తి (ధాతు. ౨౪) ఏవం అట్ఠవిమోక్ఖలాభినో వసేన ఆగతా. పఞ్ఞాయ విముత్తోతి పఞ్ఞావిముత్తో. సో సుక్ఖవిపస్సకో చ, చతూహి ఝానేహి వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తా చత్తారో చాతి ఇమేసం వసేన పఞ్చవిధోవ హోతి.

పాళి పనేత్థ అట్ఠవిమోక్ఖపటిక్ఖేపవసేనేవ ఆగతా. యథాహ ‘‘న హేవ ఖో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి. పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో పఞ్ఞావిముత్తో’’తి (ధాతు. ౨౫).

ఫుట్ఠన్తం సచ్ఛి కరోతీతి కాయసక్ఖి. సో ఝానఫస్సం పఠమం ఫుసతి, పచ్ఛా నిరోధం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతి, సో సోతాపత్తిఫలట్ఠం ఆదిం కత్వా యావ అరహత్తమగ్గట్ఠా ఛబ్బిధో హోతీతి వేదితబ్బో. తేనేవాహ ‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో కాయసక్ఖీ’’తి (ధాతు. ౨౬).

దిట్ఠన్తం పత్తోతి దిట్ఠిప్పత్తో. తత్రిదం సఙ్ఖేపలక్ఖణం, దుక్ఖా సఙ్ఖారా సుఖో నిరోధోతి ఞాతం హోతి దిట్ఠం విదితం సచ్ఛికతం పస్సితం పఞ్ఞాయాతి దిట్ఠిప్పత్తో. విత్థారతో పనేసోపి కాయసక్ఖి వియ ఛబ్బిధో హోతి. తేనేవాహ – ‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఇదం దుక్ఖన్తి యథాభూతం పజానాతి…పే… అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి యథాభూతం పజానాతి, తథాగతప్పవేదితా చస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ వోదిట్ఠా హోన్తి వోచరితా, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో దిట్ఠిప్పత్తో’’తి (ధాతు. ౨౭).

సద్ధాయ విముత్తోతి సద్ధావిముత్తో. సోపి వుత్తనయేనేవ ఛబ్బిధో హోతి. తేనేవాహ – ‘‘ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఇదం దుక్ఖన్తి యథాభూతం పజానాతి, అయం దుక్ఖసముదయోతి యథాభూతం పజానాతి, అయం దుక్ఖనిరోధోతి యథాభూతం పజానాతి, అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి యథాభూతం పజానాతి, తథాగతప్పవేదితా చస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ వోదిట్ఠా హోన్తి వోచరితా, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి నో చ ఖో యథా దిట్ఠిప్పత్తస్స. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సద్ధావిముత్తో’’తి (ధాతు. ౨౮). ఏతేసు హి సద్ధావిముత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గక్ఖణే సద్దహన్తస్స వియ, ఓకప్పేన్తస్స వియ, అధిముచ్చన్తస్స వియ చ కిలేసక్ఖయో హోతి. దిట్ఠిప్పత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గక్ఖణే కిలేసచ్ఛేదకం ఞాణం అదన్ధం తిఖిణం సూరం హుత్వా వహతి. తస్మా యథా నామ నాతితిఖిణేన అసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం న మట్ఠం హోతి, అసి న సీఘం వహతి, సద్దో సుయ్యతి, బలవతరో వాయామో కాతబ్బో హోతి, ఏవరూపా సద్ధావిముత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గభావనా. యథా పన అతినిసితేన అసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం మట్ఠం హోతి, అసి సీఘం వహతి, సద్దో న సుయ్యతి, బలవతరం వాయామకిచ్చం న హోతి, ఏవరూపా పఞ్ఞావిముత్తస్స పుబ్బభాగమగ్గభావనా వేదితబ్బా.

ధమ్మం అనుస్సరతీతి ధమ్మానుసారీ. ధమ్మోతి పఞ్ఞా, పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం మగ్గం భావేతీతి అత్థో. సద్ధానుసారిమ్హిపి ఏసేవ నయో, ఉభోపేతే సోతాపత్తిమగ్గట్ఠాయేవ. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘యస్స పుగ్గలస్స సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, పఞ్ఞావాహిం పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ధమ్మానుసారీ’’తి.

తథా ‘‘యస్స పుగ్గలస్స సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, సద్ధావాహిం సద్ధాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సద్ధానుసారీ’’తి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేసా ఉభతోభాగవిముత్తాదికథా విసుద్ధిమగ్గే పఞ్ఞాభావనాధికారే వుత్తా. తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. సేసమిధాపి పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

పధానదేసనావణ్ణనా

౧౫౧. పధానేసూతి ఇధ పదహనవసేన ‘‘సత్త బోజ్ఝఙ్గా పధానా’’తి వుత్తా. తేసం విత్థారకథా మహాసతిపట్ఠానే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. సేసమిధాపి పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

పటిపదాదేసనావణ్ణనా

౧౫౨. దుక్ఖపటిపదాదీసు అయం విత్థారనయో – ‘‘తత్థ కతమా దుక్ఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా? దుక్ఖేన కసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స దన్ధం తం ఠానం అభిజానన్తస్స యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి, అయం వుచ్చతి దుక్ఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా. తత్థ కతమా దుక్ఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా? దుక్ఖేన కసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స ఖిప్పం తం ఠానం అభిజానన్తస్స యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… సమ్మాదిట్ఠి, అయం వుచ్చతి దుక్ఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా. తత్థ కతమా సుఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా? అకిచ్ఛేన అకసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స దన్ధం తం ఠానం అభిజానన్తస్స యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… సమ్మాదిట్ఠి, అయం వుచ్చతి సుఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా. తత్థ కతమా సుఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా? అకిచ్ఛేన అకసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స ఖిప్పం తం ఠానం అభిజానన్తస్స యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… సమ్మాదిట్ఠి, అయం వుచ్చతి సుఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా’’తి (విభ. ౮౦౧). అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తో. సేసమిధాపి పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

భస్ససమాచారాదివణ్ణనా

౧౫౩. న చేవ ముసావాదూపసఞ్హితన్తి భస్ససమాచారే ఠితోపి కథామగ్గం అనుపచ్ఛిన్దిత్వా కథేన్తోపి ఇధేకచ్చో భిక్ఖు న చేవ ముసావాదూపసఞ్హితం భాసతి. అట్ఠ అనరియవోహారే వజ్జేత్వా అట్ఠ అరియవోహారయుత్తమేవ భాసతి. న చ వేభూతియన్తి భస్ససమాచారే ఠితోపి భేదకరవాచం న భాసతి. న చ పేసుణియన్తి తస్సాయేవేతం వేవచనం. వేభూతియవాచా హి పియభావస్స సుఞ్ఞకరణతో ‘‘పేసుణియ’’న్తి వుచ్చతి. నామమేవస్సా ఏతన్తి మహాసీవత్థేరో అవోచ. న చ సారమ్భజన్తి సారమ్భజా చ యా వాచా, తఞ్చ న భాసతి. ‘‘త్వం దుస్సీలో’’తి వుత్తే, ‘‘త్వం దుస్సీలో తవాచరియో దుస్సీలో’’తి వా, ‘‘తుయ్హం ఆపత్తీ’’తి వుత్తే, ‘‘అహం పిణ్డాయ చరిత్వా పాటలిపుత్తం గతో’’తిఆదినా నయేన బహిద్ధా విక్ఖేపకథాపవత్తం వా కరణుత్తరియవాచం న భాసతి. జయాపేక్ఖోతి జయపురేక్ఖారో హుత్వా, యథా హత్థకో సక్యపుత్తో తిత్థియా నామ ధమ్మేనపి అధమ్మేనపి జేతబ్బాతి సచ్చాలికం యంకిఞ్చి భాసతి, ఏవం జయాపేక్ఖో జయపురేక్ఖారో హుత్వా న భాసతీతి అత్థో. మన్తా మన్తా చ వాచం భాసతీతి ఏత్థ మన్తాతి వుచ్చతి పఞ్ఞా, మన్తాయ పఞ్ఞాయ. పున మన్తాతి ఉపపరిక్ఖిత్వా. ఇదం వుత్తం హోతి, భస్ససమాచారే ఠితో దివసభాగమ్పి కథేన్తో పఞ్ఞాయ ఉపపరిక్ఖిత్వా యుత్తకథమేవ కథేతీతి. నిధానవతిన్తి హదయేపి నిదహితబ్బయుత్తం. కాలేనాతి యుత్తపత్తకాలేన.

ఏవం భాసితా హి వాచా అముసా చేవ హోతి అపిసుణా చ అఫరుసా చ అసఠా చ అసమ్ఫప్పలాపా చ. ఏవరూపా చ అయం వాచా చతుసచ్చనిస్సితాతిపి సిక్ఖత్తయనిస్సితాతిపి దసకథావత్థునిస్సితాతిపి తేరసధుతఙ్గనిస్సితాతిపి సత్తత్తింసబోధిపక్ఖియధమ్మనిస్సితాతిపి మగ్గనిస్సితాతిపి వుచ్చతి. తేనాహ ఏతదానుత్తరియం, భన్తే, భస్ససమాచారేతి తం పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

సచ్చో చస్స సద్ధో చాతి సీలాచారే ఠితో భిక్ఖు సచ్చో చ భవేయ్య సచ్చకథో సద్ధో చ సద్ధాసమ్పన్నో. నను హేట్ఠా సచ్చం కథితమేవ, ఇధ కస్మా పున వుత్తన్తి? హేట్ఠా వాచాసచ్చం కథితం. సీలాచారే ఠితో పన భిక్ఖు అన్తమసో హసనకథాయపి ముసావాదం న కరోతీతి దస్సేతుం ఇధ వుత్తం. ఇదాని సో ధమ్మేన సమేన జీవితం కప్పేతీతి దస్సనత్థం న చ కుహకోతిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘కుహకో’’తిఆదీని బ్రహ్మజాలే విత్థారితాని.

ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో, భోజనే మత్తఞ్ఞూతి ఛసు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనేపి పమాణఞ్ఞూ. సమకారీతి సమచారీ, కాయేన వాచాయ మనసా చ కాయవఙ్కాదీని పహాయ సమం చరతీతి అత్థో. జాగరియానుయోగమనుయుత్తోతి రత్తిన్దివం ఛ కోట్ఠాసే కత్వా ‘‘దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయా’’తి వుత్తనయేనేవ జాగరియానుయోగం యుత్తప్పయుత్తో విహరతి. అతన్దితోతి నిత్తన్దీ కాయాలసియవిరహితో. ఆరద్ధవీరియోతి కాయికవీరియేనాపి ఆరద్ధవీరియో హోతి, గణసఙ్గణికం వినోదేత్వా చతూసు ఇరియాపథేసు అట్ఠఆరబ్భవత్థువసేన ఏకవిహారీ. చేతసికవీరియేనాపి ఆరద్ధవీరియో హోతి, కిలేససఙ్గణికం పహాయ వినోదేత్వా అట్ఠసమాపత్తివసేన ఏకవిహారీ. అపి చ యథా తథా కిలేసుప్పత్తిం నివారేన్తో చేతసికవీరియేన ఆరద్ధవీరియో హోతి. ఝాయీతి ఆరమ్మణలక్ఖణూపనిజ్ఝానవసేన ఝాయీ. సతిమాతి చిరకతాదిఅనుస్సరణసమత్థాయ సతియా సమన్నాగతో.

కల్యాణపటిభానోతి వాక్కరణసమ్పన్నో చేవ హోతి పటిభానసమ్పన్నో చ. యుత్తపటిభానో ఖో పన హోతి నో ముత్తపటిభానో. సీలసమాచారస్మిఞ్హి ఠితభిక్ఖు ముత్తపటిభానో న హోతి, యుత్తపటిభానో పన హోతి వఙ్గీసత్థేరో వియ. గతిమాతి గమనసమత్థాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. ధితిమాతి ధారణసమత్థాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. మతిమాతి ఏత్థ పన మతీతి పఞ్ఞాయ నామమేవ, తస్మా పఞ్ఞవాతి అత్థో. ఇతి తీహిపి ఇమేహి పదేహి పఞ్ఞావ కథితా. తత్థ హేట్ఠా సమణధమ్మకరణవీరియం కథితం, ఇధ బుద్ధవచనగణ్హనవీరియం. తథా హేట్ఠా విపస్సనాపఞ్ఞా కథితా, ఇధ బుద్ధవచనగణ్హనపఞ్ఞా. న చ కామేసు గిద్ధోతి వత్థుకామకిలేసకామేసు అగిద్ధో. సతో చ నిపకో చాతి అభిక్కన్తపటిక్కన్తాదీసు సత్తసు ఠానేసు సతియా చేవ ఞాణేన చ సమన్నాగతో చరతీతి అత్థో. నేపక్కన్తి పఞ్ఞా, తాయ సమన్నాగతత్తా నిపకోతి వుత్తో. సేసమిధాపి పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

అనుసాసనవిధాదివణ్ణనా

౧౫౪. పచ్చత్తం యోనిసో మనసికారాతి అత్తనో ఉపాయమనసికారేన. యథానుసిట్ఠం తథా పటిపజ్జమానోతి యథా మయా అనుసిట్ఠం అనుసాసనీ దిన్నా, తథా పటిపజ్జమానో. తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయాతిఆది వుత్తత్థమేవ. సేసమిధాపి పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

౧౫౫. పరపుగ్గలవిముత్తిఞాణేతి సోతాపన్నాదీనం పరపుగ్గలానం తేన తేన మగ్గేన కిలేసవిముత్తిఞాణే. సేసమిధాపి పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

౧౫౬. అముత్రాసిం ఏవంనామోతి ఏకో పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తో నామగోత్తం పరియాదియమానో గచ్ఛతి. ఏకో సుద్ధఖన్ధేయేవ అనుస్సరతి, ఏకో హి సక్కోతి, ఏకో న సక్కోతి. తత్థ యో సక్కోతి, తస్స వసేన అగ్గహేత్వా అసక్కోన్తస్స వసేన గహితం. అసక్కోన్తో పన కిం కరోతి? సుద్ధఖన్ధేయేవ అనుస్సరన్తో గన్త్వా అనేకజాతిసతసహస్సమత్థకే ఠత్వా నామగోత్తం పరియాదియమానో ఓతరతి. తం దస్సేన్తో ఏవంనామోతిఆదిమాహ. సో ఏవమాహాతి సో దిట్ఠిగతికో ఏవమాహ. తత్థ కిఞ్చాపి సస్సతోతి వత్వా ‘‘తే చ సత్తా సంసరన్తీ’’తి వదన్తస్స వచనం పుబ్బాపరవిరుద్ధం హోతి. దిట్ఠిగతికత్తా పనేస ఏతం న సల్లక్ఖేసి. దిట్ఠిగతికస్స హి ఠానం వా నియమో వా నత్థి. ఇమం గహేత్వా ఇమం విస్సజ్జేతి, ఇమం విస్సజ్జేత్వా ఇమం గణ్హాతీతి బ్రహ్మజాలే విత్థారితమేవేతం. అయం తతియో సస్సతవాదోతి థేరో లాభిస్సేవ వసేన తయో సస్సతవాదే ఆహ. భగవతా పన తక్కీవాదమ్పి గహేత్వా బ్రహ్మజాలే చత్తారో వుత్తా. ఏతేసం పన తిణ్ణం వాదానం విత్థారకథా బ్రహ్మజాలే (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౦) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. సేసమిధాపి పురిమనయేనేవ విత్థారేతబ్బం.

౧౫౭. గణనాయ వాతి పిణ్డగణనాయ. సఙ్ఖానేనాతి అచ్ఛిద్దకవసేన మనోగణనాయ. ఉభయథాపి పిణ్డగణనమేవ దస్సేతి. ఇదం వుత్తం హోతి, వస్సానం సతవసేన సహస్సవసేన సతసహస్సవసేన కోటివసేన పిణ్డం కత్వాపి ఏత్తకాని వస్ససతానీతి వా ఏత్తకా వస్సకోటియోతి వా ఏవం సఙ్ఖాతుం న సక్కా. తుమ్హే పన అత్తనో దసన్నం పారమీనం పూరితత్తా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స సుప్పటివిద్ధత్తా యస్మా వో అనావరణఞాణం సూరం వహతి. తస్మా దేసనాఞాణకుసలతం పురక్ఖత్వా వస్సగణనాయపి పరియన్తికం కత్వా కప్పగణనాయపి పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఏత్తకన్తి దస్సేథాతి దీపేతి. పాళియత్థో పనేత్థ వుత్తనయోయేవ. సేసమిధాపి పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం.

౧౫౮. ఏతదానుత్తరియం, భన్తే, సత్తానం చుతూపపాతఞాణేతి భన్తే యాపి అయం సత్తానం చుతిపటిసన్ధివసేన ఞాణదేసనా, సాపి తుమ్హాకంయేవ అనుత్తరా. అతీతబుద్ధాపి ఏవమేవ దేసేసుం. అనాగతాపి ఏవమేవ దేసేస్సన్తి. తుమ్హే తేసం అతీతానాగతబుద్ధానం ఞాణేన సంసన్దిత్వావ దేసయిత్థ. ‘‘ఇమినాపి కారణేన ఏవంపసన్నో అహం భన్తే భగవతీ’’తి దీపేతి. పాళియత్థో పనేత్థ విత్థారితోయేవ.

౧౫౯. సాసవా సఉపధికాతి సదోసా సఉపారమ్భా. నో అరియాతి వుచ్చతీతి అరియిద్ధీతి న వుచ్చతి. అనాసవా అనుపధికాతి నిద్దోసా అనుపారమ్భా. అరియాతి వుచ్చతీతి అరియిద్ధీతి వుచ్చతి. అప్పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతీతి కథం అప్పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతీతి? పటికూలే సత్తే మేత్తం ఫరతి, సఙ్ఖారే ధాతుసఞ్ఞం ఉపసంహరతి. యథాహ ‘‘కథం పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి (పటి. మ. ౩.౯౭)? అనిట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం మేత్తాయ వా ఫరతి, ధాతుతో వా ఉపసంహరతీ’’తి. పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతీతి అప్పటికూలే సత్తే అసుభసఞ్ఞం ఫరతి, సఙ్ఖారే అనిచ్చసఞ్ఞం ఉపసంహరతి. యథాహ ‘‘కథం అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి? ఇట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం అసుభాయ వా ఫరతి, అనిచ్చతో వా ఉపసంహరతీ’’తి. ఏవం సేసపదేసుపి అత్థో వేదితబ్బో.

ఉపేక్ఖకో తత్థ విహరతీతి ఇట్ఠే అరజ్జన్తో అనిట్ఠే అదుస్సన్తో యథా అఞ్ఞే అసమపేక్ఖనేన మోహం ఉప్పాదేన్తి, ఏవం అనుప్పాదేన్తో ఛసు ఆరమ్మణేసు ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ ఉపేక్ఖకో విహరతి. ఏతదానుత్తరియం, భన్తే, ఇద్ధివిధాసూతి, భన్తే, యా అయం ద్వీసు ఇద్ధీసు ఏవందేసనా, ఏతదానుత్తరియం. తం భగవాతి తం దేసనం భగవా అసేసం సకలం అభిజానాతి. తం భగవతోతి తం దేసనం భగవతో అసేసం అభిజానతో. ఉత్తరి అభిఞ్ఞేయ్యం నత్థీతి ఉత్తరి అభిజానితబ్బం నత్థి. అయం నామ ఇతో అఞ్ఞో ధమ్మో వా పుగ్గలో వా యం భగవా న జానాతి ఇదం నత్థి. యదభిజానం అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వాతి యం తుమ్హేహి అనభిఞ్ఞాతం అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా అభిజానన్తో భగవతా భియ్యోభిఞ్ఞతరో అస్స, అధికతరపఞ్ఞో భవేయ్య. యదిదం ఇద్ధివిధాసూతి ఏత్థ యదిదన్తి నిపాతమత్తం. ఇద్ధివిధాసు భగవతా ఉత్తరితరో నత్థి. అతీతబుద్ధాపి హి ఇమా ద్వే ఇద్ధియో దేసేసుం, అనాగతాపి ఇమావ దేసేస్సన్తి. తుమ్హేపి తేసం ఞాణేన సంసన్దిత్వా ఇమావ దేసయిత్థ. ఇతి భగవా ఇద్ధివిధాసు అనుత్తరోతి దస్సేన్తో ‘‘ఇమినాపి కారణేన ఏవంపసన్నో అహం, భన్తే, భగవతీ’’తి దీపేతి. ఏత్తావతా యే ధమ్మసేనాపతి దివాట్ఠానే నిసీదిత్వా సోళస అపరమ్పరియధమ్మే సమ్మసి, తేవ దస్సితా హోన్తి.

అఞ్ఞథాసత్థుగుణదస్సనాదివణ్ణనా

౧౬౦. ఇదాని అపరేనపి ఆకారేన భగవతో గుణే దస్సేన్తో యం తం భన్తేతిఆదిమాహ. తత్థ సద్ధేన కులపుత్తేనాతి సద్ధా కులపుత్తా నామ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా బోధిసత్తా. తస్మా యం సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తేన పత్తబ్బన్తి వుత్తం హోతి. కిం పన తేన పత్తబ్బం? నవ లోకుత్తరధమ్మా. ఆరద్ధవీరియేనాతిఆదీసు ‘‘వీరియం థామో’’తిఆదీని సబ్బానేవ వీరియవేవచనాని. తత్థ ఆరద్ధవీరియేనాతి పగ్గహితవీరియేన. థామవతాతి థామసమ్పన్నేన థిరవీరియేన. పురిసథామేనాతి తేన థామవతా యం పురిసథామేన పత్తబ్బన్తి వుత్తం హోతి. అనన్తరపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. పురిసధోరయ్హేనాతి యా అసమధురేహి బుద్ధేహి వహితబ్బా ధురా, తం ధురం వహనసమత్థేన మహాపురిసేన. అనుప్పత్తం తం భగవతాతి తం సబ్బం అతీతానాగతబుద్ధేహి పత్తబ్బం, సబ్బమేవ అనుప్పత్తం, భగవతో ఏకగుణోపి ఊనో నత్థీతి దస్సేతి. కామేసు కామసుఖల్లికానుయోగన్తి వత్థుకామేసు కామసుఖల్లికానుయోగం. యథా అఞ్ఞే కేణియజటిలాదయో సమణబ్రాహ్మణా ‘‘కో జానాతి పరలోకం. సుఖో ఇమిస్సా పరిబ్బాజికాయ ముదుకాయ లోమసాయ బాహాయ సమ్ఫస్సో’’తి మోళిబన్ధాహి పరిబ్బాజికాహి పరిచారేన్తి సమ్పత్తం సమ్పత్తం రూపాదిఆరమ్మణం అనుభవమానా కామసుఖమనుయుత్తా, న ఏవమనుయుత్తోతి దస్సేతి.

హీనన్తి లామకం. గమ్మన్తి గామవాసీనం ధమ్మం. పోథుజ్జనికన్తి పుథుజ్జనేహి సేవితబ్బం. అనరియన్తి న నిద్దోసం. న వా అరియేహి సేవితబ్బం. అనత్థసఞ్హితన్తి అనత్థసంయుత్తం. అత్తకిలమథానుయోగన్తి అత్తనో ఆతాపనపరితాపనానుయోగం. దుక్ఖన్తి దుక్ఖయుత్తం, దుక్ఖమం వా. యథా ఏకే సమణబ్రాహ్మణా కామసుఖల్లికానుయోగం పరివజ్జేస్సామాతి కాయకిలమథం అనుధావన్తి, తతో ముఞ్చిస్సామాతి కామసుఖం అనుధావన్తి, న ఏవం భగవా. భగవా పన ఉభో ఏతే అన్తే వజ్జేత్వా యా సా ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, మజ్ఝిమా పటిపదా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా చక్ఖుకరణీ’’తి ఏవం వుత్తా సమ్మాపటిపత్తి, తమేవ పటిపన్నో. తస్మా ‘‘న చ అత్తకిలమథానుయోగ’’న్తిఆదిమాహ.

ఆభిచేతసికానన్తి అభిచేతసికానం, కామావచరచిత్తాని అతిక్కమిత్వా ఠితానన్తి అత్థో. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానన్తి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే సుఖవిహారానం. పోట్ఠపాదసుత్తన్తస్మిఞ్హి సప్పీతికదుతియజ్ఝానఫలసమాపత్తి కథితా (దీ. ని. ౧.౪౩౨). పాసాదికసుత్తన్తే సహ మగ్గేన విపస్సనాపాదకజ్ఝానం. దసుత్తరసుత్తన్తే చతుత్థజ్ఝానికఫలసమాపత్తి. ఇమస్మిం సమ్పసాదనీయే దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారజ్ఝానాని కథితాని. నికామలాభీతి యథాకామలాభీ. అకిచ్ఛలాభీతి అదుక్ఖలాభీ. అకసిరలాభీతి విపులలాభీ.

అనుయోగదానప్పకారవణ్ణనా

౧౬౧. ఏకిస్సా లోకధాతుయాతి దససహస్సిలోకధాతుయా. తీణి హి ఖేత్తాని – జాతిఖేత్తం ఆణాఖేత్తం విసయఖేత్తం. తత్థ జాతిఖేత్తం నామ దససహస్సీ లోకధాతు. సా హి తథాగతస్స మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమనకాలే నిక్ఖమనకాలే సమ్బోధికాలే ధమ్మచక్కప్పవత్తనే ఆయుసఙ్ఖారోస్సజ్జనే పరినిబ్బానే చ కమ్పతి. కోటిసతసహస్సచక్కవాళం పన ఆణాఖేత్తం నామ. ఆటానాటియమోరపరిత్తధజగ్గపరిత్తరతనపరిత్తాదీనఞ్హి ఏత్థ ఆణా వత్తతి. విసయఖేత్తస్స పన పరిమాణం నత్థి, బుద్ధానఞ్హి ‘‘యావతకం ఞాణం, తావతకం ఞేయ్యం, యావతకం ఞేయ్యం తావతకం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం ఞేయ్యం, ఞేయ్యపరియన్తికం ఞాణ’’న్తి (మహాని. ౫౫) వచనతో అవిసయో నామ నత్థి.

ఇమేసు పన తీసు ఖేత్తేసు ఠపేత్వా ఇమం చక్కవాళం అఞ్ఞస్మిం చక్కవాళే బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తీతి సుత్తం నత్థి, నుప్పఞ్జన్తీతి పన అత్థి. తీణి పిటకాని వినయపిటకం, సుత్తన్తపిటకం అభిధమ్మపిటకం. తిస్సో సఙ్గీతియో మహాకస్సపత్థేరస్స సఙ్గీతి, యసత్థేరస్స సఙ్గీతి, మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరస్స సఙ్గీతీతి. ఇమా తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హే తేపిటకే బుద్ధవచనే ‘‘ఇమం చక్కవాళం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞత్థ బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి సుత్తం నత్థి, నుప్పజ్జన్తీతి పన అత్థి.

అపుబ్బం అచరిమన్తి అపురే అపచ్ఛా ఏకతో నుప్పజ్జన్తి, పురే వా పచ్ఛా వా ఉప్పజ్జన్తీతి వుత్తం హోతి. తత్థ బోధిపల్లఙ్కే ‘‘బోధిం అపత్వా న ఉట్ఠహిస్సామీ’’తి నిసిన్నకాలతో పట్ఠాయ యావ మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిగ్గహణం, తావ పుబ్బేతి న వేదితబ్బం. బోధిసత్తస్స హి పటిసన్ధిగ్గహణే దససహస్సచక్కవాళకమ్పనేనేవ ఖేత్తపరిగ్గహో కతో. అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తిపి నివారితా హోతి. పరినిబ్బానతో పట్ఠాయ చ యావ సాసపమత్తాపి ధాతుయో తిట్ఠన్తి, తావ పచ్ఛాతి న వేదితబ్బం. ధాతూసు హి ఠితాసు బుద్ధాపి ఠితావ హోన్తి. తస్మా ఏత్థన్తరే అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి నివారితావ హోతి. ధాతుపరినిబ్బానే పన జాతే అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి న నివారితా.

తిపిటకఅన్తరధానకథా

తీణి అన్తరధానాని నామ పరియత్తిఅన్తరధానం, పటివేధఅన్తరధానం, పటిపత్తిఅన్తరధానన్తి. తత్థ పరియత్తీతి తీణి పిటకాని. పటివేధోతి సచ్చప్పటివేధో. పటిపత్తీతి పటిపదా. తత్థ పటివేధో చ పటిపత్తి చ హోతిపి న హోతిపి. ఏకస్మిఞ్హి కాలే పటివేధకరా భిక్ఖూ బహూ హోన్తి, ఏస భిక్ఖు పుథుజ్జనోతి అఙ్గులిం పసారేత్వా దస్సేతబ్బో హోతి. ఇమస్మింయేవ దీపే ఏకవారం పుథుజ్జనభిక్ఖు నామ నాహోసి. పటిపత్తిపూరకాపి కదాచి బహూ హోన్తి, కదాచి అప్పా. ఇతి పటివేధో చ పటిపత్తి చ హోతిపి న హోతిపి. సాసనట్ఠితియా పన పరియత్తి పమాణం. పణ్డితో హి తేపిటకం సుత్వా ద్వేపి పూరేతి.

యథా అమ్హాకం బోధిసత్తో ఆళారస్స సన్తికే పఞ్చాభిఞ్ఞా సత్త చ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా పరికమ్మం పుచ్ఛి, సో న జానామీతి ఆహ. తతో ఉదకస్స సన్తికం గన్త్వా అధిగతవిసేసం సంసన్దిత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స పరికమ్మం పుచ్ఛి, సో ఆచిక్ఖి, తస్స వచనసమనన్తరమేవ మహాసత్తో తం ఝానం సమ్పాదేసి, ఏవమేవ పఞ్ఞవా భిక్ఖు పరియత్తిం సుత్వా ద్వేపి పూరేతి. తస్మా పరియత్తియా ఠితాయ సాసనం ఠితం హోతి. యదా పన సా అన్తరధాయతి, తదా పఠమం అభిధమ్మపిటకం నస్సతి. తత్థ పట్ఠానం సబ్బపఠమం అన్తరధాయతి. అనుక్కమేన పచ్ఛా ధమ్మసఙ్గహో, తస్మిం అన్తరహితే ఇతరేసు ద్వీసు పిటకేసు ఠితేసుపి సాసనం ఠితమేవ హోతి.

తత్థ సుత్తన్తపిటకే అన్తరధాయమానే పఠమం అఙ్గుత్తరనికాయో ఏకాదసకతో పట్ఠాయ యావ ఏకకా అన్తరధాయతి, తదనన్తరం సంయుత్తనికాయో చక్కపేయ్యాలతో పట్ఠాయ యావ ఓఘతరణా అన్తరధాయతి. తదనన్తరం మజ్ఝిమనికాయో ఇన్ద్రియభావనతో పట్ఠాయ యావ మూలపరియాయా అన్తరధాయతి. తదనన్తరం దీఘనికాయో దసుత్తరతో పట్ఠాయ యావ బ్రహ్మజాలా అన్తరధాయతి. ఏకిస్సాపి ద్విన్నమ్పి గాథానం పుచ్ఛా అద్ధానం గచ్ఛతి, సాసనం ధారేతుం న సక్కోతి, సభియపుచ్ఛా ఆళవకపుచ్ఛా వియ చ. ఏతా కిర కస్సపబుద్ధకాలికా అన్తరా సాసనం ధారేతుం నాసక్ఖింసు.

ద్వీసు పన పిటకేసు అన్తరహితేసుపి వినయపిటకే ఠితే సాసనం తిట్ఠతి. పరివారక్ఖన్ధకేసు అన్తరహితేసు ఉభతోవిభఙ్గే ఠితే ఠితమేవ హోతి. ఉభతోవిభఙ్గే అన్తరహితే మాతికాయపి ఠితాయ ఠితమేవ హోతి. మాతికాయ అన్తరహితాయ పాతిమోక్ఖపబ్బజ్జాఉపసమ్పదాసు ఠితాసు సాసనం తిట్ఠతి. లిఙ్గం అద్ధానం గచ్ఛతి. సేతవత్థసమణవంసో పన కస్సపబుద్ధకాలతో పట్ఠాయ సాసనం ధారేతుం నాసక్ఖి. పటిసమ్భిదాపత్తేహి వస్ససహస్సం అట్ఠాసి. ఛళభిఞ్ఞేహి వస్ససహస్సం. తేవిజ్జేహి వస్ససహస్సం. సుక్ఖవిపస్సకేహి వస్ససహస్సం. పాతిమోక్ఖేహి వస్ససహస్సం అట్ఠాసి. పచ్ఛిమకస్స పన సచ్చప్పటివేధతో పచ్ఛిమకస్స సీలభేదతో పట్ఠాయ సాసనం ఓసక్కితం నామ హోతి. తతో పట్ఠాయ అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి న నివారితా.

సాసనఅన్తరహితవణ్ణనా

తీణి పరినిబ్బానాని నామ కిలేసపరినిబ్బానం ఖన్ధపరినిబ్బానం ధాతుపరినిబ్బానన్తి. తత్థ కిలేసపరినిబ్బానం బోధిపల్లఙ్కే అహోసి. ఖన్ధపరినిబ్బానం కుసినారాయం. ధాతుపరినిబ్బానం అనాగతే భవిస్సతి. సాసనస్స కిర ఓసక్కనకాలే ఇమస్మిం తమ్బపణ్ణిదీపే ధాతుయో సన్నిపతిత్వా మహాచేతియం గమిస్సన్తి. మహాచేతియతో నాగదీపే రాజాయతనచేతియం. తతో మహాబోధిపల్లఙ్కం గమిస్సన్తి. నాగభవనతోపి దేవలోకతోపి బ్రహ్మలోకతోపి ధాతుయో మహాబోధిపల్లఙ్కమేవ గమిస్సన్తి. సాసపమత్తాపి ధాతుయో న అన్తరా నస్సిస్సన్తి. సబ్బధాతుయో మహాబోధిపల్లఙ్కే రాసిభూతా సువణ్ణక్ఖన్ధో వియ ఏకగ్ఘనా హుత్వా ఛబ్బణ్ణరస్మియో విస్సజ్జేస్సన్తి.

తా దససహస్సిలోకధాతుం ఫరిస్సన్తి, తతో దససహస్సచక్కవాళదేవతా సన్నిపతిత్వా ‘‘అజ్జ సత్థా పరినిబ్బాతి, అజ్జ సాసనం ఓసక్కతి, పచ్ఛిమదస్సనం దాని ఇదం అమ్హాక’’న్తి దసబలస్స పరినిబ్బుతదివసతో మహన్తతరం కారుఞ్ఞం కరిస్సన్తి. ఠపేత్వా అనాగామిఖీణాసవే అవసేసా సకభావేన సన్ధారేతుం న సక్ఖిస్సన్తి. ధాతూసు తేజోధాతు ఉట్ఠహిత్వా యావ బ్రహ్మలోకా ఉగ్గచ్ఛిస్సతి. సాసపమత్తాయపి ధాతుయా సతి ఏకజాలా భవిస్సతి. ధాతూసు పరియాదానం గతాసు ఉపచ్ఛిజ్జిస్సతి. ఏవం మహన్తం ఆనుభావం దస్సేత్వా ధాతూసు అన్తరహితాసు సాసనం అన్తరహితం నామ హోతి.

యావ న ఏవం అన్తరధాయతి, తావ అచరిమం నామ హోతి. ఏవం అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యుం, నేతం ఠానం విజ్జతి. కస్మా పన అపుబ్బం అచరిమం నుప్పజ్జన్తీతి? అనచ్ఛరియత్తా. బుద్ధా హి అచ్ఛరియమనుస్సా. యథాహ – ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అచ్ఛరియమనుస్సో. కతమో ఏకపుగ్గలో? తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి (అ. ని. ౧.౧౭౨). యది చ ద్వే వా చత్తారో వా అట్ఠ వా సోళస వా ఏకతో ఉప్పజ్జేయ్యుం, అనచ్ఛరియా భవేయ్యుం. ఏకస్మిఞ్హి విహారే ద్విన్నం చేతియానమ్పి లాభసక్కారో ఉళారో న హోతి. భిక్ఖూపి బహుతాయ న అచ్ఛరియా జాతా, ఏవం బుద్ధాపి భవేయ్యుం, తస్మా నుప్పజ్జన్తి. దేసనాయ చ విసేసాభావతో. యఞ్హి సతిపట్ఠానాదిభేదం ధమ్మం ఏకో దేసేతి. అఞ్ఞేన ఉప్పజ్జిత్వాపి సోవ దేసేతబ్బో సియా, తతో అనచ్ఛరియో సియా. ఏకస్మిం పన ధమ్మం దేసేన్తే దేసనాపి అచ్ఛరియా హోతి, వివాదభావతో చ. బహూసు హి బుద్ధేసు ఉప్పన్నేసు బహూనం ఆచరియానం అన్తేవాసికా వియ అమ్హాకం బుద్ధో పాసాదికో, అమ్హాకం బుద్ధో మధురస్సరో లాభీ పుఞ్ఞవాతి వివదేయ్యుం. తస్మాపి ఏవం నుప్పజ్జన్తి. అపి చేతం కారణం మిలిన్దరఞ్ఞాపి పుట్ఠేన నాగసేనత్థేరేన విత్థారితమేవ. వుత్తఞ్హి తత్థ –

భన్తే, నాగసేన, భాసితమ్పి హేతం భగవతా ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యుం, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి. దేసయన్తా చ, భన్తే నాగసేన, సబ్బేపి తథాగతా సత్తతింస బోధిపక్ఖియే ధమ్మే దేసేన్తి, కథయమానా చ చత్తారి అరియసచ్చాని కథేన్తి, సిక్ఖాపేన్తా చ తీసు సిక్ఖాసు సిక్ఖాపేన్తి, అనుసాసమానా చ అప్పమాదప్పటిపత్తియం అనుసాసన్తి. యది, భన్తే నాగసేన, సబ్బేసమ్పి తథాగతానం ఏకా దేసనా ఏకా కథా ఏకసిక్ఖా ఏకానుసాసనీ, కేన కారణేన ద్వే తథాగతా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి. ఏకేనపి తావ బుద్ధుప్పాదేన అయం లోకో ఓభాసజాతో, యది దుతియో బుద్ధో భవేయ్య, ద్విన్నం పభాయ అయం లోకో భియ్యోసోమత్తాయ ఓభాసజాతో భవేయ్య, ఓవదమానా చ ద్వే తథాగతా సుఖం ఓవదేయ్యుం, అనుసాసమానా చ సుఖం అనుసాసేయ్యుం, తత్థ మే కారణం దేసేహి, యథాహం నిస్సంసయో భవేయ్య’’న్తి.

అయం, మహారాజ, దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ, ఏకస్సేవ తథాగతస్స గుణం ధారేతి, యది దుతియో బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, నాయం దససహస్సీ లోకధాతు ధారేయ్య, చలేయ్య, కమ్పేయ్య, నమేయ్య, ఓణమేయ్య, వినమేయ్య, వికిరేయ్య, విధమేయ్య, విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్య.

యథా, మహారాజ, నావా ఏకపురిససన్ధారణీ భవేయ్య, ఏకపురిసే అభిరూళ్హే సా నావా సముపాదికా భవేయ్య, అథ దుతియో పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య తాదిసో ఆయునా వణ్ణేన వయేన పమాణేన కిసథూలేన సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గేన, సో తం నావం అభిరూహేయ్య, అపి ను సా, మహారాజ, నావా ద్విన్నమ్పి ధారేయ్యాతి? న హి, భన్తే, చలేయ్య, కమ్పేయ్య, నమేయ్య, ఓణమేయ్య, వినమేయ్య, వికిరేయ్య, విధమేయ్య, విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్య ఓసీదేయ్య ఉదకేతి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అయం దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ, ఏకస్సేవ తథాగతస్స గుణం ధారేతి, యది దుతియో బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, నాయం దససహస్సీ లోకధాతు ధారేయ్య…పే… న ఠానముపగచ్ఛేయ్య.

యథా వా పన, మహారాజ, పురిసో యావదత్థం భోజనం భుఞ్జేయ్య ఛాదేన్తం యావ కణ్ఠమభిపూరయిత్వా, సో ధాతో పీణితో పరిపుణ్ణో నిరన్తరో తన్దీకతో అనోణమితదణ్డజాతో పునదేవ తావతకం భోజనం భుఞ్జేయ్య, అపి ను ఖో సో, మహారాజ, పురిసో సుఖితో భవేయ్యాతి? న హి, భన్తే, సకిం భుత్తోవ మరేయ్యాతి; ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అయం దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ …పే… న ఠానముపగచ్ఛేయ్యాతి.

కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, అతిధమ్మభారేన పథవీ చలతీతి? ఇధ, మహారాజ, ద్వే సకటా రతనపూరితా భవేయ్యుం యావ ముఖసమా, ఏకస్మా సకటతో రతనం గహేత్వా ఏకస్మిం సకటే ఆకిరేయ్యుం, అపి ను ఖో తం, మహారాజ, సకటం ద్విన్నమ్పి సకటానం రతనం ధారేయ్యాతి? న హి, భన్తే, నాభిపి తస్స ఫలేయ్య, అరాపి తస్స భిజ్జేయ్యుం, నేమిపి తస్స ఓపతేయ్య, అక్ఖోపి తస్స భిజ్జేయ్యాతి. కిం ను ఖో, మహారాజ, అతిరతనభారేన సకటం భిజ్జతీతి? ఆమ, భన్తే,తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అతిధమ్మభారేన పథవీ చలతి.

అపిచ, మహారాజ, ఇమం కారణం బుద్ధబలపరిదీపనాయ ఓసారితం అఞ్ఞమ్పి తత్థ అతిరూపం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి. యది, మహారాజ, ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేసం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య ‘‘తుమ్హాకం బుద్ధో అమ్హాకం బుద్ధో’’తి, ఉభతో పక్ఖజాతా భవేయ్యుం. యథా, మహారాజ, ద్విన్నం బలవామచ్చానం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య ‘‘తుమ్హాకం అమచ్చో అమ్హాకం అమచ్చో’’తి, ఉభతో పక్ఖజాతా హోన్తి; ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యది ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేసం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య ‘‘తుమ్హాకం బుద్ధో, అమ్హాకం బుద్ధో’’తి, ఉభతో పక్ఖజాతా భవేయ్యుం, ఇదం తావ, మహారాజ, ఏకం కారణం, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి.

అపరమ్పి, మహారాజ, ఉత్తరిం కారణం సుణోహి, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి. యది, మహారాజ, ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, ‘‘అగ్గో బుద్ధో’’తి యం వచనం, తం మిచ్ఛా భవేయ్య, ‘‘జేట్ఠో బుద్ధో’’తి, సేట్ఠో బుద్ధోతి, విసిట్ఠో బుద్ధోతి, ఉత్తమో బుద్ధోతి, పవరో బుద్ధోతి, అసమో బుద్ధోతి, అసమసమో బుద్ధోతి, అప్పటిమో బుద్ధోతి, అప్పటిభాగో బుద్ధోతి, అప్పటిపుగ్గలో బుద్ధోతి యం వచనం, తం మిచ్ఛా భవేయ్య. ఇమమ్పి ఖో త్వం, మహారాజ, కారణం అత్థతో సమ్పటిచ్ఛ, యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి.

అపిచ ఖో, మహారాజ, బుద్ధానం భగవన్తానం సభావపకతి ఏసా, యం ఏకోయేవ బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జతి. కస్మా కారణా? మహన్తతాయ సబ్బఞ్ఞుబుద్ధగుణానం, యం అఞ్ఞమ్పి, మహారాజ, మహన్తం హోతి, తం ఏకంయేవ హోతి. పథవీ, మహారాజ, మహన్తీ, సా ఏకాయేవ. సాగరో మహన్తో, సో ఏకోయేవ. సినేరు గిరిరాజా మహన్తో, సో ఏకోయేవ. ఆకాసో మహన్తో, సో ఏకోయేవ. సక్కో మహన్తో, సో ఏకోయేవ. మారో మహన్తో, సో ఏకోయేవ. మహాబ్రహ్మా మహన్తో, సో ఏకోయేవ. తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో మహన్తో, సో ఏకోయేవ లోకస్మిం. యత్థ తే ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ అఞ్ఞేసం ఓకాసో న హోతి. తస్మా, మహారాజ, తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఏకోయేవ లోకే ఉప్పజ్జతీతి. సుకథితో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో ఓపమ్మేహి కారణేహీతి (మి. ప. ౫.౧.౧).

ధమ్మస్స చానుధమ్మన్తి నవవిధస్స లోకుత్తరధమ్మస్స అనుధమ్మం పుబ్బభాగప్పటిపదం. సహధమ్మికోతి సకారణో. వాదానువాదోతి వాదోయేవ.

అచ్ఛరియఅబ్భుతవణ్ణనా

౧౬౨. ఆయస్మా ఉదాయీతి తయో థేరా ఉదాయీ నామ – లాళుదాయీ, కాళుదాయీ, మహాఉదాయీతి. ఇధ మహాఉదాయీ అధిప్పేతో. తస్స కిర ఇమం సుత్తం ఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా సుణన్తస్స అబ్భన్తరే పఞ్చవణ్ణా పీతి ఉప్పజ్జిత్వా పాదపిట్ఠితో సీసమత్థకం గచ్ఛతి, సీసమత్థకతో పాదపిట్ఠిం ఆగచ్ఛతి, ఉభతో పట్ఠాయ మజ్ఝం ఓతరతి, మజ్ఝతో పట్ఠాయ ఉభతో గచ్ఛతి. సో నిరన్తరం పీతియా ఫుటసరీరో బలవసోమనస్సేన దసబలస్స గుణం కథేన్తో అచ్ఛరియం భన్తేతిఆదిమాహ. అప్పిచ్ఛతాతి నిత్తణ్హతా. సన్తుట్ఠితాతి చతూసు పచ్చయేసు తీహాకారేహి సన్తోసో. సల్లేఖతాతి సబ్బకిలేసానం సల్లిఖితభావో. యత్ర హి నామాతి యో నామ. న అత్తానం పాతుకరిస్సతీతి అత్తనో గుణే న ఆవి కరిస్సతి. పటాకం పరిహరేయ్యున్తి ‘‘కో అమ్హేహి సదిసో అత్థీ’’తి వదన్తా పటాకం ఉక్ఖిపిత్వా నాళన్దం విచరేయ్యుం.

పస్స ఖో త్వం, ఉదాయి, తథాగతస్స అప్పిచ్ఛతాతి పస్స ఉదాయి యాదిసీ తథాగతస్స అప్పిచ్ఛతాతి థేరస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛన్తో ఆహ. కిం పన భగవా నేవ అత్తానం పాతుకరోతి, న అత్తనో గుణం కథేతీతి చే? న, న కథేతి. అప్పిచ్ఛతాదీహి కథేతబ్బం, చీవరాదిహేతుం న కథేతి. తేనేవాహ – ‘‘పస్స ఖో త్వం, ఉదాయి, తథాగతస్స అప్పిచ్ఛతా’’తిఆది. బుజ్ఝనకసత్తం పన ఆగమ్మ వేనేయ్యవసేన కథేతి. యథాహ –

‘‘న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతి;

సదేవకస్మిం లోకస్మిం, నత్థి మే పటిపుగ్గలో’’తి. (మహావ. ౧౧);

ఏవం తథాగతస్స గుణదీపికా బహూ గాథాపి సుత్తన్తాపి విత్థారేతబ్బా.

౧౬౩. అభిక్ఖణం భాసేయ్యాసీతి పునప్పునం భాసేయ్యాసి. పుబ్బణ్హసమయే మే కథితన్తి మా మజ్ఝన్హికాదీసు న కథయిత్థ. అజ్జ వా మే కథితన్తి మా పరదివసాదీసు న కథయిత్థాతి అత్థో. పవేదేసీతి కథేసి. ఇమస్స వేయ్యాకరణస్సాతి నిగ్గాథకత్తా ఇదం సుత్తం ‘‘వేయ్యాకరణ’’న్తి వుత్తం. అధివచనన్తి నామం. ఇదం పన ‘‘ఇతి హిద’’న్తి పట్ఠాయ పదం సఙ్గీతికారేహి ఠపితం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ

సమ్పసాదనీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.