౩. చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా

అత్తదీపసరణతావణ్ణనా

౮౦. ఏవం మే సుతన్తి చక్కవత్తిసుత్తం. తత్రాయమనుత్తానపదవణ్ణనా – మాతులాయన్తి ఏవంనామకే నగరే. తం నగరం గోచరగామం కత్వా అవిదూరే వనసణ్డే విహరతి. ‘‘తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసీ’’తి ఏత్థ అయమనుపుబ్బికథా –

భగవా కిర ఇమస్స సుత్తస్స సముట్ఠానసమయే పచ్చూసకాలే మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ లోకం వోలోకేన్తో ఇమాయ అనాగతవంసదీపికాయ సుత్తన్తకథాయ మాతులనగరవాసీనం చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయం దిస్వా పాతోవ వీసతిభిక్ఖుసహస్సపరివారో మాతులనగరం సమ్పత్తో. మాతులనగరవాసినో ఖత్తియా ‘‘భగవా ఆగతో’’తి సుత్వా పచ్చుగ్గమ్మ దసబలం నిమన్తేత్వా మహాసక్కారేన నగరం పవేసేత్వా నిసజ్జట్ఠానం సంవిధాయ భగవన్తం మహారహే పల్లఙ్కే నిసీదాపేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం అదంసు. భగవా భత్తకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా చిన్తేసి – ‘‘సచాహం ఇమస్మిం ఠానే ఇమేసం మనుస్సానం ధమ్మం దేసేస్సామి, అయం పదేసో సమ్బాధో, మనుస్సానం ఠాతుం వా నిసీదితుం వా ఓకాసో న భవిస్సతి, మహతా ఖో పన సమాగమేన భవితబ్బ’’న్తి.

అథ రాజకులానం భత్తానుమోదనం అకత్వావ పత్తం గహేత్వా నగరతో నిక్ఖమి. మనుస్సా చిన్తయింసు – ‘‘సత్థా అమ్హాకం అనుమోదనమ్పి అకత్వా గచ్ఛతి, అద్ధా భత్తగ్గం అమనాపం అహోసి, బుద్ధానం నామ న సక్కా చిత్తం గహేతుం, బుద్ధేహి సద్ధిం విస్సాసకరణం నామ సముస్సితఫణం ఆసీవిసం గీవాయ గహణసదిసం హోతి; ఏథ భో, తథాగతం ఖమాపేస్సామా’’తి. సకలనగరవాసినో భగవతా సహేవ నిక్ఖన్తా. భగవా గచ్ఛన్తోవ మగధక్ఖేత్తే ఠితం సాఖావిటపసమ్పన్నం సన్దచ్ఛాయం కరీసమత్తభూమిపత్థటం ఏకం మాతులరుక్ఖం దిస్వా ఇమస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీదిత్వా ధమ్మే దేసియమానే ‘‘మహాజనస్స ఠాననిసజ్జనోకాసో భవిస్సతీ’’తి. నివత్తిత్వా మగ్గా ఓక్కమ్మ రుక్ఖమూలం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మభణ్డాగారికం ఆనన్దత్థేరం ఓలోకేసి. థేరో ఓలోకితసఞ్ఞాయ ఏవ ‘‘సత్థా నిసీదితుకామో’’తి ఞత్వా సుగతమహాచీవరం పఞ్ఞపేత్వా అదాసి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. అథస్స పురతో మనుస్సా నిసీదింసు. ఉభోసు పస్సేసు పచ్ఛతో చ భిక్ఖుసఙ్ఘో, ఆకాసే దేవతా అట్ఠంసు, ఏవం మహాపరిసమజ్ఝగతో తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి.

తే భిక్ఖూతి తత్ర ఉపవిట్ఠా ధమ్మప్పటిగ్గాహకా భిక్ఖూ. అత్తదీపాతి అత్తానం దీపం తాణం లేణం గతిం పరాయణం పతిట్ఠం కత్వా విహరథాతి అత్థో. అత్తసరణాతి ఇదం తస్సేవ వేవచనం. అనఞ్ఞసరణాతి ఇదం అఞ్ఞసరణపటిక్ఖేపవచనం. న హి అఞ్ఞో అఞ్ఞస్స సరణం హోతి, అఞ్ఞస్స వాయామేన అఞ్ఞస్స అసుజ్ఝనతో. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘అత్తా హి అత్తనో నాథో, కో హి నాథో పరో సియా’’తి (ధ. ప. ౧౬౦). తేనాహ ‘‘అనఞ్ఞసరణా’’తి. కో పనేత్థ అత్తా నామ, లోకియలోకుత్తరో ధమ్మో. తేనాహ – ‘‘ధమ్మదీపా ధమ్మసరణా అనఞ్ఞసరణా’’తి. ‘‘కాయే కాయానుపస్సీ’’తిఆదీని మహాసతిపట్ఠానే విత్థారితాని.

గోచరేతి చరితుం యుత్తట్ఠానే. సకేతి అత్తనో సన్తకే. పేత్తికే విసయేతి పితితో ఆగతవిసయే. చరతన్తి చరన్తానం. ‘‘చరన్త’’న్తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. న లచ్ఛతీతి న లభిస్సతి న పస్సిస్సతి. మారోతి దేవపుత్తమారోపి, మచ్చుమారోపి, కిలేసమారోపి. ఓతారన్తి రన్ధం ఛిద్దం వివరం. అయం పనత్థో లేడ్డుట్ఠానతో నిక్ఖమ్మ తోరణే నిసీదిత్వా బాలాతపం తపన్తం లాపం సకుణం గహేత్వా. పక్ఖన్దసేనసకుణవత్థునా దీపేతబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, సకుణగ్ఘి లాపం సకుణం సహసా అజ్ఝప్పత్తా అగ్గహేసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, లాపో సకుణో సకుణగ్ఘియా హరియమానో ఏవం పరిదేవసి ‘మయమేవమ్హ అలక్ఖికా, మయం అప్పపుఞ్ఞా, యే మయం అగోచరే చరిమ్హ పరవిసయే, సచేజ్జ మయం గోచరే చరేయ్యామ సకే పేత్తికే విసయే, న మ్యాయం సకుణగ్ఘి అలం అభవిస్స యదిదం యుద్ధాయా’తి. కో పన తే లాప గోచరో సకో పేత్తికో విసయోతి? యదిదం నఙ్గలకట్ఠకరణం లేడ్డుట్ఠానన్తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, సకుణగ్ఘి సకే బలే అపత్థద్ధా సకే బలే అసంవదమానా లాపం సకుణం పముఞ్చి గచ్ఛ ఖో త్వం లాప, తత్రపి గన్త్వా న మోక్ఖసీతి.

అథ ఖో, భిక్ఖవే, లాపో సకుణో నఙ్గలకట్ఠకరణం లేడ్డుట్ఠానం గన్త్వా మహన్తం లేడ్డుం అభిరుహిత్వా సకుణగ్ఘిం వదమానో అట్ఠాసి ‘‘ఏహి ఖో దాని మే సకుణగ్ఘి, ఏహి ఖో దాని మే సకుణగ్ఘీ’’తి. అథ ఖో సా, భిక్ఖవే, సకుణగ్ఘి సకే బలే అపత్థద్ధా సకే బలే అసంవదమానా ఉభో పక్ఖే సన్నయ్హ లాపం సకుణం సహసా అజ్ఝప్పత్తా. యదా ఖో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞాసి లాపో సకుణో బహుఆగతా ఖో మ్యాయం సకుణగ్ఘీతి, అథ ఖో తస్సేవ లేడ్డుస్స అన్తరం పచ్చుపాది. అథ ఖో, భిక్ఖవే, సకుణగ్ఘి తత్థేవ ఉరం పచ్చతాళేసి. ఏవఞ్హి తం, భిక్ఖవే, హోతి యో అగోచరే చరతి పరవిసయే.

తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, మా అగోచరే చరిత్థ పరవిసయే, అగోచరే, భిక్ఖవే, చరతం పరవిసయే లచ్ఛతి మారో ఓతారం, లచ్ఛతి మారో ఆరమ్మణం. కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అగోచరో పరవిసయో, యదిదం పఞ్చ కామగుణా. కతమే పఞ్చ? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. అయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అగోచరో పరవిసయో.

గోచరే, భిక్ఖవే, చరథ…పే… న లచ్ఛతి మారో ఆరమ్మణం. కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో గోచరో సకో పేత్తికో విసయో, యదిదం చత్తారో సతిపట్ఠానా. కతమే చత్తారో? ఇధ భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు వేదనానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; చిత్తే చిత్తానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం – అయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో గోచరో సకో పేత్తికో విసయోతి (సం. ని. ౫.౩౭౧).

కుసలానన్తి అనవజ్జలక్ఖణానం. సమాదానహేతూతి సమాదాయ వత్తనహేతు. ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి ఏవం ఇదం లోకియలోకుత్తరం పుఞ్ఞఫలం వడ్ఢతి, పుఞ్ఞఫలన్తి చ ఉపరూపరి పుఞ్ఞమ్పి పుఞ్ఞవిపాకోపి వేదితబ్బో.

దళ్హనేమిచక్కవత్తిరాజకథావణ్ణనా

౮౧. తత్థ దువిధం కుసలం వట్టగామీ చ వివట్టగామీ చ. తత్థ వట్టగామికుసలం నామ మాతాపితూనం పుత్తధీతాసు పుత్తధీతానఞ్చ మాతాపితూసు సినేహవసేన ముదుమద్దవచిత్తం. వివట్టగామికుసలం నామ ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదిభేదా సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా. తేసు వట్టగామిపుఞ్ఞస్స పరియోసానం మనుస్సలోకే చక్కవత్తిసిరీవిభవో. వివట్టగామికుసలస్స మగ్గఫలనిబ్బానసమ్పత్తి. తత్థ వివట్టగామికుసలస్స విపాకం సుత్తపరియోసానే దస్సేస్సతి.

ఇధ పన వట్టగామికుసలస్స విపాకదస్సనత్థం, భిక్ఖవే, యదా పుత్తధీతరో మాతాపితూనం ఓవాదే న అట్ఠంసు, తదా ఆయునాపి వణ్ణేనాపి ఇస్సరియేనాపి పరిహాయింసు. యదా పన అట్ఠంసు, తదా వడ్ఢింసూతి వత్వా వట్టగామికుసలానుసన్ధివసేన ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే’’తి దేసనం ఆరభి. తత్థ చక్కవత్తీతిఆదీని మహాపదానే (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩) విత్థారితానేవ.

౮౨. ఓసక్కితన్తి ఈసకమ్పి అవసక్కితం. ఠానా చుతన్తి సబ్బసో ఠానా అపగతం. తం కిర చక్కరతనం అన్తేపురద్వారే అక్ఖాహతం వియ వేహాసం అట్ఠాసి. అథస్స ఉభోసు పస్సేసు ద్వే ఖదిరత్థమ్భే నిఖణిత్వా చక్కరతనమత్థకే నేమిఅభిముఖం ఏకం సుత్తకం బన్ధింసు. అధోభాగేపి నేమిఅభిముఖం ఏకం బన్ధింసు. తేసు ఉపరిమసుత్తతో అప్పమత్తకమ్పి ఓగతం చక్కరతనం ఓసక్కితం నామ హోతి, హేట్ఠా సుత్తస్స ఠానం ఉపరిమకోటియా అతిక్కన్తగతం ఠానా చుతం నామ హోతి, తదేతం అతిబలవదోసే సతి ఏవం హోతి. సుత్తమత్తమ్పి ఏకఙ్గులద్వఙ్గులమత్తం వా భట్ఠం ఠానా చుతమేవ హోతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘ఓసక్కితం ఠానా చుత’’న్తి.

అథ మే ఆరోచేయ్యాసీతి తాత, త్వం అజ్జ ఆదిం కత్వా దివసస్స తిక్ఖత్తుం చక్కరతనస్స ఉపట్ఠానం గచ్ఛ, ఏవం గచ్ఛన్తో యదా చక్కరతనం ఈసకమ్పి ఓసక్కితం ఠానా చుతం పస్ససి, అథ మయ్హం ఆచిక్ఖేయ్యాసి. జీవితఞ్హి మే తవ హత్థే నిక్ఖిత్తన్తి. అద్దసాతి అప్పమత్తో దివసస్స తిక్ఖత్తుం గన్త్వా ఓలోకేన్తో ఏకదివసం అద్దస.

౮౩. అథ ఖో, భిక్ఖవేతి భిక్ఖవే, అథ రాజా దళ్హనేమి ‘‘చక్కరతనం ఓసక్కిత’’న్తి సుత్వా ఉప్పన్నబలవదోమనస్సో ‘‘న దాని మయా చిరం జీవితబ్బం భవిస్సతి, అప్పావసేసం మే ఆయు, న మే దాని కామే పరిభుఞ్జనకాలో, పబ్బజ్జాకాలో మే ఇదానీ’’తి రోదిత్వా పరిదేవిత్వా జేట్ఠపుత్తం కుమారం ఆమన్తాపేత్వా ఏతదవోచ. సముద్దపరియన్తన్తి పరిక్ఖిత్తఏకసముద్దపరియన్తమేవ. ఇదం హిస్స కులసన్తకం. చక్కవాళపరియన్తం పన పుఞ్ఞిద్ధివసేన నిబ్బత్తం, న తం సక్కా దాతుం. కులసన్తకం పన నియ్యాతేన్తో ‘‘సముద్దపరియన్త’’న్తి ఆహ. కేసమస్సున్తి తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజన్తాపి హి పఠమం కేసమస్సుం ఓహారేన్తి. తతో పట్ఠాయ పరూళ్హకేసే బన్ధిత్వా విచరన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘కేసమస్సుం ఓహారేత్వా’’తి.

కాసాయానీతి కసాయరసపీతాని. ఆదితో ఏవం కత్వా పచ్ఛా వక్కలానిపి ధారేన్తి. పబ్బజీతి పబ్బజితో. పబ్బజిత్వా చ అత్తనో మఙ్గలవనుయ్యానేయేవ వసి. రాజిసిమ్హీతి రాజఈసిమ్హి. బ్రాహ్మణపబ్బజితా హి ‘‘బ్రాహ్మణిసయో’’తి వుచ్చన్తి. సేతచ్ఛత్తం పన పహాయ రాజపబ్బజితా రాజిసయోతి. అన్తరధాయీతి అన్తరహితం నిబ్బుతదీపసిఖా వియ అభావం ఉపగతం. పటిసంవేదేసీతి కన్దన్తో పరిదేవన్తో జానాపేసి. పేత్తికన్తి పితితో ఆగతం దాయజ్జం న హోతి, న సక్కా కుసీతేన హీనవీరియేన దస అకుసలకమ్మపథే సమాదాయ వత్తన్తేన పాపుణితుం. అత్తనో పన సుకతం కమ్మం నిస్సాయ దసవిధం ద్వాదసవిధం వా చక్కవత్తివత్తం పూరేన్తేనేవేతం పత్తబ్బన్తి దీపేతి. అథ నం వత్తపటిపత్తియం చోదేన్తో ‘‘ఇఙ్ఘ త్వ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అరియేతి నిద్దోసే. చక్కవత్తివత్తేతి చక్కవత్తీనం వత్తే.

చక్కవత్తిఅరియవత్తవణ్ణనా

౮౪. ధమ్మన్తి దసకుసలకమ్మపథధమ్మం. నిస్సాయాతి తదధిట్ఠానేన చేతసా తమేవ నిస్సయం కత్వా. ధమ్మం సక్కరోన్తోతి యథా కతో సో ధమ్మో సుట్ఠు కతో హోతి, ఏవమేతం కరోన్తో. ధమ్మం గరుం కరోన్తోతి తస్మిం గారవుప్పత్తియా తం గరుం కరోన్తో. ధమ్మం మానేన్తోతి తమేవ ధమ్మం పియఞ్చ భావనీయఞ్చ కత్వా విహరన్తో. ధమ్మం పూజేన్తోతి తం అపదిసిత్వా గన్ధమాలాదిపూజనేనస్స పూజం కరోన్తో. ధమ్మం అపచయమానోతి తస్సేవ ధమ్మస్స అఞ్జలికరణాదీహి నీచవుత్తితం కరోన్తో. ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతూతి తం ధమ్మం ధజమివ పురక్ఖత్వా కేతుమివ చ ఉక్ఖిపిత్వా పవత్తియా ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు చ హుత్వాతి అత్థో. ధమ్మాధిపతేయ్యోతి ధమ్మాధిపతిభూతో ఆగతభావేన ధమ్మవసేనేవ సబ్బకిరియానం కరణేన ధమ్మాధిపతేయ్యో హుత్వా. ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహస్సూతి ధమ్మో అస్సా అత్థీతి ధమ్మికా, రక్ఖా చ ఆవరణఞ్చ గుత్తి చ రక్ఖావరణగుత్తి. తత్థ ‘‘పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతీ’’తి (సం. ని. ౫.౩౮౫) వచనతో ఖన్తిఆదయో రక్ఖా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతి. ఖన్తియా అవిహింసాయ మేత్తచిత్తతా అనుద్దయతా’’తి (సం. ని. ౫.౩౮౫). నివాసనపారుపనగేహాదీనం నివారణా ఆవరణం, చోరాదిఉపద్దవనివారణత్థం గోపాయనా గుత్తి, తం సబ్బమ్పి సుట్ఠు సంవిదహస్సు పవత్తయ ఠపేహీతి అత్థో. ఇదాని యత్థ సా సంవిదహితబ్బా, తం దస్సేన్తో అన్తోజనస్మిన్తిఆదిమాహ.

తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – అన్తోజనసఙ్ఖాతం తవ పుత్తదారం సీలసంవరే పతిట్ఠపేహి, వత్థగన్ధమాలాదీని చస్స దేహి, సబ్బోపద్దవే చస్స నివారేహి. బలకాయాదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – బలకాయో కాలం అనతిక్కమిత్వా భత్తవేతనసమ్పదానేనపి అనుగ్గహేతబ్బో. అభిసిత్తఖత్తియా భద్రస్సాజానేయ్యాదిరతనసమ్పదానేనపి ఉపసఙ్గణ్హితబ్బా. అనుయన్తఖత్తియా తేసం అనురూపయానవాహనసమ్పదానేనపి పరితోసేతబ్బా. బ్రాహ్మణా అన్నపానవత్థాదినా దేయ్యధమ్మేన. గహపతికా భత్తబీజనఙ్గలఫాలబలిబద్దాదిసమ్పదానేన. తథా నిగమవాసినో నేగమా, జనపదవాసినో చ జానపదా. సమితపాపబాహితపాపా సమణబ్రాహ్మణా సమణపరిక్ఖారసమ్పదానేన సక్కాతబ్బా. మిగపక్ఖినో అభయదానేన సమస్సాసేతబ్బా.

విజితేతి అత్తనో ఆణాపవత్తిట్ఠానే. అధమ్మకారోతి అధమ్మకిరియా. మా పవత్తిత్థాతి యథా నప్పవత్తతి, తథా నం పటిపాదేహీతి అత్థో. సమణబ్రాహ్మణాతి సమితపాపబాహితపాపా. మదప్పమాదా పటివిరతాతి నవవిధా మానమదా, పఞ్చసు కామగుణేసు చిత్తవోస్సజ్జనసఙ్ఖాతా పమాదా చ పటివిరతా. ఖన్తిసోరచ్చే నివిట్ఠాతి అధివాసనఖన్తియఞ్చ సురతభావే చ పతిట్ఠితా. ఏకమత్తానన్తి అత్తనో రాగాదీనం దమనాదీహి ఏకమత్తానం దమేన్తి సమేన్తి పరినిబ్బాపేన్తీతి వుచ్చన్తి. కాలేన కాలన్తి కాలే కాలే. అభినివజ్జేయ్యాసీతి గూథం వియ విసం వియ అగ్గిం వియ చ సుట్ఠు వజ్జేయ్యాసి. సమాదాయాతి సురభికుసుమదామం వియ అమతం వియ చ సమ్మా ఆదాయ పవత్తేయ్యాసి.

ఇధ ఠత్వా వత్తం సమానేతబ్బం. అన్తోజనస్మిం బలకాయేపి ఏకం, ఖత్తియేసు ఏకం, అనుయన్తేసు ఏకం, బ్రాహ్మణగహపతికేసు ఏకం, నేగమజానపదేసు ఏకం, సమణబ్రాహ్మణేసు ఏకం, మిగపక్ఖీసు ఏకం, అధమ్మకారప్పటిక్ఖేపో ఏకం, అధనానం ధనానుప్పదానం ఏకం సమణబ్రాహ్మణే ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హపుచ్ఛనం ఏకన్తి ఏవమేతం దసవిధం హోతి. గహపతికే పన పక్ఖిజాతే చ విసుం కత్వా గణేన్తస్స ద్వాదసవిధం హోతి. పుబ్బే అవుత్తం వా గణేన్తేన అధమ్మరాగస్స చ విసమలోభస్స చ పహానవసేన ద్వాదసవిధం వేదితబ్బం. ఇదం ఖో తాత తన్తి ఇదం దసవిధం ద్వాదసవిధఞ్చ అరియచక్కవత్తివత్తం నామ. వత్తమానస్సాతి పూరేత్వా వత్తమానస్స. తదహుపోసథేతిఆది మహాసుదస్సనే వుత్తం.

౯౦. సమతేనాతి అత్తనో మతియా. సుదన్తి నిపాతమత్తం. పసాసతీతి అనుసాసతి. ఇదం వుత్తం హోతి – పోరాణకం రాజవంసం రాజపవేణిం రాజధమ్మం పహాయ అత్తనో మతిమత్తే ఠత్వా జనపదం అనుసాసతీతి. ఏవమయం మఘదేవవంసస్స కళారజనకో వియ దళ్హనేమివంసస్స ఉపచ్ఛేదకో అన్తిమపురిసో హుత్వా ఉప్పన్నో. పుబ్బేనాపరన్తి పుబ్బకాలేన సదిసా హుత్వా అపరకాలం. జనపదా న పబ్బన్తీతి న వడ్ఢన్తి. యథా తం పుబ్బకానన్తి యథా పుబ్బకానం రాజూనం పుబ్బే చ పచ్ఛా చ సదిసాయేవ హుత్వా పబ్బింసు, తథా న పబ్బన్తి. కత్థచి సుఞ్ఞా హోన్తి హతవిలుత్తా, తేలమధుఫాణితాదీసు చేవ యాగుభత్తాదీసు చ ఓజాపి పరిహాయిత్థాతి అత్థో.

అమచ్చా పారిసజ్జాతి అమచ్చా చేవ పరిసావచరా చ. గణకమహామత్తాతి అచ్ఛిద్దకాదిపాఠగణకా చేవ మహాఅమచ్చా చ. అనీకట్ఠాతి హత్థిఆచరియాదయో. దోవారికాతి ద్వారరక్ఖినో. మన్తస్సాజీవినోతి మన్తా వుచ్చతి పఞ్ఞా, తం నిస్సయం కత్వా యే జీవన్తి పణ్డితా మహామత్తా, తేసం ఏతం నామం.

ఆయువణ్ణాదిపరిహానికథావణ్ణనా

౯౧. నో చ ఖో అధనానన్తి బలవలోభత్తా పన అధనానం దలిద్దమనుస్సానం ధనం నానుప్పదాసి. నానుప్పదియమానేతి అననుప్పదియమానే, అయమేవ వా పాఠో. దాలిద్దియన్తి దలిద్దభావో. అత్తనా చ జీవాహీతి సయఞ్చ జీవం యాపేహీతి అత్థో. ఉద్ధగ్గికన్తిఆదీసు ఉపరూపరిభూమీసు ఫలదానవసేన ఉద్ధమగ్గమస్సాతి ఉద్ధగ్గికా. సగ్గస్స హితా తత్రుపపత్తిజననతోతి సోవగ్గికా. నిబ్బత్తట్ఠానే సుఖో విపాకో అస్సాతి సుఖవిపాకా. సుట్ఠు అగ్గానం దిబ్బవణ్ణాదీనం దసన్నం విసేసానం నిబ్బత్తనతో సగ్గసంవత్తనికా. ఏవరూపం దక్ఖిణం దానం పతిట్ఠపేతీతి అత్థో.

౯౨. పవడ్ఢిస్సతీతి వడ్ఢిస్సతి బహుం భవిస్సతి. సునిసేధం నిసేధేయ్యన్తి సుట్ఠు నిసిద్ధం నిసేధేయ్యం. మూలఘచ్చన్తి మూలహతం. ఖరస్సరేనాతి ఫరుససద్దేన. పణవేనాతి వజ్ఝభేరియా.

౯౩. సీసాని నేసం ఛిన్దిస్సామాతి యేసం అన్తమసో మూలకముట్ఠిమ్పి హరిస్సామ, తేసం తథేవ సీసాని ఛిన్దిస్సామ, యథా కోచి హటభావమ్పి న జానిస్సతి, అమ్హాకం దాని కిమేత్థ రాజాపి ఏవం ఉట్ఠాయ పరం మారేతీతి అయం నేసం అధిప్పాయో. ఉపక్కమింసూతి ఆరభింసు. పన్థదుహనన్తి పన్థఘాతం, పన్థే ఠత్వా చోరకమ్మం.

౯౪. న హి, దేవాతి సో కిర చిన్తేసి – ‘‘అయం రాజా సచ్చం దేవాతి ముఖపటిఞ్ఞాయ దిన్నాయ మారాపేతి, హన్దాహం ముసావాదం కరోమీ’’తి, మరణభయా ‘‘న హి దేవా’’తి అవోచ.

౯౬. ఏకిదన్తి ఏత్థ ఇదన్తి నిపాతమత్తం, ఏకే సత్తాతి అత్థో. చారిత్తన్తి మిచ్ఛాచారం. అభిజ్ఝాబ్యాపాదాతి అభిజ్ఝా చ బ్యాపాదో చ. మిచ్ఛాదిట్ఠీతి నత్థి దిన్నన్తిఆదికా అన్తగ్గాహికా పచ్చనీకదిట్ఠి.

౧౦౧. అధమ్మరాగోతి మాతా మాతుచ్ఛా పితుచ్ఛా మాతులానీతిఆదికే అయుత్తట్ఠానే రాగో. విసమలోభోతి పరిభోగయుత్తేసుపి ఠానేసు అతిబలవలోభో. మిచ్ఛాధమ్మోతి పురిసానం పురిసేసు ఇత్థీనఞ్చ ఇత్థీసు ఛన్దరాగో.

అమత్తేయ్యతాతిఆదీసు మాతు హితో మత్తేయ్యో, తస్స భావో మత్తేయ్యతా, మాతరి సమ్మా పటిపత్తియా ఏతం నామం. తస్సా అభావో చేవ తప్పటిపక్ఖతా చ అమత్తేయ్యతా. అపేత్తేయ్యతాదీసుపి ఏసేవ నయో. న కులే జేట్ఠాపచాయితాతి కులే జేట్ఠానం అపచితియా నీచవుత్తియా అకరణభావో.

దసవస్సాయుకసమయవణ్ణనా

౧౦౩. యం ఇమేసన్తి యస్మిం సమయే ఇమేసం. అలంపతేయ్యాతి పతినో దాతుం యుత్తా. ఇమాని రసానీతి ఇమాని లోకే అగ్గరసాని. అతిబ్యాదిప్పిస్సన్తీతి అతివియ దిప్పిస్సన్తి, అయమేవ వా పాఠో. కుసలన్తిపి న భవిస్సతీతి కుసలన్తి నామమ్పి న భవిస్సతి, పఞ్ఞత్తిమత్తమ్పి న పఞ్ఞాయిస్సతీతి అత్థో. పుజ్జా చ భవిస్సన్తి పాసంసా చాతి పూజారహా చ భవిస్సన్తి పసంసారహా చ. తదా కిర మనుస్సా ‘‘అసుకేన నామ మాతా పహతా, పితా పహతో, సమణబ్రాహ్మణా జీవితా వోరోపితా, కులే జేట్ఠానం అత్థిభావమ్పి న జానాతి, అహో పురిసో’’తి తమేవ పూజేస్సన్తి చేవ పసంసిస్సన్తి చ.

న భవిస్సతి మాతాతి వాతి అయం మయ్హం మాతాతి గరుచిత్తం న భవిస్సతి. గేహే మాతుగామం వియ నానావిధం అసబ్భికథం కథయమానా అగారవుపచారేన ఉపసఙ్కమిస్సన్తి. మాతుచ్ఛాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ మాతుచ్ఛాతి మాతుభగినీ. మాతులానీతి మాతులభరియా. ఆచరియభరియాతి సిప్పాయతనాని సిక్ఖాపకస్స ఆచరియస్స భరియా. గరూనం దారాతి చూళపితుమహాపితుఆదీనం భరియా. సమ్భేదన్తి మిస్సీభావం, మరియాదభేదం వా.

తిబ్బో ఆఘాతో పచ్చుపట్ఠితో భవిస్సతీతి బలవకోపో పునప్పునం ఉప్పత్తివసేన పచ్చుపట్ఠితో భవిస్సతి. అపరాని ద్వే ఏతస్సేవ వేవచనాని. కోపో హి చిత్తం ఆఘాతేతీతి ఆఘాతో. అత్తనో చ పరస్స చ హితసుఖం బ్యాపాదేతీతి బ్యాపాదో. మనోపదూసనతో మనోపదోసోతి వుచ్చతి. తిబ్బం వధకచిత్తన్తి పియమానస్సాపి పరం మారణత్థాయ వధకచిత్తం. తస్స వత్థుం దస్సేతుం మాతుపి పుత్తమ్హీతిఆది వుత్తం. మాగవికస్సాతి మిగలుద్దకస్స.

౧౦౪. సత్థన్తరకప్పోతి సత్థేన అన్తరకప్పో. సంవట్టకప్పం అప్పత్వా అన్తరావ లోకవినాసో. అన్తరకప్పో చ నామేస దుబ్భిక్ఖన్తరకప్పో రోగన్తరకప్పో సత్థన్తరకప్పోతి తివిధో. తత్థ లోభుస్సదాయ పజాయ దుబ్భిక్ఖన్తరకప్పో హోతి. మోహుస్సదాయ రోగన్తరకప్పో. దోసుస్సదాయ సత్థన్తరకప్పో. తత్థ దుబ్భిక్ఖన్తరకప్పేన నట్ఠా యేభుయ్యేన పేత్తివిసయే ఉపపజ్జన్తి. కస్మా? ఆహారనికన్తియా బలవత్తా. రోగన్తరకప్పేన నట్ఠా యేభుయ్యేన సగ్గే నిబ్బత్తన్తి కస్మా? తేసఞ్హి ‘‘అహో వతఞ్ఞేసం సత్తానం ఏవరూపో రోగో న భవేయ్యా’’తి మేత్తచిత్తం ఉప్పజ్జతీతి. సత్థన్తరకప్పేన నట్ఠా యేభుయ్యేన నిరయే ఉపపజ్జన్తి. కస్మా? అఞ్ఞమఞ్ఞం బలవాఘాతతాయ.

మిగసఞ్ఞన్తి ‘‘అయం మిగో, అయం మిగో’’తి సఞ్ఞం. తిణ్హాని సత్థాని హత్థేసు పాతుభవిస్సన్తీతి తేసం కిర హత్థేన ఫుట్ఠమత్తం యంకిఞ్చి అన్తమసో తిణపణ్ణం ఉపాదాయ ఆవుధమేవ భవిస్సతి. మా చ మయం కఞ్చీతి మయం కఞ్చి ఏకపురిసమ్పి జీవితా మా వోరోపయిమ్హ. మా చ అమ్హే కోచీతి అమ్హేపి కోచి ఏకపురిసో జీవితా మా వోరోపయిత్థ. యంనూన మయన్తి అయం లోకవినాసో పచ్చుపట్ఠితో, న సక్కా ద్వీహి ఏకట్ఠానే ఠితేహి జీవితం లద్ధున్తి మఞ్ఞమానా ఏవం చిన్తయింసు. వనగహనన్తి వనసఙ్ఖాతేహి తిణగుమ్బలతాదీహి గహనం దుప్పవేసట్ఠానం. రుక్ఖగహనన్తి రుక్ఖేహి గహనం దుప్పవేసట్ఠానం. నదీవిదుగ్గన్తి నదీనం అన్తరదీపాదీసు దుగ్గమనట్ఠానం. పబ్బతవిసమన్తి పబ్బతేహి విసమం, పబ్బతేసుపి వా విసమట్ఠానం. సభాగాయిస్సన్తీతి యథా అహం జీవామి దిట్ఠా భో సత్తా, త్వమ్పి తథా జీవసీతి ఏవం సమ్మోదనకథాయ అత్తనా సభాగే కరిస్సన్తి.

ఆయువణ్ణాదివడ్ఢనకథావణ్ణనా

౧౦౫. ఆయతన్తి మహన్తం. పాణాతిపాతా విరమేయ్యామాతి పాణాతిపాతతో ఓసక్కేయ్యామ. పాణాతిపాతం విరమేయ్యామాతిపి సజ్ఝాయన్తి, తత్థ పాణాతిపాతం పజహేయ్యామాతి అత్థో. వీసతివస్సాయుకాతి మాతాపితరో పాణాతిపాతా పటివిరతా, పుత్తా కస్మా వీసతివస్సాయుకా అహేసున్తి ఖేత్తవిసుద్ధియా. తేసఞ్హి మాతాపితరో సీలవన్తో జాతా. ఇతి సీలగబ్భే వడ్ఢితత్తా ఇమాయ ఖేత్తవిసుద్ధియా దీఘాయుకా అహేసుం. యే పనేత్థ కాలం కత్వా తత్థేవ నిబ్బత్తా, తే అత్తనోవ సీలసమ్పత్తియా దీఘాయుకా అహేసుం.

అస్సామాతి భవేయ్యామ. చత్తారీసవస్సాయుకాతిఆదయో కోట్ఠాసా అదిన్నాదానాదీహి పటివిరతానం వసేన వేదితబ్బా.

సఙ్ఖరాజఉప్పత్తివణ్ణనా

౧౦౬. ఇచ్ఛాతి మయ్హం భత్తం దేథాతి ఏవం ఉప్పజ్జనకతణ్హా. అనసనన్తి న అసనం అవిప్ఫారికభావో కాయాలసియం, భత్తం భుత్తానం భత్తసమ్మదపచ్చయా నిపజ్జితుకామతాజనకో కాయదుబ్బలభావోతి అత్థో. జరాతి పాకటజరా. కుక్కుటసమ్పాతికాతి ఏకగామస్స ఛదనపిట్ఠతో ఉప్పతిత్వా ఇతరగామస్స ఛదనపిట్ఠే పతనసఙ్ఖాతో కుక్కుటసమ్పాతో. ఏతాసు అత్థీతి కుక్కుటసమ్పాతికా. ‘‘కుక్కుటసమ్పాదికా’’తిపి పాఠో, గామన్తరతో గామన్తరం కుక్కుటానం పదసా గమనసఙ్ఖాతో కుక్కుటసమ్పాదో ఏతాసు అత్థీతి అత్థో. ఉభయమ్పేతం ఘననివాసతంయేవ దీపేతి. అవీచి మఞ్ఞే ఫుటో భవిస్సతీతి అవీచిమహానిరయో వియ నిరన్తరపూరితో భవిస్సతి.

౧౦౭. ‘‘అసీతివస్ససహస్సాయుకేసు, భిక్ఖవే, మనుస్సేసు మేత్తేయ్యో నామ భగవా లోకే ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి న వడ్ఢమానకవసేన వుత్తం. న హి బుద్ధా వడ్ఢమానే ఆయుమ్హి నిబ్బత్తన్తి, హాయమానే పన నిబ్బత్తన్తి. తస్మా యదా తం ఆయు వడ్ఢిత్వా అసఙ్ఖేయ్యతం పత్వా పున హాయమానం అసీతివస్ససహస్సకాలే ఠస్సతి, తదా ఉప్పజ్జిస్సతీతి అత్థో. పరిహరిస్సతీతి ఇదం పన పరివారేత్వా విచరన్తానం వసేన వుత్తం. యూపోతి పాసాదో. రఞ్ఞా మహాపనాదేన కారాపితోతి రఞ్ఞా హేతుభూతేన తస్సత్థాయ సక్కేన దేవరాజేన విస్సకమ్మదేవపుత్తం పేసేత్వా కారాపితో. పుబ్బే కిర ద్వే పితాపుత్తా నళకారా పచ్చేకబుద్ధస్స నళేహి చ ఉదుమ్బరేహి చ పణ్ణసాలం కారాపేత్వా తం తత్థ వాసాపేత్వా చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహింసు. తే కాలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తా. తేసు పితా దేవలోకేయేవ అట్ఠాసి. పుత్తో దేవలోకా చవిత్వా సురుచిస్స రఞ్ఞో దేవియా సుమేధాయ కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తో. మహాపనాదో నామ కుమారో అహోసి. సో అపరభాగే ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా మహాపనాదో నామ రాజా జాతో. అథస్స పుఞ్ఞానుభావేన సక్కో దేవరాజా విస్సకమ్మదేవపుత్తం రఞ్ఞో పాసాదం కరోహీతి పహిణి సో తస్స పాసాదం నిమ్మిని పఞ్చవీసతియోజనుబ్బేధం సత్తరతనమయం సతభూమకం. యం సన్ధాయ జాతకే వుత్తం –

‘‘పనాదో నామ సో రాజా, యస్స యూపో సువణ్ణయో;

తిరియం సోళసుబ్బేధో, ఉద్ధమాహు సహస్సధా.

సహస్సకణ్డో సతగేణ్డు, ధజాలు హరితామయో;

అనచ్చుం తత్థ గన్ధబ్బా, ఛ సహస్సాని సత్తధా.

ఏవమేతం తదా ఆసి, యథా భాససి భద్దజి;

సక్కో అహం తదా ఆసిం, వేయ్యావచ్చకరో తవా’’తి. (జా. ౫.౩.౪౨);

సో రాజా తత్థ యావతాయుకం వసిత్వా కాలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తి. తస్మిం దేవలోకే నిబ్బత్తే సో పాసాదో మహాగఙ్గాయ అనుసోతం పతి. తస్స ధురసోపానసమ్ముఖట్ఠానే పయాగపతిట్ఠానం నామ నగరం మాపితం. థుపికాసమ్ముఖట్ఠానే కోటిగామో నామ. అపరభాగే అమ్హాకం భగవతో కాలే సో నళకారదేవపుత్తో దేవలోకతో చవిత్వా మనుస్సపథే భద్దజిసేట్ఠి నామ హుత్వా సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణి. సో నావాయ గఙ్గాతరణదివసే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స తం పాసాదం దస్సేతీతి వత్థు విత్థారేతబ్బం. కస్మా పనేస పాసాదో న అన్తరహితోతి? ఇతరస్స ఆనుభావా. తేన సద్ధిం పుఞ్ఞం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తకులపుత్తో అనాగతే సఙ్ఖో నామ రాజా భవిస్సతి. తస్స పరిభోగత్థాయ సో పాసాదో ఉట్ఠహిస్సతి, తస్మా న అన్తరహితోతి.

౧౦౮. ఉస్సాపేత్వాతి తం పాసాదం ఉట్ఠాపేత్వా. అజ్ఝావసిత్వాతి తత్థ వసిత్వా. తం దత్వా విస్సజ్జిత్వాతి తం పాసాదం దానవసేన దత్వా నిరపేక్ఖో పరిచ్చాగవసేన చ విస్సజ్జిత్వా. కస్స చ ఏవం దత్వాతి? సమణాదీనం. తేనాహ – ‘‘సమణబ్రాహ్మణకపణద్ధికవనిబ్బకయాచకానం దానం దత్వా’’తి. కథం పన సో ఏకం పాసాదం బహూనం దస్సతీతి? ఏవం కిరస్స చిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతి ‘‘అయం పాసాదో విప్పకిరియతూ’’తి. సో ఖణ్డఖణ్డసో విప్పకిరిస్సతి. సో తం అలగ్గమానోవ హుత్వా ‘‘యో యత్తకం ఇచ్ఛతి, సో తత్తకం గణ్హతూ’’తి దానవసేన విస్సజ్జిస్సతి. తేన వుత్తం – ‘‘దానం దత్వా మేత్తేయ్యస్స భగవతో…పే… విహరిస్సతీ’’తి. ఏత్తకేన భగవా వట్టగామికుసలస్స అనుసన్ధిం దస్సేతి.

౧౦౯. ఇదాని వివట్టగామికుసలస్స అనుసన్ధిం దస్సేన్తో పున అత్తదీపా, భిక్ఖవే, విహరథాతిఆదిమాహ.

భిక్ఖునో ఆయువణ్ణాదివడ్ఢనకథావణ్ణనా

౧౧౦. ఇదం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో ఆయుస్మిన్తి భిక్ఖవే యం వో అహం ఆయునాపి వడ్ఢిస్సథాతి అవోచం, తత్థ ఇదం భిక్ఖునో ఆయుస్మిం ఇదం ఆయుకారణన్తి అత్థో. తస్మా తుమ్హేహి ఆయునా వడ్ఢితుకామేహి ఇమే చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావేతబ్బాతి దస్సేతి.

వణ్ణస్మిన్తి యం వో అహం వణ్ణేనపి వడ్ఢిస్సథాతి అవోచం, ఇదం తత్థ వణ్ణకారణం. సీలవతో హి అవిప్పటిసారాదీనం వసేన సరీరవణ్ణోపి కిత్తివసేన గుణవణ్ణోపి వడ్ఢతి. తస్మా తుమ్హేహి వణ్ణేన వడ్ఢితుకామేహి సీలసమ్పన్నేహి భవితబ్బన్తి దస్సేతి.

సుఖస్మిన్తి యం వో అహం సుఖేనపి వడ్ఢిస్సథాతి అవోచం, ఇదం తత్థ వివేకజం పీతిసుఖాదినానప్పకారకం ఝానసుఖం. తస్మా తుమ్హేహి సుఖేన వడ్ఢితుకామేహి ఇమాని చత్తారి ఝానాని భావేతబ్బాని.

భోగస్మిన్తి యం వో అహం భోగేనపి వడ్ఢిస్సథాతి అవోచం, అయం సో అప్పమాణానం సత్తానం అప్పటికూలతావహో సుఖసయనాది ఏకాదసానిసంసో సబ్బదిసావిప్ఫారితబ్రహ్మవిహారభోగో. తస్మా తుమ్హేహి భోగేన వడ్ఢితుకామేహి ఇమే బ్రహ్మవిహారా భావేతబ్బా.

బలస్మిన్తి యం వో అహం బలేనపి వడ్ఢిస్సథాతి అవోచం, ఇదం ఆసవక్ఖయపరియోసానే ఉప్పన్నం అరహత్తఫలసఙ్ఖాతం బలం. తస్మా తుమ్హేహి బలేన వడ్ఢితుకామేహి అరహత్తప్పత్తియా యోగో కరణీయో.

యథయిదం, భిక్ఖవే, మారబలన్తి యథా ఇదం దేవపుత్తమారమచ్చుమారకిలేసమారానం బలం దుప్పసహం దురభిసమ్భవం, ఏవం అఞ్ఞం లోకే ఏకబలమ్పి న సమనుపస్సామి. తమ్పి బలం ఇదమేవ అరహత్తఫలం పసహతి అభిభవతి అజ్ఝోత్థరతి. తస్మా ఏత్థేవ యోగో కరణీయోతి దస్సేతి.

ఏవమిదం పుఞ్ఞన్తి ఏవం ఇదం లోకుత్తరపుఞ్ఞమ్పి యావ ఆసవక్ఖయా పవడ్ఢతీతి వివట్టగామికుసలానుసన్ధిం నిట్ఠపేన్తో అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠపేసి. సుత్తపరియోసానే వీసతి భిక్ఖుసహస్సాని అరహత్తం పాపుణింసు. చతురాసీతి పాణసహస్సాని అమతపానం పివింసూతి.

సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ

చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.