౪. అగ్గఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా

వాసేట్ఠభారద్వాజవణ్ణనా

౧౧౧. ఏవం మే సుతన్తి అగ్గఞ్ఞసుత్తం. తత్రాయమనుత్తానపదవణ్ణనా – పుబ్బారామే మిగారమాతుపాసాదేతి ఏత్థ అయం అనుపుబ్బికథా. అతీతే సతసహస్సకప్పమత్థకే ఏకా ఉపాసికా పదుముత్తరం భగవన్తం నిమన్తేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసతసహస్సస్స దానం దత్వా భగవతో పాదమూలే నిపజ్జిత్వా ‘‘అనాగతే తుమ్హాదిసస్స బుద్ధస్స అగ్గుపట్ఠాయికా హోమీ’’తి పత్థనం అకాసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవేసు చేవ మనుస్సేసు చ సంసరిత్వా అమ్హాకం భగవతో కాలే భద్దియనగరే మేణ్డకసేట్ఠిపుత్తస్స ధనఞ్చయసేట్ఠినో గేహే సుమనదేవియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. జాతకాలే తస్సా విసాఖాతి నామం అకంసు. సా యదా భగవా భద్దియనగరం ఆగమాసి, తదా పఞ్చదాసిసతేహి సద్ధిం భగవతో పచ్చుగ్గమనం కత్వా పఠమదస్సనమ్హియేవ సోతాపన్నా అహోసి.

అపరభాగే సావత్థియం మిగారసేట్ఠిపుత్తస్స పుణ్ణవడ్ఢనకుమారస్స గేహం గతా. తత్థ నం మిగారసేట్ఠి మాతుట్ఠానే ఠపేసి. తస్మా మిగారమాతాతి వుచ్చతి. పతికులం గచ్ఛన్తియా చస్సా పితా మహాలతాపిళన్ధనం నామ కారాపేసి. తస్మిం పిళన్ధనే చతస్సో వజిరనాళియో ఉపయోగం అగమంసు, ముత్తానం ఏకాదస నాళియో, పవాళస్స ద్వావీసతి నాళియో, మణీనం తేత్తింస నాళియో. ఇతి ఏతేహి చ అఞ్ఞేహి చ సత్తహి రతనేహి నిట్ఠానం అగమాసి. తం సీసే పటిముక్కం యావ పాదపిట్ఠియా భస్సతి. పఞ్చన్నం హత్థీనం బలం ధారయమానావ నం ఇత్థీ ధారేతుం సక్కోతి. సా అపరభాగే దసబలస్స అగ్గుపట్ఠాయికా హుత్వా తం పసాధనం విస్సజ్జేత్వా నవహి కోటీహి భగవతో విహారం కారయమానా కరీసమత్తే భూమిభాగే పాసాదం కారేసి. తస్స ఉపరిభూమియం పఞ్చ గబ్భసతాని హోన్తి, హేట్ఠిమభూమియం పఞ్చాతి గబ్భసహస్సప్పటిమణ్డితో అహోసి. సా ‘‘సుద్ధపాసాదోవ న సోభతీ’’తి తం పరివారేత్వా పఞ్చ దువడ్ఢగేహసతాని, పఞ్చ చూళపాసాదసతాని, పఞ్చ దీఘసాలసతాని చ కారాపేసి. విహారమహో చతూహి మాసేహి నిట్ఠానం అగమాసి.

మాతుగామత్తభావే ఠితాయ విసాఖాయ వియ అఞ్ఞిస్సా బుద్ధసాసనే ధనపరిచ్చాగో నామ నత్థి, పురిసత్తభావే ఠితస్స అనాథపిణ్డికస్స వియ అఞ్ఞస్సాతి. సో హి చతుపణ్ణాసకోటియో విస్సజ్జేత్వా సావత్థియా దక్ఖిణభాగే అనురాధపురస్స మహావిహారసదిసే ఠానే జేతవనమహావిహారం నామ కారేసి. విసాఖా సావత్థియా పాచీనభాగే ఉత్తరదేవియా విహారసదిసే ఠానే పుబ్బారామం నామ కారేసి. భగవా ఇమేసం ద్విన్నం కులానం అనుకమ్పాయ సావత్థిం నిస్సాయ విహరన్తో ఇమేసు ద్వీసు విహారేసు నిబద్ధవాసం వసి. ఏకం అన్తోవస్సం జేతవనే వసతి, ఏకం పుబ్బారామే. తస్మిం సమయే పన భగవా పుబ్బారామే విహరతి. తేన వుత్తం ‘‘పుబ్బారామే మిగారమాతుపాసాదే’’తి.

వాసేట్ఠభారద్వాజాతి వాసేట్ఠో చ సామణేరో భారద్వాజో చ. భిక్ఖూసు పరివసన్తీతి తే నేవ తిత్థియపరివాసం వసన్తి, న ఆపత్తిపరివాసం. అపరిపుణ్ణవస్సత్తా పన భిక్ఖుభావం పత్థయమానా వసన్తి. తేనేవాహ ‘‘భిక్ఖుభావం ఆకఙ్ఖమానా’’తి. ఉభోపి హేతే ఉదిచ్చబ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తా, చత్తాలీస చత్తాలీస కోటివిభవా తిణ్ణం వేదానం పారగూ మజ్ఝిమనికాయే వాసేట్ఠసుత్తం సుత్వా సరణం గతా, తేవిజ్జసుత్తం సుత్వా పబ్బజిత్వా ఇమస్మిం కాలే భిక్ఖుభావం ఆకఙ్ఖమానా పరివసన్తి. అబ్భోకాసే చఙ్కమతీతి ఉత్తరదక్ఖిణేన ఆయతస్స పాసాదస్స పురత్థిమదిసాభాగే పాసాదచ్ఛాయాయం యన్తరజ్జూహి ఆకడ్ఢియమానం రతనసతుబ్బేధం సువణ్ణఅగ్ఘికం వియ అనిలపథే విధావన్తీహి ఛబ్బణ్ణాహి బుద్ధరస్మీహి సోభమానో అపరాపరం చఙ్కమతి.

౧౧౩. అనుచఙ్కమింసూతి అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ఓనతసరీరా హుత్వా అనువత్తమానా చఙ్కమింసు. వాసేట్ఠం ఆమన్తేసీతి సో తేసం పణ్డితతరో గహేతబ్బం విస్సజ్జేతబ్బఞ్చ జానాతి, తస్మా తం ఆమన్తేసి. తుమ్హే ఖ్వత్థాతి తుమ్హే ఖో అత్థ. బ్రాహ్మణజచ్చాతి, బ్రాహ్మణజాతికా. బ్రాహ్మణకులీనాతి బ్రాహ్మణేసు కులీనా కులసమ్పన్నా. బ్రాహ్మణకులాతి బ్రాహ్మణకులతో, భోగాదిసమ్పన్నం బ్రాహ్మణకులం పహాయాతి అత్థో. న అక్కోసన్తీతి దసవిధేన అక్కోసవత్థునా న అక్కోసన్తి. న పరిభాసన్తీతి నానావిధాయ పరిభవకథాయ న పరిభాసన్తీతి అత్థో. ఇతి భగవా ‘‘బ్రాహ్మణా ఇమే సామణేరే అక్కోసన్తి పరిభాసన్తీ’’తి జానమానోవ పుచ్ఛతి. కస్మా? ఇమే మయా అపుచ్ఛితా పఠమతరం న కథేస్సన్తి, అకథితే కథా న సముట్ఠాతీతి కథాసముట్ఠాపనత్థాయ. తగ్ఘాతి ఏకంసవచనే నిపాతో, ఏకంసేనేవ నో, భన్తే, బ్రాహ్మణా అక్కోసన్తి పరిభాసన్తీతి వుత్తం హోతి. అత్తరూపాయాతి అత్తనో అనురూపాయ. పరిపుణ్ణాయాతి యథారుచి పదబ్యఞ్జనాని ఆరోపేత్వా ఆరోపేత్వా పరిపూరితాయ. నో అపరిపుణ్ణాయాతి అన్తరా అట్ఠపితాయ నిరన్తరం పవత్తాయ.

కస్మా పన బ్రాహ్మణా ఇమే సామణేరే అక్కోసన్తీతి? అప్పతిట్ఠతాయ. ఇమే హి సామణేరా అగ్గబ్రాహ్మణానం పుత్తా తిణ్ణం వేదానం పారగూ జమ్బుదీపే బ్రాహ్మణానం అన్తరే పాకటా సమ్భావితా తేసం పబ్బజితత్తా అఞ్ఞే బ్రాహ్మణపుత్తా పబ్బజింసు. అథ ఖో బ్రాహ్మణా ‘‘అపతిట్ఠా మయం జాతా’’తి ఇమాయ అప్పతిట్ఠతాయ గామద్వారేపి అన్తోగామేపి తే దిస్వా ‘‘తుమ్హేహి బ్రాహ్మణసమయో భిన్నో, ముణ్డసమణకస్స పచ్ఛతో పచ్ఛతో రసగిద్ధా హుత్వా విచరథా’’తిఆదీని చేవ పాళియం ఆగతాని ‘‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో’’తిఆదీని చ వత్వా అక్కోసన్తి. సామణేరా తేసు అక్కోసన్తేసుపి కోపం వా ఆఘాతం వా అకత్వా కేవలం భగవతా పుట్ఠా ‘‘తగ్ఘ నో, భన్తే, బ్రాహ్మణా అక్కోసన్తి పరిభాసన్తీ’’తి ఆరోచేసుం. అథ నే భగవా అక్కోసనాకారం పుచ్ఛన్తో యథా కథం పన వోతి పుచ్ఛతి. తే ఆచిక్ఖన్తా బ్రాహ్మణా భన్తేతిఆదిమాహంసు.

తత్థ సేట్ఠో వణ్ణోతి జాతిగోత్తాదీనం పఞ్ఞాపనట్ఠానే బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠోతి దస్సేన్తి. హీనా అఞ్ఞే వణ్ణాతి ఇతరే తయో వణ్ణా హీనా లామకాతి వదన్తి. సుక్కోతి పణ్డరో. కణ్హోతి కాళకో. సుజ్ఝన్తీతి జాతిగోత్తాదీనం పఞ్ఞాపనట్ఠానే సుజ్ఝన్తి. బ్రహ్మునో పుత్తాతి మహాబ్రహ్మునో పుత్తా. ఓరసా ముఖతో జాతాతి ఉరే వసిత్వా ముఖతో నిక్ఖన్తా, ఉరే కత్వా సంవడ్ఢితాతి వా ఓరసా. బ్రహ్మజాతి బ్రహ్మతో నిబ్బత్తా. బ్రహ్మనిమ్మితాతి బ్రహ్మునా నిమ్మితా. బ్రహ్మదాయాదాతి బ్రహ్మునో దాయాదా. హీనమత్థ వణ్ణం అజ్ఝుపగతాతి హీనం వణ్ణం అజ్ఝుపగతా అత్థ. ముణ్డకే సమణకేతి నిన్దన్తా జిగుచ్ఛన్తా వదన్తి, న ముణ్డకమత్తఞ్చేవ సమణమత్తఞ్చ సన్ధాయ. ఇబ్భేతి గహపతికే. కణ్హేతి కాళకే. బన్ధూతి మారస్స బన్ధుభూతే మారపక్ఖికే. పాదాపచ్చేతి మహాబ్రహ్మునో పాదానం అపచ్చభూతే పాదతో జాతేతి అధిప్పాయో.

౧౧౪. ‘‘తగ్ఘ వో, వాసేట్ఠ, బ్రాహ్మణా పోరాణం అస్సరన్తా ఏవమాహంసూ’’తి ఏత్థ వోతి నిపాతమత్తం, సామివచనం వా, తుమ్హాకం బ్రాహ్మణాతి అత్థో. పోరాణన్తి పోరాణకం అగ్గఞ్ఞం లోకుప్పత్తిచరియవంసం. అస్సరన్తాతి అస్సరమానా. ఇదం వుత్తం హోతి, ఏకంసేన వో, వాసేట్ఠ, బ్రాహ్మణా పోరాణం లోకుప్పత్తిం అననుస్సరన్తా అజానన్తా ఏవం వదన్తీతి. ‘‘దిస్సన్తి ఖో పనా’’తి ఏవమాది తేసం లద్ధిభిన్దనత్థాయ వుత్తం. తత్థ బ్రాహ్మణియోతి బ్రాహ్మణానం పుత్తప్పటిలాభత్థాయ ఆవాహవివాహవసేన కులం ఆనీతా బ్రాహ్మణియో దిస్సన్తి. తా ఖో పనేతా అపరేన సమయేన ఉతునియోపి హోన్తి, సఞ్జాతపుప్ఫాతి అత్థో. గబ్భినియోతి సఞ్జాతగబ్భా. విజాయమానాతి పుత్తధీతరో జనయమానా. పాయమానాతి దారకే థఞ్ఞం పాయన్తియో. యోనిజావ సమానాతి బ్రాహ్మణీనం పస్సావమగ్గేన జాతా సమానా. ఏవమాహంసూతి ఏవం వదన్తి. కథం? ‘‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో…పే… బ్రహ్మదాయాదా’’తి. యది పన నేసం తం సచ్చవచనం సియా, బ్రాహ్మణీనం కుచ్ఛి మహాబ్రహ్మస్స ఉరో భవేయ్య, బ్రాహ్మణీనం పస్సావమగ్గో మహాబ్రహ్మునో ముఖం భవేయ్య, న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘తే చ బ్రహ్మూనఞ్చేవ అబ్భాచిక్ఖన్తీ’’తిఆది.

చతువణ్ణసుద్ధివణ్ణనా

ఏత్తావతా ‘‘మయం మహాబ్రహ్మునో ఉరే వసిత్వా ముఖతో నిక్ఖన్తాతి వత్తుం మా లభన్తూ’’తి ఇమం ముఖచ్ఛేదకవాదం వత్వా పున చత్తారోపి వణ్ణా కుసలే ధమ్మే సమాదాయ వత్తన్తావ సుజ్ఝన్తీతి దస్సనత్థం చత్తారోమే, వాసేట్ఠ, వణ్ణాతిఆదిమాహ. అకుసలసఙ్ఖాతాతి అకుసలాతి సఙ్ఖాతా అకుసలకోట్ఠాసభూతా వా. ఏస నయో సబ్బత్థ. న అలమరియాతి అరియభావే అసమత్థా. కణ్హాతి పకతికాళకా. కణ్హవిపాకాతి విపాకోపి నేసం కణ్హో దుక్ఖోతి అత్థో. ఖత్తియేపి తేతి ఖత్తియమ్హిపి తే. ఏకచ్చేతి ఏకస్మిం. ఏస నయో సబ్బత్థ.

సుక్కాతి నిక్కిలేసభావేన పణ్డరా. సుక్కవిపాకాతి విపాకోపి నేసం సుక్కో సుఖోతి అత్థో.

౧౧౬. ఉభయవోకిణ్ణేసు వత్తమానేసూతి ఉభయేసు వోకిణ్ణేసు మిస్సీభూతేసు హుత్వా వత్తమానేసు. కతమేసు ఉభయేసూతి? కణ్హసుక్కేసు ధమ్మేసు విఞ్ఞుగరహితేసు చేవ విఞ్ఞుప్పసత్థేసు చ. యదేత్థ బ్రాహ్మణా ఏవమాహంసూతి ఏత్థ ఏతేసు కణ్హసుక్కధమ్మేసు వత్తమానాపి బ్రాహ్మణా యదేతం ఏవం వదన్తి ‘‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో’’తిఆది. తం నేసం విఞ్ఞూ నానుజానన్తీతి యే లోకే పణ్డితా, తే నానుమోదన్తి, న పసంసన్తీతి అత్థో. తం కిస్స హేతు? ఇమేసఞ్హి వాసేట్ఠాతిఆదిమ్హి అయం సఙ్ఖేపత్థో. యం వుత్తం నానుజానన్తీతి, తం కస్మాతి చే? యస్మా ఇమేసం చతున్నం వణ్ణానం యో భిక్ఖు అరహం…పే… సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో, సో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి, తే చ న ఏవరూపా. తస్మా నేసం విఞ్ఞూ నానుజానన్తి.

అరహన్తిఆదిపదేసు చేత్థ కిలేసానం ఆరకత్తాదీహి కారణేహి అరహం. ఆసవానం ఖీణత్తా ఖీణాసవో. సత్త సేక్ఖా పుథుజ్జనకల్యాణకా చ బ్రహ్మచరియవాసం వసన్తి నామ. అయం పన వుత్థవాసోతి వుసితవా. చతూహి మగ్గేహి చతూసు సచ్చేసు పరిజాననాదికరణీయం కతం అస్సాతి కతకరణీయో. కిలేసభారో చ ఖన్ధభారో చ ఓహితో అస్సాతి ఓహితభారో. ఓహితోతి ఓహారితో. సున్దరో అత్థో, సకో వా అత్థో సదత్థో, అనుప్పత్తో సదత్థో ఏతేనాతి అనుప్పత్తసదత్థో. భవసంయోజనం వుచ్చతి తణ్హా, సా పరిక్ఖీణా అస్సాతి పరిక్ఖీణభవసంయోజనో. సమ్మదఞ్ఞా విముత్తోతి సమ్మా హేతునా కారణేన జానిత్వా విముత్తో. జనేతస్మిన్తి జనే ఏతస్మిం, ఇమస్మిం లోకేతి అత్థో. దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయఞ్చాతి ఇధత్తభావే చ పరత్తభావే.

౧౧౭. అనన్తరాతి అన్తరవిరహితా, అత్తనో కులేన సదిసాతి అత్థో. అనుయుత్తాతి వసవత్తినో. నిపచ్చకారన్తి మహల్లకతరా నిపచ్చకారం దస్సేన్తి. దహరతరా అభివాదనాదీని కరోన్తి. తత్థ సామీచికమ్మన్తి తంతంవత్తకరణాది అనుచ్ఛవికకమ్మం.

౧౧౮. నివిట్ఠాతి అభినివిట్ఠా అచలట్ఠితా. కస్స పన ఏవరూపా సద్ధా హోతీతి? సోతాపన్నస్స. సో హి నివిట్ఠసద్ధో అసినా సీసే ఛేజ్జమానేపి బుద్ధో అబుద్ధోతి వా, ధమ్మో అధమ్మోతి వా, సఙ్ఘో అసఙ్ఘోతి వా న వదతి. పతిట్ఠితసద్ధో హోతి సూరమ్బట్ఠో వియ.

సో కిర సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా సోతాపన్నో హుత్వా గేహం అగమాసి. అథ మారో ద్వత్తింసవరలక్ఖణప్పటిమణ్డితం బుద్ధరూపం మాపేత్వా తస్స ఘరద్వారే ఠత్వా ‘‘సత్థా ఆగతో’’తి సాసనం పహిణి. సూరమ్బట్ఠో చిన్తేసి ‘‘అహం ఇదానేవ సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా ఆగతో, కిం ను ఖో భవిస్సతీ’’తి ఉపసఙ్కమిత్వా సత్థుసఞ్ఞాయ వన్దిత్వా అట్ఠాసి. మారో ఆహ – ‘‘అమ్బట్ఠ, యం తే మయా ‘రూపం అనిచ్చం…పే… విఞ్ఞాణం అనిచ్చన్తి కథితం, తం దుక్కథితం. అనుపధారేత్వావ హి మయా ఏవం వుత్తం. తస్మా త్వం ‘రూపం నిచ్చం…పే… విఞ్ఞాణం నిచ్చ’న్తి గణ్హాహీ’’తి. సో చిన్తేసి – ‘‘అట్ఠానమేతం యం బుద్ధా అనుపధారేత్వా అపచ్చక్ఖం కత్వా కిఞ్చి కథేయ్యుం, అద్ధా అయం మయ్హం విచ్ఛిన్దజననత్థం మారో ఆగతో’’తి. తతో నం ‘‘త్వం మారోసీ’’తి ఆహ. సో ముసావాదం కాతుం నాసక్ఖి. ‘‘ఆమ మారోస్మీ’’తి పటిజానాతి. ‘‘కస్మా ఆగతోసీ’’తి? తవ సద్ధాచాలనత్థన్తి ఆహ. ‘‘కణ్హ పాపిమ, త్వం తావ ఏకో తిట్ఠ, తాదిసానం మారానం సతమ్పి సహస్సమ్పి సతసహస్సమ్పి మమ సద్ధం చాలేతుం అసమత్థం, మగ్గేన ఆగతసద్ధా నామ థిరా సిలాపథవియం పతిట్ఠితసినేరు వియ అచలా హోతి, కిం త్వం ఏత్థా’’తి అచ్ఛరం పహరి. సో ఠాతుం అసక్కోన్తో తత్థేవ అన్తరధాయి. ఏవరూపం సద్ధం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘నివిట్ఠా’’తి.

మూలజాతా పతిట్ఠితాతి మగ్గమూలస్స సఞ్జాతత్తా తేన మగ్గమూలేన పతిట్ఠితా. దళ్హాతి థిరా. అసంహారియాతి సునిఖాతఇన్దఖీలో వియ కేనచి చాలేతుం అసక్కుణేయ్యా. తస్సేతం కల్లం వచనాయాతి తస్స అరియసావకస్స యుత్తమేతం వత్తుం. కిన్తి? ‘‘భగవతోమ్హి పుత్తో ఓరసో’’తి ఏవమాది. సో హి భగవన్తం నిస్సాయ అరియభూమియం జాతోతి భగవతో పుత్తో. ఉరే వసిత్వా ముఖతో నిక్ఖన్తధమ్మఘోసవసేన మగ్గఫలేసు పతిట్ఠితత్తా ఓరసో ముఖతో జాతో. అరియధమ్మతో జాతత్తా అరియధమ్మేన చ నిమ్మితత్తా ధమ్మజో ధమ్మనిమ్మితో. నవలోకుత్తరధమ్మదాయజ్జం అరహతీతి ధమ్మదాయాదో. తం కిస్స హేతూతి యదేతం ‘‘భగవతోమ్హి పుత్తో’’తి వత్వా ‘‘ధమ్మజో ధమ్మనిమ్మితో’’తి వుత్తం, తం కస్మాతి చే? ఇదానిస్స అత్థం దస్సేన్తో తథాగతస్స హేతన్తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘ధమ్మకాయో ఇతిపీ’’తి కస్మా తథాగతో ‘‘ధమ్మకాయో’’తి వుత్తో? తథాగతో హి తేపిటకం బుద్ధవచనం హదయేన చిన్తేత్వా వాచాయ అభినీహరి. తేనస్స కాయో ధమ్మమయత్తా ధమ్మోవ. ఇతి ధమ్మో కాయో అస్సాతి ధమ్మకాయో. ధమ్మకాయత్తా ఏవ బ్రహ్మకాయో. ధమ్మో హి సేట్ఠత్థేన బ్రహ్మాతి వుచ్చతి. ధమ్మభూతోతి ధమ్మసభావో. ధమ్మభూతత్తా ఏవ బ్రహ్మభూతో.

౧౧౯. ఏత్తావతా భగవా సేట్ఠచ్ఛేదకవాదం దస్సేత్వా ఇదాని అపరేనపి నయేన సేట్ఠచ్ఛేదకవాదమేవ దస్సేతుం హోతి ఖో సో, వాసేట్ఠ, సమయోతిఆదిమాహ. తత్థ సంవట్టవివట్టకథా బ్రహ్మజాలే విత్థారితావ. ఇత్థత్తం ఆగచ్ఛన్తీతి ఇత్థభావం మనుస్సత్తం ఆగచ్ఛన్తి. తేధ హోన్తి మనోమయాతి తే ఇధ మనుస్సలోకే నిబ్బత్తమానాపి ఓపపాతికా హుత్వా మనేనేవ నిబ్బత్తాతి మనోమయా. బ్రహ్మలోకే వియ ఇధాపి నేసం పీతియేవ ఆహారకిచ్చం సాధేతీతి పీతిభక్ఖా. ఏతేనేవ నయేన సయంపభాదీనిపి వేదితబ్బానీతి.

రసపథవిపాతుభావవణ్ణనా

౧౨౦. ఏకోదకీభూతన్తి సబ్బం చక్కవాళం ఏకోదకమేవ భూతం. అన్ధకారోతి తమో. అన్ధకారతిమిసాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తినివారణేన అన్ధభావకరణం బహలతమం. సమతనీతి పతిట్ఠహి సమన్తతో పత్థరి. పయసో తత్తస్సాతి తత్తస్స ఖీరస్స. వణ్ణసమ్పన్నాతి వణ్ణేన సమ్పన్నా. కణికారపుప్ఫసదిసో హిస్సా వణ్ణో అహోసి. గన్ధసమ్పన్నాతి గన్ధేన సమ్పన్నా దిబ్బగన్ధం వాయతి. రససమ్పన్నాతి రసేన సమ్పన్నా పక్ఖిత్తదిబ్బోజా వియ హోతి. ఖుద్దమధున్తి ఖుద్దకమక్ఖికాహి కతమధుం. అనేళకన్తి నిద్దోసం మక్ఖికణ్డకవిరహితం. లోలజాతికోతి లోలసభావో. అతీతానన్తరేపి కప్పే లోలోయేవ. అమ్భోతి అచ్ఛరియజాతో ఆహ. కిమేవిదం భవిస్సతీతి వణ్ణోపిస్సా మనాపో గన్ధోపి, రసో పనస్సా కీదిసో భవిస్సతీతి అత్థో. యో తత్థ ఉప్పన్నలోభో, సో రసపథవిం అఙ్గులియా సాయి, అఙ్గులియా గహేత్వా జివ్హగ్గే ఠపేసి.

అచ్ఛాదేసీతి జివ్హగ్గే ఠపితమత్తా సత్త రసహరణీసహస్సాని ఫరిత్వా మనాపా హుత్వా తిట్ఠతి. తణ్హా చస్స ఓక్కమీతి తత్థ చస్స తణ్హా ఉప్పజ్జి.

చన్దిమసూరియాదిపాతుభావవణ్ణనా

౧౨౧. ఆలుప్పకారకం ఉపక్కమింసు పరిభుఞ్జితున్తి ఆలోపం కత్వా పిణ్డే పిణ్డే ఛిన్దిత్వా పరిభుఞ్జితుం ఆరభింసు. చన్దిమసూరియాతి చన్దిమా చ సూరియో చ. పాతురహేసున్తి పాతుభవింసు.

కో పన తేసం పఠమం పాతుభవి, కో కస్మిం వసతి, కస్స కిం పమాణం, కో ఉపరి, కో సీఘం గచ్ఛతి, కతి నేసం వీథియో, కథం చరన్తి, కిత్తకే ఠానే ఆలోకం కరోన్తీతి? ఉభో ఏకతో పాతుభవన్తి. సూరియో పఠమతరం పఞ్ఞాయతి. తేసఞ్హి సత్తానం సయంపభాయ అన్తరహితాయ అన్ధకారో అహోసి. తే భీతతసితా ‘‘భద్దకం వతస్స సచే ఆలోకో పాతుభవేయ్యా’’తి చిన్తయింసు. తతో మహాజనస్స సూరభావం జనయమానం సూరియమణ్డలం ఉట్ఠహి. తేనేవస్స సూరియోతి నామం అహోసి. తస్మిం దివసం ఆలోకం కత్వా అత్థఙ్గతే పున అన్ధకారో అహోసి. తే ‘‘భద్దకం వతస్స సచే అఞ్ఞో ఆలోకో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి చిన్తయింసు. అథ నేసం ఛన్దం ఞత్వావ చన్దమణ్డలం ఉట్ఠహి. తేనేవస్స చన్దోతి నామం అహోసి.

తేసు చన్దో అన్తోమణివిమానే వసతి. తం బహి రజతేన పరిక్ఖిత్తం. ఉభయమ్పి సీతలమేవ అహోసి. సూరియో అన్తోకనకవిమానే వసతి. తం బాహిరం ఫలికపరిక్ఖిత్తం హోతి. ఉభయమ్పి ఉణ్హమేవ.

పమాణతో చన్దో ఉజుకం ఏకూనపఞ్ఞాసయోజనో. పరిమణ్డలతో తీహి యోజనేహి ఊనదియడ్ఢసతయోజనో. సూరియో ఉజుకం పఞ్ఞాసయోజనో, పరిమణ్డలతో దియడ్ఢసతయోజనో.

చన్దో హేట్ఠా, సూరియో ఉపరి, అన్తరా నేసం యోజనం హోతి. చన్దస్స హేట్ఠిమన్తతో సూరియస్స ఉపరిమన్తతో యోజనసతం హోతి.

చన్దో ఉజుకం సణికం గచ్ఛతి, తిరియం సీఘం. ద్వీసు పస్సేసు నక్ఖత్తతారకా గచ్ఛన్తి. చన్దో ధేను వియ వచ్ఛం తం తం నక్ఖత్తం ఉపసఙ్కమతి. నక్ఖత్తాని పన అత్తనో ఠానం న విజహన్తి. సూరియస్స ఉజుకం గమనం సీఘం, తిరియం గమనం దన్ధం. సో కాళపక్ఖఉపోసథతో పాటిపదదివసే యోజనానం సతసహస్సం చన్దమణ్డలం ఓహాయ గచ్ఛతి. అథ చన్దో లేఖా వియ పఞ్ఞాయతి. పక్ఖస్స దుతియాయ సతసహస్సన్తి ఏవం యావ ఉపోసథదివసా సతసహస్సం సతసహస్సం ఓహాయ గచ్ఛతి. అథ చన్దో అనుక్కమేన వడ్ఢిత్వా ఉపోసథదివసే పరిపుణ్ణో హోతి. పున పాటిపదదివసే యోజనానం సతసహస్సం ధావిత్వా గణ్హాతి. దుతియాయ సతసహస్సన్తి ఏవం యావ ఉపోసథదివసా సతసహస్సం సతసహస్సం ధావిత్వా గణ్హాతి. అథ చన్దో అనుక్కమేన హాయిత్వా ఉపోసథదివసే సబ్బసో న పఞ్ఞాయతి. చన్దం హేట్ఠా కత్వా సూరియో ఉపరి హోతి. మహతియా పాతియా ఖుద్దకభాజనం వియ చన్దమణ్డలం పిధీయతి. మజ్ఝన్హికే గేహచ్ఛాయా వియ చన్దస్స ఛాయా న పఞ్ఞాయతి. సో ఛాయాయ అపఞ్ఞాయమానాయ దూరే ఠితానం దివా పదీపో వియ సయమ్పి న పఞ్ఞాయతి.

కతి నేసం వీథియోతి ఏత్థ పన అజవీథి, నాగవీథి, గోవీథీతి తిస్సో వీథియో హోన్తి. తత్థ అజానం ఉదకం పటికూలం హోతి, హత్థినాగానం మనాపం. గున్నం సీతుణ్హసమతాయ ఫాసు హోతి. తస్మా యం కాలం చన్దిమసూరియా అజవీథిం ఆరుహన్తి, తదా దేవో ఏకబిన్దుమ్పి న వస్సతి. యదా నాగవీథిం ఆరోహన్తి, తదా భిన్నం వియ నభం పగ్ఘరతి. యదా గోవీథిం ఆరోహన్తి, తదా ఉతుసమతా సమ్పజ్జతి. చన్దిమసూరియా ఛమాసే సినేరుతో బహి నిక్ఖమన్తి, ఛమాసే అన్తో విచరన్తి. తే హి ఆసాళ్హమాసే సినేరుసమీపేన విచరన్తి. తతో పరే ద్వే మాసే నిక్ఖమిత్వా బహి విచరన్తా పఠమకత్తికమాసే మజ్ఝేన గచ్ఛన్తి. తతో చక్కవాళాభిముఖా గన్త్వా తయో మాసే చక్కవాళసమీపేన చరిత్వా పున నిక్ఖమిత్వా చిత్రమాసే మజ్ఝేన గన్త్వా తతో ద్వే మాసే సినేరుభిముఖా పక్ఖన్దిత్వా పున ఆసాళ్హే సినేరుసమీపేన చరన్తి.

కిత్తకే ఠానే ఆలోకం కరోన్తీతి? ఏకప్పహారేన తీసు దీపేసు ఆలోకం కరోన్తి. కథం? ఇమస్మిఞ్హి దీపే సూరియుగ్గమనకాలో పుబ్బవిదేహే మజ్ఝన్హికో హోతి, ఉత్తరకురూసు అత్థఙ్గమనకాలో, అపరగోయానే మజ్ఝిమయామో. పుబ్బవిదేహమ్హి ఉగ్గమనకాలో ఉత్తరకురూసు మజ్ఝన్హికో, అపరగోయానే అత్థఙ్గమనకాలో, ఇధ మజ్ఝిమయామో. ఉత్తరకురూసు ఉగ్గమనకాలో అపరగోయానే మజ్ఝన్హికో, ఇధ అత్థఙ్గమనకాలో, పుబ్బవిదేహే మజ్ఝిమయామో. అపరగోయానదీపే ఉగ్గమనకాలో ఇధ మజ్ఝన్హికో, పుబ్బవిదేహే అత్థఙ్గమనకాలో, ఉత్తరకురూసు మజ్ఝిమయామోతి.

నక్ఖత్తాని తారకరూపానీతి కత్తికాదినక్ఖత్తాని చేవ సేసతారకరూపాని చ చన్దిమసూరియేహి సద్ధింయేవ పాతురహేసుం. రత్తిన్దివాతి తతో సూరియత్థఙ్గమనతో యావ అరుణుగ్గమనా రత్తి, అరుణుగ్గమనతో యావ సూరియత్థఙ్గమనా దివాతి ఏవం రత్తిన్దివా పఞ్ఞాయింసు. అథ పఞ్చదస రత్తియో అడ్ఢమాసో, ద్వే అడ్ఢమాసా మాసోతి ఏవం మాసడ్ఢమాసా పఞ్ఞాయింసు. అథ చత్తారో మాసా ఉతు, తయో ఉతూ సంవచ్ఛరోతి ఏవం ఉతుసంవచ్ఛరా పఞ్ఞాయింసు.

౧౨౨. వణ్ణవేవణ్ణతా చాతి వణ్ణస్స వివణ్ణభావో. తేసం వణ్ణాతిమానపచ్చయాతి తేసం వణ్ణం ఆరబ్భ ఉప్పన్నఅతిమానపచ్చయా. మానాతిమానజాతికానన్తి పునప్పునం ఉప్పజ్జమానాతిమానసభావానం. రసాయ పథవియాతి సమ్పన్నరసత్తా రసాతి లద్ధనామాయ పథవియా. అనుత్థునింసూతి అనుభాసింసు. అహో రసన్తి అహో అమ్హాకం మధురరసం అన్తరహితం. అగ్గఞ్ఞం అక్ఖరన్తి లోకుప్పత్తివంసకథం. అనుసరన్తీతి అనుగచ్ఛన్తి.

భూమిపప్పటకపాతుభావాదివణ్ణనా

౧౨౩. ఏవమేవ పాతురహోసీతి ఏదిసో హుత్వా ఉట్ఠహి, అన్తోవాపియం ఉదకే ఛిన్నే సుక్ఖకలలపటలం వియ చ ఉట్ఠహి.

౧౨౪. పదాలతాతి ఏకా మధురరసా భద్దాలతా. కలమ్బుకాతి నాళికా. అహు వత నోతి మధురరసా వత నో పదాలతా అహోసి. అహాయి వత నోతి సా నో ఏతరహి అన్తరహితాతి.

౧౨౫. అకట్ఠపాకోతి అకట్ఠేయేవ భూమిభాగే ఉప్పన్నో. అకణోతి నిక్కుణ్డకో. అథుసోతి నిత్థుసో. సుగన్ధోతి దిబ్బగన్ధం వాయతి. తణ్డులప్ఫలోతి సుపరిసుద్ధం పణ్డరం తణ్డులమేవ ఫలతి. పక్కం పటివిరూళ్హన్తి సాయం గహితట్ఠానం పాతో పక్కం హోతి, పున విరూళ్హం పటిపాకతికమేవ గహితట్ఠానం న పఞ్ఞాయతి. నాపదానం పఞ్ఞాయతీతి అలాయితం హుత్వా అనూనమేవ పఞ్ఞాయతి.

ఇత్థిపురిసలిఙ్గాదిపాతుభావవణ్ణనా

౧౨౬. ఇత్థియా చాతి యా పుబ్బే మనుస్సకాలే ఇత్థీ, తస్స ఇత్థిలిఙ్గం పాతుభవతి, పుబ్బే పురిసస్స పురిసలిఙ్గం. మాతుగామో నామ హి పురిసత్తభావం లభన్తో అనుపుబ్బేన పురిసత్తపచ్చయే ధమ్మే పూరేత్వా లభతి. పురిసో ఇత్థత్తభావం లభన్తో కామేసుమిచ్ఛాచారం నిస్సాయ లభతి. తదా పన పకతియా మాతుగామస్స ఇత్థిలిఙ్గం, పురిసస్స పురిసలిఙ్గం పాతురహోసి. ఉపనిజ్ఝాయతన్తి ఉపనిజ్ఝాయన్తానం ఓలోకేన్తానం. పరిళాహోతి రాగపరిళాహో. సేట్ఠిన్తి ఛారికం. నిబ్బుయ్హమానాయాతి నియ్యమానాయ.

౧౨౭. అధమ్మసమ్మతన్తి తం పంసుఖిపనాది అధమ్మోతి సమ్మతం. తదేతరహి ధమ్మసమ్మతన్తి తం ఇదాని ధమ్మోతి సమ్మతం, ధమ్మోతి తం గహేత్వా విచరన్తి. తథా హి ఏకచ్చేసు జానపదేసు కలహం కురుమానా ఇత్థియో ‘‘త్వం కస్మా కథేసి? యా గోమయపిణ్డమత్తమ్పి నాలత్థా’’తి వదన్తి. పాతబ్యతన్తి సేవితబ్బతం. సన్నిధికారకన్తి సన్నిధిం కత్వా. అపదానం పఞ్ఞాయిత్థాతి ఛిన్నట్ఠానం ఊనమేవ హుత్వా పఞ్ఞాయిత్థ. సణ్డసణ్డాతి ఏకేకస్మిం ఠానే కలాపబన్ధా వియ గుమ్బగుమ్బా హుత్వా.

౧౨౮. మరియాదం ఠపేయ్యామాతి సీమం ఠపేయ్యామ. యత్ర హి నామాతి యో హి నామ. పాణినా పహరింసూతి తయో వారే వచనం అగణ్హన్తం పాణినా పహరింసు. తదగ్గే ఖోతి తం అగ్గం కత్వా.

మహాసమ్మతరాజవణ్ణనా

౧౩౦. ఖీయితబ్బం ఖీయేయ్యాతి పకాసేతబ్బం పకాసేయ్య ఖిపితబ్బం ఖిపేయ్య, హారేతబ్బం హారేయ్యాతి వుత్తం హోతి. యో నేసం సత్తోతి యో తేసం సత్తో. కో పన సోతి? అమ్హాకం బోధిసత్తో. సాలీనం భాగం అనుపదస్సామాతి మయం ఏకేకస్స ఖేత్తతో అమ్బణమ్బణం ఆహరిత్వా తుయ్హం సాలిభాగం దస్సామ, తయా కిఞ్చి కమ్మం న కాతబ్బం, త్వం అమ్హాకం జేట్ఠకట్ఠానే తిట్ఠాతి.

౧౩౧. అక్ఖరం ఉపనిబ్బత్తన్తి సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో ఉప్పన్నో. ఖత్తియో ఖత్తియోత్వేవ దుతియం అక్ఖరన్తి న కేవలం అక్ఖరమేవ, తే పనస్స ఖేత్తసామినో తీహి సఙ్ఖేహి అభిసేకమ్పి అకంసు. రఞ్జేతీతి సుఖేతి పినేతి. అగ్గఞ్ఞేనాతి అగ్గన్తి ఞాతేన, అగ్గే వా ఞాతేన లోకుప్పత్తిసమయే ఉప్పన్నేన అభినిబ్బత్తి అహోసీతి.

బ్రాహ్మణమణ్డలాదివణ్ణనా

౧౩౨. వీతఙ్గారా వీతధూమాతి పచిత్వా ఖాదితబ్బాభావతో విగతధూమఙ్గారా. పన్నముసలాతి కోట్టేత్వా పచితబ్బాభావతో పతితముసలా. ఘాసమేసమానాతి భిక్ఖాచరియవసేన యాగుభత్తం పరియేసన్తా. తమేనం మనుస్సా దిస్వాతి తే ఏతే మనుస్సా పస్సిత్వా. అనభిసమ్భుణమానాతి అసహమానా అసక్కోన్తా. గన్థే కరోన్తాతి తయో వేదే అభిసఙ్ఖరోన్తా చేవ వాచేన్తా చ. అచ్ఛన్తీతి వసన్తి, ‘‘అచ్ఛేన్తీ’’తిపి పాఠో. ఏసేవత్థో. హీనసమ్మతన్తి ‘‘మన్తే ధారేన్తి మన్తే వాచేన్తీ’’తి ఖో, వాసేట్ఠ, ఇదం తేన సమయేన హీనసమ్మతం. తదేతరహి సేట్ఠసమ్మతన్తి తం ఇదాని ‘‘ఏత్తకే మన్తే ధారేన్తి ఏత్తకే మన్తే వాచేన్తీ’’తి సేట్ఠసమ్మతం జాతం. బ్రాహ్మణమణ్డలస్సాతి బ్రాహ్మణగణస్స.

౧౩౩. మేథునం ధమ్మం సమాదాయాతి మేథునధమ్మం సమాదియిత్వా. విసుకమ్మన్తే పయోజేసున్తి గోరక్ఖ వాణిజకమ్మాదికే విస్సుతే ఉగ్గతే కమ్మన్తే పయోజేసుం.

౧౩౪. సుద్దా సుద్దాతి తేన లుద్దాచారకమ్మఖుద్దాచారకమ్మునా సుద్దం సుద్దం లహుం లహుం కుచ్ఛితం గచ్ఛన్తి, వినస్సన్తీతి అత్థో. అహు ఖోతి హోతి ఖో.

౧౩౫. సకం ధమ్మం గరహమానోతి న సేతచ్ఛత్తం ఉస్సాపనమత్తేన సుజ్ఝితుం సక్కాతి ఏవం అత్తనో ఖత్తియధమ్మం నిన్దమానో. ఏస నయో సబ్బత్థ. ‘‘ఇమేహి ఖో, వాసేట్ఠ, చతూహి మణ్డలేహీ’’తి ఇమినా ఇమం దస్సేతి ‘‘సమణమణ్డలం నామ విసుం నత్థి, యస్మా పన న సక్కా జాతియా సుజ్ఝితుం, అత్తనో అత్తనో సమ్మాపటిపత్తియా విసుద్ధి హోతి. తస్మా ఇమేహి చతూహి మణ్డలేహి సమణమణ్డలస్స అభినిబ్బత్తి హోతి. ఇమాని మణ్డలాని సమణమణ్డలం అనువత్తన్తి, అనువత్తన్తాని చ ధమ్మేనేవ అనువత్తన్తి, నో అధమ్మేన. సమణమణ్డలఞ్హి ఆగమ్మ సమ్మాపటిపత్తిం పూరేత్వా సుద్ధిం పాపుణన్తీ’’తి.

దుచ్చరితాదికథావణ్ణనా

౧౩౬. ఇదాని యథాజాతియా న సక్కా సుజ్ఝితుం, సమ్మాపటిపత్తియావ సుజ్ఝన్తి, తమత్థం పాకటం కరోన్తో ఖత్తియోపి ఖో, వాసేట్ఠాతి దేసనం ఆరభి. తత్థ మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానహేతూతి మిచ్ఛాదిట్ఠివసేన సమాదిన్నకమ్మహేతు, మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మస్స వా సమాదానహేతు.

౧౩౭. ద్వయకారీతి కాలేన కుసలం కరోతి, కాలేన అకుసలన్తి ఏవం ఉభయకారీ. సుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ హోతీతి ఏకక్ఖణే ఉభయవిపాకదానట్ఠానం నామ నత్థి. యేన పన అకుసలం బహుం కతం హోతి, కుసలం మన్దం, సో తం కుసలం నిస్సాయ ఖత్తియకులే వా బ్రాహ్మణకులే వా నిబ్బత్తతి. అథ నం అకుసలకమ్మం కాణమ్పి కరోతి ఖుజ్జమ్పి పీఠసప్పిమ్పి. సో రజ్జస్స వా అనరహో హోతి, అభిసిత్తకాలే వా ఏవంభూతో భోగే పరిభుఞ్జితుం న సక్కోతి. అపరస్స మరణకాలే ద్వే బలవమల్లా వియ తే ద్వేపి కుసలాకుసలకమ్మాని ఉపట్ఠహన్తి. తేసు అకుసలం బలవతరం హోతి, తం కుసలం పటిబాహిత్వా తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తాపేతి. కుసలకమ్మమ్పి పవత్తివేదనీయం హోతి. తమేనం మఙ్గలహత్థిం వా కరోన్తి మఙ్గలఅస్సం వా మఙ్గలఉసభం వా. సో సమ్పత్తిం అనుభవతి. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ హోతీ’’తి.

బోధిపక్ఖియభావనావణ్ణనా

౧౩౮. సత్తన్నం బోధిపక్ఖియానన్తి ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి ఆదికోట్ఠాసవసేన సత్తన్నం, పటిపాటియా పన సత్తతింసాయ బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం. భావనమన్వాయాతి భావనం అనుగన్త్వా, పటిపజ్జిత్వాతి అత్థో. పరినిబ్బాయతీతి కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయతి. ఇతి భగవా చత్తారో వణ్ణే దస్సేత్వా వినివత్తేత్వా పటివిద్ధచతుసచ్చం ఖీణాసవమేవ దేవమనుస్సేసు సేట్ఠం కత్వా దస్సేసి.

౧౪౦. ఇదాని తమేవత్థం లోకసమ్మతస్స బ్రహ్మునోపి వచనదస్సనానుసారేన దళ్హం కత్వా దస్సేన్తో ఇమేసఞ్హి వాసేట్ఠ చతున్నం వణ్ణానన్తిఆదిమాహ. ‘‘బ్రహ్మునాపేసా’’తిఆది అమ్బట్ఠసుత్తే విత్థారితం. ఇతి భగవా ఏత్తకేన ఇమినా కథామగ్గేన సేట్ఠచ్ఛేదకవాదమేవ దస్సేత్వా సుత్తన్తం వినివత్తేత్వా అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి. అత్తమనా వాసేట్ఠభారద్వాజాతి వాసేట్ఠభారద్వాజ సామణేరాపి హి సకమనా తుట్ఠమనా ‘‘సాధు, సాధూ’’తి భగవతో భాసితం అభినన్దింసు. ఇదమేవ సుత్తన్తం ఆవజ్జన్తా అనుమజ్జన్తా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణింసూతి.

సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ

అగ్గఞ్ఞసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.