౧౦. సఙ్గీతిసుత్తవణ్ణనా
౨౯౬. ఏవం మే సుతన్తి సఙ్గీతిసుత్తం. తత్రాయమపుబ్బపదవణ్ణనా – చారికం చరమానోతి నిబద్ధచారికం చరమానో. తదా కిర సత్థా దససహస్సచక్కవాళే ఞాణజాలం పత్థరిత్వా లోకం వోలోకయమానో పావానగరవాసినో మల్లరాజానో దిస్వా ఇమే రాజానో మయ్హం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణజాలస్స అన్తో పఞ్ఞాయన్తి, కిం ను ఖోతి ఆవజ్జన్తో ‘‘రాజానో ఏకం సన్ధాగారం కారేసుం, మయి గతే మఙ్గలం భణాపేస్సన్తి, అహం తేసం మఙ్గలం వత్వా ఉయ్యోజేత్వా ‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ధమ్మకథం కథేహీ’తి సారిపుత్తం వక్ఖామి, సారిపుత్తో తీహి పిటకేహి సమ్మసిత్వా చుద్దసపఞ్హాధికేన పఞ్హసహస్సేన పటిమణ్డేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సఙ్గీతిసుత్తం నామ కథేస్సతి, సుత్తన్తం ఆవజ్జేత్వా పఞ్చ భిక్ఖుసతాని సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణిస్సన్తీ’’తి ఇమమత్థం దిస్వా చారికం పక్కన్తో. తేన వుత్తం – ‘‘మల్లేసు చారికం చరమానో’’తి.
ఉబ్భతకనవసన్ధాగారవణ్ణనా
౨౯౭. ఉబ్భతకన్తి తస్స నామం, ఉచ్చత్తా వా ఏవం వుత్తం. సన్ధాగారన్తి నగరమజ్ఝే సన్ధాగారసాలా. సమణేన వాతి ఏత్థ యస్మా ఘరవత్థుపరిగ్గహకాలేయేవ దేవతా అత్తనో వసనట్ఠానం గణ్హన్తి. తస్మా దేవేన వాతి అవత్వా ‘‘సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా కేనచి వా మనుస్సభూతేనా’’తి వుత్తం. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి భగవతో ఆగమనం సుత్వా ‘‘అమ్హేహి గన్త్వాపి న భగవా ఆనీతో, దూతం పేసేత్వాపి న పక్కోసాపితో, సయమేవ పన మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో అమ్హాకం వసనట్ఠానం సమ్పత్తో, అమ్హేహి చ సన్ధాగారసాలా కారితా, ఏత్థ మయం దసబలం ఆనేత్వా మఙ్గలం భణాపేస్సామా’’తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమింసు.
౨౯౮. యేన సన్ధాగారం తేనుపసఙ్కమింసూతి తం దివసం కిర సన్ధాగారే చిత్తకమ్మం నిట్ఠపేత్వా అట్టకా ముత్తమత్తా హోన్తి, బుద్ధా చ నామ అరఞ్ఞజ్ఝాసయా అరఞ్ఞారామా, అన్తోగామే వసేయ్యుం వా నో వా. తస్మా భగవతో మనం జానిత్వావ పటిజగ్గిస్సామాతి చిన్తేత్వా తే భగవన్తం ఉపసఙ్కమింసు. ఇదాని పన మనం లభిత్వా పటిజగ్గితుకామా యేన సన్ధాగారం తేనుపసఙ్కమింసు. సబ్బసన్థరిన్తి యథా సబ్బం సన్థతం హోతి, ఏవం. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి ఏత్థ పన తే మల్లరాజానో సన్ధాగారం పటిజగ్గిత్వా నగరవీథియోపి సమ్మజ్జాపేత్వా ధజే ఉస్సాపేత్వా గేహద్వారేసు పుణ్ణఘటే చ కదలియో చ ఠపాపేత్వా సకలనగరం దీపమాలాదీహి విప్పకిణ్ణతారకం వియ కత్వా ఖీరపాయకే దారకే ఖీరం పాయ్యేథ, దహరే కుమారే లహుం లహుం భోజాపేత్వా సయాపేథ, ఉచ్చాసద్దం మా కరిత్థ, అజ్జ ఏకరత్తిం సత్థా అన్తోగామే వసిస్సతి, బుద్ధా నామ అప్పసద్దకామా హోన్తీతి భేరిం చరాపేత్వా సయం దణ్డదీపికం ఆదాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు.
౨౯౯. భగవన్తంయేవ పురక్ఖత్వాతి భగవన్తం పురతో కత్వా. తత్థ భగవా భిక్ఖూనఞ్చేవ ఉపాసకానఞ్చ మజ్ఝే నిసిన్నో అతివియ విరోచతి, సమన్తపాసాదికో సువణ్ణవణ్ణో అభిరూపో దస్సనీయో. పురిమకాయతో సువణ్ణవణ్ణా రస్మి ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థం ఠానం గణ్హాతి. పచ్ఛిమకాయతో. దక్ఖిణహత్థతో. వామహత్థతో సువణ్ణవణ్ణా రస్మి ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థం ఠానం గణ్హాతి. ఉపరి కేసన్తతో పట్ఠాయ సబ్బకేసావట్టేహి మోరగీవవణ్ణా రస్మి ఉట్ఠహిత్వా గగనతలే అసీతిహత్థం ఠానం గణ్హాతి. హేట్ఠా పాదతలేహి పవాళవణ్ణా రస్మి ఉట్ఠహిత్వా ఘనపథవియం అసీతిహత్థం ఠానం గణ్హాతి. ఏవం సమన్తా అసీతి హత్థమత్తం ఠానం ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో విజ్జోతమానా విప్ఫన్దమానా విధావన్తి. సబ్బే దిసాభాగా సువణ్ణచమ్పకపుప్ఫేహి వికిరియమానా వియ సువణ్ణఘటతో నిక్ఖన్తసువణ్ణరసధారాహి సిఞ్చమానా వియ పసారితసువణ్ణపటపరిక్ఖిత్తా వియ వేరమ్భవాతసముట్ఠితకింసుకకణికారపుప్ఫచుణ్ణసమాకిణ్ణా వియ చ విప్పకాసన్తి.
భగవతోపి అసీతిఅనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభాద్వత్తింసవరలక్ఖణసముజ్జలం సరీరం సముగ్గతతారకం వియ గగనతలం, వికసితమివ పదుమవనం, సబ్బపాలిఫుల్లో వియ యోజనసతికో పారిచ్ఛత్తకో పటిపాటియా ఠపితానం ద్వత్తింసచన్దానం ద్వత్తింససూరియానం ద్వత్తింసచక్కవత్తిరాజానం ద్వత్తింసదేవరాజానం ద్వత్తింసమహాబ్రహ్మానం సిరియా సిరిం అభిభవమానం వియ విరోచతి. పరివారేత్వా నిసిన్నా భిక్ఖూపి సబ్బేవ అప్పిచ్ఛా సన్తుట్ఠా పవివిత్తా అసంసట్ఠా ఆరద్ధవీరియా వత్తారో వచనక్ఖమా చోదకా పాపగరహినో సీలసమ్పన్నా సమాధిసమ్పన్నా పఞ్ఞావిముత్తి విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నా. తేహి పరివారితో భగవా రత్తకమ్బలపరిక్ఖిత్తో వియ సువణ్ణక్ఖన్ధో, రత్తపదుమవనసణ్డమజ్ఝగతా వియ సువణ్ణనావా, పవాళవేదికాపరిక్ఖిత్తో వియ సువణ్ణపాసాదో విరోచిత్థ.
అసీతిమహాథేరాపి నం మేఘవణ్ణం పంసుకూలం పారుపిత్వా మణివమ్మవమ్మితా వియ మహానాగా పరివారయింసు వన్తరాగా భిన్నకిలేసా విజటితజటా ఛిన్నబన్ధనా కులే వా గణే వా అలగ్గా. ఇతి భగవా సయం వీతరాగో వీతరాగేహి, వీతదోసో వీతదోసేహి, వీతమోహో వీతమోహేహి, నిత్తణ్హో నిత్తణ్హేహి, నిక్కిలేసో నిక్కిలేసేహి, సయం బుద్ధో బహుస్సుతబుద్ధేహి పరివారితో పత్తపరివారితం వియ కేసరం, కేసరపరివారితా వియ కణ్ణికా, అట్ఠనాగసహస్సపరివారితో వియ ఛద్దన్తో నాగరాజా, నవుతిహంససహస్సపరివారితో వియ ధతరట్ఠో హంసరాజా, సేనఙ్గపరివారితో వియ చక్కవత్తిరాజా, మరుగణపరివారితో వియ సక్కో దేవరాజా, బ్రహ్మగణపరివారితో వియ హారితో మహాబ్రహ్మా, అసమేన బుద్ధవేసేన అపరిమాణేన బుద్ధవిలాసేన తస్సం పరిసతి నిసిన్నో పావేయ్యకే మల్లే బహుదేవ రత్తిం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా ఉయ్యోజేసి.
ఏత్థ చ ధమ్మికథా నామ సన్ధాగారఅనుమోదనప్పటిసంయుత్తా పకిణ్ణకకథా వేదితబ్బా. తదా హి భగవా ఆకాసగఙ్గం ఓతారేన్తో వియ పథవోజం ఆకడ్ఢన్తో వియ మహాజమ్బుం మత్థకే గహేత్వా చాలేన్తో వియ యోజనియమధుగణ్డం చక్కయన్తేన పీళేత్వా మధుపానం పాయమానో వియ చ పావేయ్యకానం మల్లానం హితసుఖావహం పకిణ్ణకకథం కథేసి.
౩౦౦. తుణ్హీభూతం తుణ్హీభూతన్తి యం యం దిసం అనువిలోకేతి, తత్థ తత్థ తుణ్హీభూతమేవ. అనువిలోకేత్వాతి మంసచక్ఖునా దిబ్బచక్ఖునాతి ద్వీహి చక్ఖూహి తతో తతో విలోకేత్వా. మంసచక్ఖునా హి నేసం బహిద్ధా ఇరియాపథం పరిగ్గహేసి. తత్థ ఏకభిక్ఖుస్సాపి నేవ హత్థకుక్కుచ్చం న పాదకుక్కుచ్చం అహోసి, న కోచి సీసముక్ఖిపి, న కథం కథేసి, న నిద్దాయన్తో నిసీది. సబ్బేపి తీహి సిక్ఖాహి సిక్ఖితా నివాతే పదీపసిఖా వియ నిచ్చలా నిసీదింసు. ఇతి నేసం ఇమం ఇరియాపథం మంసచక్ఖునా పరిగ్గహేసి. ఆలోకం పన వడ్ఢయిత్వా దిబ్బచక్ఖునా హదయరూపం దిస్వా అబ్భన్తరగతం సీలం ఓలోకేసి. సో అనేకసతానం భిక్ఖూనం అన్తోకుమ్భియం జలమానం పదీపం వియ అరహత్తుపగం సీలం అద్దస. ఆరద్ధవిపస్సకా హి తే భిక్ఖూ. ఇతి నేసం సీలం దిస్వా ‘‘ఇమేపి భిక్ఖూ మయ్హం అనుచ్ఛవికా, అహమ్పి ఇమేసం అనుచ్ఛవికో’’తి చక్ఖుతలేసు నిమిత్తం ఠపేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఓలోకేత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఆమన్తేసి ‘‘పిట్ఠి మే ఆగిలాయతీ’’తి. కస్మా ఆగిలాయతి? భగవతో హి ఛబ్బస్సాని మహాపధానం పదహన్తస్స మహన్తం కాయదుక్ఖం అహోసి. అథస్స అపరభాగే మహల్లకకాలే పిట్ఠివాతో ఉప్పజ్జి.
సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞాపేత్వాతి సన్ధాగారస్స కిర ఏకపస్సే తే రాజానో కప్పియమఞ్చకం పఞ్ఞపేసుం ‘‘అప్పేవ నామ సత్థా నిపజ్జేయ్యా’’తి. సత్థాపి చతూహి ఇరియాపథేహి పరిభుత్తం ఇమేసం మహప్ఫలం భవిస్సతీతి తత్థ సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞాపేత్వా నిపజ్జి.
భిన్ననిగణ్ఠవత్థువణ్ణనా
౩౦౧. తస్స కాలఙ్కిరియాయాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం సబ్బం హేట్ఠా వుత్తమేవ.
౩౦౨. ఆమన్తేసీతి భణ్డనాదివూపసమకరం స్వాఖ్యాతం ధమ్మం దేసేతుకామో ఆమన్తేసి.
ఏకకవణ్ణనా
౩౦౩. తత్థాతి తస్మిం ధమ్మే. సఙ్గాయితబ్బన్తి సమగ్గేహి గాయితబ్బం, ఏకవచనేహి అవిరుద్ధవచనేహి భణితబ్బం. న వివదితబ్బన్తి అత్థే వా బ్యఞ్జనే వా వివాదో న కాతబ్బో. ఏకో ధమ్మోతి ఏకకదుకతికాదివసేన బహుధా సామగ్గిరసం దస్సేతుకామో పఠమం తావ ‘‘ఏకో ధమ్మో’’తి ఆహ. సబ్బే సత్తాతి కామభవాదీసు సఞ్ఞాభవాదీసు ఏకవోకారభవాదీసు చ సబ్బభవేసు సబ్బే సత్తా. ఆహారట్ఠితికాతి ఆహారతో ఠితి ఏతేసన్తి ఆహారట్ఠితికా. ఇతి సబ్బసత్తానం ఠితి హేతు ఆహారో నామ ఏకో ధమ్మో అమ్హాకం సత్థారా యాథావతో ఞత్వా సమ్మదక్ఖాతో ఆవుసోతి దీపేతి.
నను చ ఏవం సన్తే యం వుత్తం ‘‘అసఞ్ఞసత్తా దేవా అహేతుకా అనాహారా అఫస్సకా’’తిఆది, (విభ. ౧౦౧౭) తం వచనం విరుజ్ఝతీతి, న విరుజ్ఝతి. తేసఞ్హి ఝానం ఆహారో హోతి. ఏవం సన్తేపి ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆహారా భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయ. కతమే చత్తారో? కబళీకారో ఆహారో ఓళారికో వా సుఖుమో వా, ఫస్సో దుతియో, మనోసఞ్చేతనా తతియా, విఞ్ఞాణం చతుత్థ’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౧) ఇదమ్పి విరుజ్ఝతీతి, ఇదమ్పి న విరుజ్ఝతి. ఏతస్మిఞ్హి సుత్తే నిప్పరియాయేన ఆహారలక్ఖణావ ధమ్మా ఆహారాతి వుత్తా. ఇధ పన పరియాయేన పచ్చయో ఆహారోతి వుత్తో. సబ్బధమ్మానఞ్హి పచ్చయో లద్ధుం వట్టతి. సో చ యం యం ఫలం జనేతి, తం తం ఆహరతి నామ, తస్మా ఆహారోతి వుచ్చతి. తేనేవాహ ‘‘అవిజ్జమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చ, భిక్ఖవే, అవిజ్జాయ ఆహారో? పఞ్చనీవరణాతిస్స వచనీయం. పఞ్చనీవరణేపాహం, భిక్ఖవే, సాహారే వదామి, నో అనాహారే. కో చ, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం నీవరణానం ఆహారో? అయోనిసోమనసికారోతిస్స వచనీయ’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౬౧). అయం ఇధ అధిప్పేతో.
ఏతస్మిఞ్హి పచ్చయాహారే గహితే పరియాయాహారోపి నిప్పరియాయాహారోపి సబ్బో గహితోవ హోతి. తత్థ అసఞ్ఞభవే పచ్చయాహారో లబ్భతి. అనుప్పన్నే హి బుద్ధే తిత్థాయతనే పబ్బజితా వాయోకసిణే పరికమ్మం కత్వా చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తతో వుట్ఠాయ ధీ చిత్తం, ధిబ్బతేతం చిత్తం చిత్తస్స నామ అభావోయేవ సాధు, చిత్తఞ్హి నిస్సాయేవ వధబన్ధాదిపచ్చయం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి. చిత్తే అసతి నత్థేతన్తి ఖన్తిం రుచిం ఉప్పాదేత్వా అపరిహీనజ్ఝానా కాలఙ్కత్వా అసఞ్ఞభవే నిబ్బత్తన్తి. యో యస్స ఇరియాపథో మనుస్సలోకే పణిహితో అహోసి, సో తేన ఇరియాపథేన నిబ్బత్తిత్వా పఞ్చ కప్పసతాని ఠితో వా నిసిన్నో వా నిపన్నో వా హోతి. ఏవరూపానమ్పి సత్తానం పచ్చయాహారో లబ్భతి. తే హి యం ఝానం భావేత్వా నిబ్బత్తా, తదేవ నేసం పచ్చయో హోతి. యథా జియావేగేన ఖిత్తసరో యావ జియావేగో అత్థి, తావ గచ్ఛతి, ఏవం యావ ఝానపచ్చయో అత్థి, తావ తిట్ఠన్తి. తస్మిం నిట్ఠితే ఖీణవేగో సరో వియ పతన్తి. యే పన తే నేరయికా నేవ ఉట్ఠానఫలూపజీవీ న పుఞ్ఞఫలూపజీవీతి వుత్తా, తేసం కో ఆహారోతి? తేసం కమ్మమేవ ఆహారో. కిం పఞ్చ ఆహారా అత్థీతి చే. పఞ్చ, న పఞ్చాతి ఇదం న వత్తబ్బం. నను పచ్చయో ఆహారోతి వుత్తమేతం. తస్మా యేన కమ్మేన తే నిరయే నిబ్బత్తా, తదేవ తేసం ఠితిపచ్చయత్తా ఆహారో హోతి. యం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం ‘‘న చ తావ కాలఙ్కరోతి, యావ న తం పాపకమ్మం బ్యన్తీ హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౫౦).
కబళీకారం ఆహారం ఆరబ్భ చేత్థ వివాదో న కాతబ్బో. ముఖే ఉప్పన్నో ఖేళోపి హి తేసం ఆహారకిచ్చం సాధేతి. ఖేళోపి హి నిరయే దుక్ఖవేదనియో హుత్వా పచ్చయో హోతి, సగ్గే సుఖవేదనియో. ఇతి కామభవే నిప్పరియాయేన చత్తారో ఆహారా. రూపారూపభవేసు ఠపేత్వా అసఞ్ఞం సేసానం తయో. అసఞ్ఞానఞ్చేవ అవసేసానఞ్చ పచ్చయాహారోతి ఇమినా ఆహారేన ‘‘సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా’’తి ఏతం పఞ్హం కథేత్వా ‘‘అయం ఖో ఆవుసో’’తి ఏవం నియ్యాతనమ్పి ‘‘అత్థి ఖో ఆవుసో’’తి పున ఉద్ధరణమ్పి అకత్వా ‘‘సబ్బే సత్తా సఙ్ఖారట్ఠితికా’’తి దుతియపఞ్హం విస్సజ్జేసి.
కస్మా పన న నియ్యాతేసి న ఉద్ధరిత్థ? తత్థ తత్థ నియ్యాతియమానేపి ఉద్ధరియమానేపి పరియాపుణితుం వాచేతుం దుక్ఖం హోతి, తస్మా ద్వే ఏకాబద్ధే కత్వా విస్సజ్జేసి. ఇమస్మిమ్పి విస్సజ్జనే హేట్ఠా వుత్తపచ్చయోవ అత్తనో ఫలస్స సఙ్ఖరణతో సఙ్ఖారోతి వుత్తో. ఇతి హేట్ఠా ఆహారపచ్చయో కథితో, ఇధ సఙ్ఖారపచ్చయోతి అయమేత్థ హేట్ఠిమతో విసేసో. ‘‘హేట్ఠా నిప్పరియాయాహారో గహితో, ఇధ పరియాయాహారోతి ఏవం గహితే విసేసో పాకటో భవేయ్య, నో చ గణ్హింసూ’తి మహాసీవత్థేరో ఆహ. ఇన్ద్రియబద్ధస్సపి హి అనిన్ద్రియబద్ధస్సపి పచ్చయో లద్ధుం వట్టతి. వినా పచ్చయేన ధమ్మో నామ నత్థి. తత్థ అనిన్ద్రియబద్ధస్స తిణరుక్ఖలతాదినో పథవీరసో ఆపోరసో చ పచ్చయో హోతి. దేవే అవస్సన్తే హి తిణాదీని మిలాయన్తి, వస్సన్తే చ పన హరితాని హోన్తి. ఇతి తేసం పథవీరసో ఆపోరసో చ పచ్చయో హోతి. ఇన్ద్రియబద్ధస్స అవిజ్జా తణ్హా కమ్మం ఆహారోతి ఏవమాదయో పచ్చయా, ఇతి హేట్ఠా పచ్చయోయేవ ఆహారోతి కథితో, ఇధ సఙ్ఖారోతి. అయమేవేత్థ విసేసో.
అయం ఖో, ఆవుసోతి ఆవుసో అమ్హాకం సత్థారా మహాబోధిమణ్డే నిసీదిత్వా సయం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సచ్ఛికత్వా అయం ఏకధమ్మో దేసితో. తత్థ ఏకధమ్మే తుమ్హేహి సబ్బేహేవ సఙ్గాయితబ్బం న వివదితబ్బం. యథయిదం బ్రహ్మచరియన్తి యథా సఙ్గాయమానానం తుమ్హాకం ఇదం సాసనబ్రహ్మచరియం అద్ధనియం అస్స. ఏకేన హి భిక్ఖునా ‘‘అత్థి, ఖో ఆవుసో, ఏకో ధమ్మో సమ్మదక్ఖాతో. కతమో ఏకో ధమ్మో? సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా. సబ్బే సత్తా సఙ్ఖారట్ఠితికా’’తి కథితే తస్స కథం సుత్వా అఞ్ఞో కథేస్సతి. తస్సపి అఞ్ఞోతి ఏవం పరమ్పరకథానియమేన ఇదం బ్రహ్మచరియం చిరం తిట్ఠమానం సదేవకస్స లోకస్స అత్థాయ హితాయ భవిస్సతీతి ఏకకవసేన ధమ్మసేనాపతి సారిపుత్తత్థేరో సామగ్గిరసం దస్సేసీతి.
ఏకకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
దుకవణ్ణనా
౩౦౪. ఇతి ఏకకవసేన సామగ్గిరసం దస్సేత్వా ఇదాని దుకవసేన దస్సేతుం పున దేసనం ఆరభి. తత్థ నామరూపదుకే నామన్తి చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా నిబ్బానఞ్చ. తత్థ చత్తారో ఖన్ధా నామనట్ఠేన నామం. నామనట్ఠేనాతి నామకరణట్ఠేన. యథా హి మహాజనసమ్మతత్తా మహాసమ్మతస్స ‘‘మహాసమ్మతో’’తి నామం అహోసి, యథా మాతాపితరో ‘‘అయం తిస్సో నామ హోతు, ఫుస్సో నామ హోతూ’’తి ఏవం పుత్తస్స కిత్తిమనామం కరోన్తి, యథా వా ‘‘ధమ్మకథికో వినయధరో’’తి గుణతో నామం ఆగచ్ఛతి, న ఏవం వేదనాదీనం. వేదనాదయో హి మహాపథవీఆదయో వియ అత్తనో నామం కరోన్తావ ఉప్పజ్జన్తి. తేసు ఉప్పన్నేసు తేసం నామం ఉప్పన్నమేవ హోతి. న హి వేదనం ఉప్పన్నం ‘‘త్వం వేదనా నామ హోహీ’’తి, కోచి భణతి, న చస్సా యేన కేనచి కారణేన నామగ్గహణకిచ్చం అత్థి, యథా పథవియా ఉప్పన్నాయ ‘‘త్వం పథవీ నామ హోహీ’’తి నామగ్గహణకిచ్చం నత్థి, చక్కవాళసినేరుమ్హి చన్దిమసూరియనక్ఖత్తేసు ఉప్పన్నేసు ‘‘త్వం చక్కవాళం నామ, త్వం నక్ఖత్తం నామ హోహీ’’తి నామగ్గహణకిచ్చం నత్థి, నామం ఉప్పన్నమేవ హోతి, ఓపపాతికా పఞ్ఞత్తి నిపతతి, ఏవం వేదనాయ ఉప్పన్నాయ ‘‘త్వం వేదనా నామ హోహీ’’తి నామగ్గహణకిచ్చం నత్థి, తాయ ఉప్పన్నాయ వేదనాతి నామం ఉప్పన్నమేవ హోతి. సఞ్ఞాదీసుపి ఏసేవ నయో అతీతేపి హి వేదనా వేదనాయేవ. సఞ్ఞా. సఙ్ఖారా. విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణమేవ. అనాగతేపి. పచ్చుప్పన్నేపి. నిబ్బానం పన సదాపి నిబ్బానమేవాతి. నామనట్ఠేన నామం. నమనట్ఠేనాపి చేత్థ చత్తారో ఖన్ధా నామం. తే హి ఆరమ్మణాభిముఖం నమన్తి. నామనట్ఠేన సబ్బమ్పి నామం. చత్తారో హి ఖన్ధా ఆరమ్మణే అఞ్ఞమఞ్ఞం నామేన్తి, నిబ్బానం ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయతాయ అత్తని అనవజ్జధమ్మే నామేతి.
రూపన్తి చత్తారో చ మహాభూతా చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయ రూపం, తం సబ్బమ్పి రుప్పనట్ఠేన రూపం. తస్స విత్థారకథా విసుద్ధిమగ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.
అవిజ్జాతి దుక్ఖాదీసు అఞ్ఞాణం. అయమ్పి విత్థారతో విసుద్ధిమగ్గే కథితాయేవ. భవతణ్హాతి భవపత్థనా. యథాహ ‘‘తత్థ కతమా భవతణ్హా? యో భవేసు భవచ్ఛన్దో’’తిఆది (ధ. స. ౧౩౧౯).
భవదిట్ఠీతి భవో వుచ్చతి సస్సతం, సస్సతవసేన ఉప్పజ్జనకదిట్ఠి. సా ‘‘తత్థ కతమా భవదిట్ఠి? ‘భవిస్సతి అత్తా చ లోకో చా’తి యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగత’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౧౩౨౦) నయేన అభిధమ్మే విత్థారితా. విభవదిట్ఠీతి విభవో వుచ్చతి ఉచ్ఛేదం, ఉచ్ఛేదవసేన ఉప్పజ్జనకదిట్ఠి. సాపి ‘‘తత్థ కతమా విభవదిట్ఠి? ‘న భవిస్సతి అత్తా చ లోకో చా’తి (ధ. స. ౨౮౫). యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగత’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౧౩౨౧) నయేన తత్థేవ విత్థారితా.
అహిరికన్తి ‘‘యం న హిరీయతి హిరీయితబ్బేనా’’తి (ధ. స. ౧౩౨౮) ఏవం విత్థారితా నిల్లజ్జతా. అనోత్తప్పన్తి ‘‘యం న ఓత్తప్పతి ఓత్తప్పితబ్బేనా’’తి (ధ. స. ౧౩౨౯) ఏవం విత్థారితో అభాయనకఆకారో.
హిరీ చ ఓత్తప్పఞ్చాతి ‘‘యం హిరీయతి హిరీయితబ్బేన, ఓత్తప్పతి ఓత్తప్పితబ్బేనా’’తి (ధ. స. ౧౩౩౦-౩౧) ఏవం విత్థారితాని హిరిఓత్తప్పాని. అపి చేత్థ అజ్ఝత్తసముట్ఠానా హిరీ, బహిద్ధాసముట్ఠానం ఓత్తప్పం. అత్తాధిపతేయ్యా హిరీ, లోకాధిపతేయ్యం ఓత్తప్పం. లజ్జాసభావసణ్ఠితా హిరీ, భయసభావసణ్ఠితం ఓత్తప్పం. విత్థారకథా పనేత్థ సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తా.
దోవచస్సతాతి దుక్ఖం వచో ఏతస్మిం విప్పటికూలగాహిమ్హి విపచ్చనీకసాతే అనాదరే పుగ్గలేతి దుబ్బచో, తస్స కమ్మం దోవచస్సం, తస్స భావో దోవచస్సతా. విత్థారతో పనేసా ‘‘తత్థ కతమా దోవచస్సతా? సహధమ్మికే వుచ్చమానే దోవచస్సాయ’’న్తి (ధ. స. ౧౩౩౨) అభిధమ్మే ఆగతా. సా అత్థతో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో హోతి. ‘‘చతున్నఞ్చ ఖన్ధానం ఏతేనాకారేన పవత్తానం ఏతం అధివచన’’న్తి వదన్తి. పాపమిత్తతాతి పాపా అస్సద్ధాదయో పుగ్గలా ఏతస్స మిత్తాతి పాపమిత్తో, తస్స భావో పాపమిత్తతా. విత్థారతో పనేసా – ‘‘తత్థ కతమా పాపమిత్తతా? యే తే పుగ్గలా అస్సద్ధా దుస్సీలా అప్పస్సుతా మచ్ఛరినో దుప్పఞ్ఞా. యా తేసం సేవనా నిసేవనా సంసేవనా భజనా సంభజనా భత్తి సంభత్తి తంసమ్పవఙ్కతా’’తి (ధ. స. ౧౩౩౩) ఏవం ఆగతా. సాపి అత్థతో దోవచస్సతా వియ దట్ఠబ్బా.
సోవచస్సతా చ కల్యాణమిత్తతా చ వుత్తప్పటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బా. ఉభోపి పనేతా ఇధ లోకియలోకుత్తరమిస్సకా కథితా.
ఆపత్తికుసలతాతి ‘‘పఞ్చపి ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఆపత్తియో, సత్తపి ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఆపత్తియో. యా తాసం ఆపత్తీనం ఆపత్తికుసలతా పఞ్ఞా పజాననా’’తి (ధ. స. ౧౩౩౬) ఏవం వుత్తో ఆపత్తికుసలభావో.
ఆపత్తివుట్ఠానకుసలతాతి ‘‘యా తాహి ఆపత్తీహి వుట్ఠానకుసలతా పఞ్ఞా పజాననా’’తి (ధ. స. ౧౩౩౭) ఏవం వుత్తా సహ కమ్మవాచాయ ఆపత్తీహి వుట్ఠానపరిచ్ఛేదజాననా పఞ్ఞా.
సమాపత్తికుసలతాతి ‘‘అత్థి సవితక్కసవిచారా సమాపత్తి, అత్థి అవితక్కవిచారమత్తా సమాపత్తి, అత్థి అవితక్కఅవిచారా సమాపత్తి. యా తాసం సమాపత్తీనం కుసలతా పఞ్ఞా పజాననా’’తి (ధ. స. ౧౩౩౮) ఏవం వుత్తా సహ పరికమ్మేన అప్పనాపరిచ్ఛేదజాననా పఞ్ఞా. సమాపత్తివుట్ఠానకుసలతాతి ‘‘యా తాహి సమాపత్తీహి వుట్ఠానకుసలతా పఞ్ఞా పజాననా’’తి (ధ. స. ౧౩౩౯) ఏవం వుత్తా యథాపరిచ్ఛిన్నసమయవసేనేవ సమాపత్తితో వుట్ఠానసమత్థా ‘‘ఏత్తకం గతే సూరియే ఉట్ఠహిస్సామీ’’తి వుట్ఠానకాలపరిచ్ఛేదకా పఞ్ఞా.
ధాతుకుసలతాతి ‘‘అట్ఠారస ధాతుయో చక్ఖుధాతు…పే… మనోవిఞ్ఞాణధాతు. యా తాసం ధాతూనం కుసలతా పఞ్ఞా పజాననా’’తి (ధ. స. ౧౩౪౦) ఏవం వుత్తా అట్ఠారసన్నం ధాతూనం సభావపరిచ్ఛేదకా సవనధారణసమ్మసనపటివేధపఞ్ఞా. మనసికారకుసలతాతి ‘‘యా తాసం ధాతూనం మనసికారకుసలతా పఞ్ఞా పజాననా’’తి (ధ. స. ౧౩౪౧) ఏవం వుత్తా తాసంయేవ ధాతూనం సమ్మసనపటివేధపచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞా.
ఆయతనకుసలతాతి ‘‘ద్వాదసాయతనాని చక్ఖాయతనం…పే… ధమ్మాయతనం. యా తేసం ఆయతనానం ఆయతనకుసలతా పఞ్ఞా పజాననా’’తి (ధ. స. ౧౩౪౨) ఏవం వుత్తా ద్వాదసన్నం ఆయతనానం ఉగ్గహమనసికారపజాననా పఞ్ఞా. అపిచ ధాతుకుసలతాపి ఉగ్గహమనసికారసవనసమ్మసనపటివేధపచ్చవేక్ఖణేసు వత్తతి మనసికారకుసలతాపి ఆయతనకుసలతాపి. అయం పనేత్థ విసేసో, సవనఉగ్గహపచ్చవేక్ఖణా లోకియా, పటివేధో లోకుత్తరో, సమ్మసనమనసికారా లోకియలోకుత్తరమిస్సకా. పటిచ్చసముప్పాదకుసలతాతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా…పే… సముదయో హోతీతి యా తత్థ పఞ్ఞా పజాననా’’తి (ధ. స. ౧౩౪౩) ఏవం వుత్తా ద్వాదసన్నం పచ్చయాకారానం ఉగ్గహాదివసేన పవత్తా పఞ్ఞా.
ఠానకుసలతాతి ‘‘యే యే ధమ్మా యేసం యేసం ధమ్మానం హేతుపచ్చయా ఉప్పాదాయ తం తం ఠానన్తి యా తత్థ పఞ్ఞా పజాననా’’తి (ధ. స. ౧౩౪౪) ఏవం వుత్తా ‘‘చక్ఖుం వత్థుం కత్వా రూపం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స చక్ఖురూపం (ధ. స. అట్ఠ. ౧౩౪౪) ఠానఞ్చేవ కారణఞ్చా’’తి ఏవం ఠానపరిచ్ఛిన్దనసమత్థా పఞ్ఞా. అట్ఠానకుసలతాతి ‘‘యే యే ధమ్మా యేసం యేసం ధమ్మానం న హేతూ న పచ్చయా ఉప్పాదాయ తం తం అట్ఠానన్తి యా తత్థ పఞ్ఞా పజాననా’’తి (ధ. స. ౧౩౪౫) ఏవం వుత్తా ‘‘చక్ఖుం వత్థుం కత్వా రూపం ఆరమ్మణం కత్వా సోతవిఞ్ఞాణాదీని నుప్పజ్జన్తి, తస్మా తేసం చక్ఖురూపం న ఠానం న కారణ’’న్తి ఏవం అట్ఠానపరిచ్ఛిన్దనసమత్థా పఞ్ఞా అపిచ ఏతస్మిం దుకే ‘‘కిత్తావతా పన, భన్తే, ఠానాఠానకుసలో భిక్ఖూతి అలం వచనాయాతి. ఇధానన్ద, భిక్ఖు అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో కఞ్చి సఙ్ఖారం నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీతి పజానాతి. ఠానఞ్చ ఖో ఏతం విజ్జతి, యం పుథుజ్జనో కఞ్చి సఙ్ఖారం నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్యా’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౭) ఇమినాపి సుత్తేన అత్థో వేదితబ్బో.
అజ్జవన్తి గోముత్తవఙ్కతా చన్దవఙ్కతా నఙ్గలకోటివఙ్కతాతి తయో అనజ్జవా. ఏకచ్చో హి భిక్ఖు పఠమవయే ఏకవీసతియా అనేసనాసు ఛసు చ అగోచరేసు చరతి, మజ్ఝిమపచ్ఛిమవయేసు లజ్జీ కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామో హోతి, అయం గోముత్తవఙ్కతా నామ. ఏకో పఠమవయేపి పచ్ఛిమవయేపి చతుపారిసుద్ధిసీలం పూరేతి, లజ్జీ కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామో హోతి, మజ్ఝిమవయే పురిమసదిసో, అయం చన్దవఙ్కతా నామ. ఏకో పఠమవయేపి మజ్ఝిమవయేపి చతుపారిసుద్ధిసీలం పూరేతి, లజ్జీ కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామో హోతి, పచ్ఛిమవయే పురిమసదిసో అయం నఙ్గలకోటివఙ్కతా నామ. ఏకో సబ్బమేతం వఙ్కతం పహాయ తీసుపి వయేసు పేసలో లజ్జీ కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామో హోతి. తస్స యో సో ఉజుభావో, ఇదం అజ్జవం నామ. అభిధమ్మేపి వుత్తం – ‘‘తత్థ కతమో అజ్జవో. యా అజ్జవతా అజిమ్హతా అవఙ్కతా అకుటిలతా, అయం వుచ్చతి అజ్జవో’’తి (ధ. స. ౧౩౪౬). లజ్జవన్తి ‘‘తత్థ కతమో లజ్జవో? యో హిరీయతి హిరీయితబ్బేన హిరీయతి పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా. అయం వుచ్చతి లజ్జవో’’తి ఏవం వుత్తో లజ్జీభావో.
ఖన్తీతి ‘‘తత్థ కతమా ఖన్తి? యా ఖన్తి ఖమనతా అధివాసనతా అచణ్డిక్కం అనస్సురోపో అత్తమనతా చిత్తస్సా’’తి (ధ. స. ౧౩౪౮) ఏవం వుత్తా అధివాసనఖన్తి. సోరచ్చన్తి ‘‘తత్థ కతమం సోరచ్చం? యో కాయికో అవీతిక్కమో, వాచసికో అవీతిక్కమో, కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో. ఇదం వుచ్చతి సోరచ్చం. సబ్బోపి సీలసంవరో సోరచ్చ’’న్తి (ధ. స. ౧౩౪౯) ఏవం వుత్తో సురతభావో.
సాఖల్యన్తి ‘‘తత్థ కతమం సాఖల్యం? యా సా వాచా అణ్డకా కక్కసా పరకటుకా పరాభిసజ్జనీ కోధసామన్తా అసమాధిసంవత్తనికా, తథారూపిం వాచం పహాయ యా సా వాచా నేళా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా, తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి. యా తత్థ సణ్హవాచతా సఖిలవాచతా అఫరుసవాచతా. ఇదం వుచ్చతి సాఖల్య’’న్తి (ధ. స. ౧౩౫౦) ఏవం వుత్తో సమ్మోదకముదుకభావో. పటిసన్థారోతి అయం లోకసన్నివాసో ఆమిసేన ధమ్మేన చాతి ద్వీహి ఛిద్దో, తస్స తం ఛిద్దం యథా న పఞ్ఞాయతి, ఏవం పీఠస్స వియ పచ్చత్థరణేన ఆమిసేన ధమ్మేన చ పటిసన్థరణం. అభిధమ్మేపి వుత్తం ‘‘తత్థ కతమో పటిసన్థారో? ఆమిసపటిసన్థారో చ ధమ్మపటిసన్థారో చ. ఇధేకచ్చో పటిసన్థారకో హోతి ఆమిసపటిసన్థారేన వా ధమ్మపటిసన్థారేన వా. అయం వుచ్చతి పటిసన్థారో’’తి (ధ. స. ౧౩౫౧). ఏత్థ చ ఆమిసేన సఙ్గహో ఆమిసపటిసన్థారో నామ. తం కరోన్తేన మాతాపితూనం భిక్ఖుగతికస్స వేయ్యావచ్చకరస్స రఞ్ఞో చోరానఞ్చ అగ్గం అగ్గహేత్వాపి దాతుం వట్టతి. ఆమసిత్వా దిన్నే హి రాజానో చ చోరా చ అనత్థమ్పి కరోన్తి జీవితక్ఖయమ్పి పాపేన్తి, అనామసిత్వా దిన్నే అత్తమనా హోన్తి. చోరనాగవత్థుఆదీని చేత్థ వత్థూని కథేతబ్బాని. తాని సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయం (పాచి. అట్ఠ. ౧౮౫-౭) విత్థారితాని. సక్కచ్చం ఉద్దేసదానం పాళివణ్ణనా ధమ్మకథాకథనన్తి ఏవం ధమ్మేన సఙ్గహో ధమ్మపటిసన్థారో నామ.
అవిహింసాతి కరుణాపి కరుణాపుబ్బభాగోపి. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘తత్థ కతమా అవిహింసా? యా సత్తేసు కరుణా కరుణాయనా కరుణాయితత్తం కరుణాచేతోవిముత్తి, అయం వుచ్చతి అవిహింసా’’తి. సోచేయ్యన్తి మేత్తాయ చ మేత్తాపుబ్బభాగస్స చ వసేన సుచిభావో. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘తత్థ కతమం సోచేయ్యం? యా సత్తేసు మేత్తి మేత్తాయనా మేత్తాయితత్తం మేత్తాచేతోవిముత్తి, ఇదం వుచ్చతి సోచేయ్య’’న్తి.
ముట్ఠస్సచ్చన్తి సతివిప్పవాసో, యథాహ ‘‘తత్థ కతమం ముట్ఠస్సచ్చం? యా అసతి అననుస్సతి అప్పటిస్సతి అస్సరణతా అధారణతా పిలాపనతా సమ్ముస్సనతా, ఇదం వుచ్చతి ముట్ఠస్సచ్చం’’ (ధ. స. ౧౩౫౬). అసమ్పజఞ్ఞన్తి, ‘‘తత్థ కతమం అసమ్పజఞ్ఞం? యం అఞ్ఞాణం అదస్సనం అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూల’’న్తి ఏవం వుత్తా అవిజ్జాయేవ. సతి సతియేవ. సమ్పజఞ్ఞం ఞాణం.
ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతాతి ‘‘తత్థ కతమా ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతా? ఇధేకచ్చో చక్ఖునా రూపం దిస్వా నిమిత్తగ్గాహీ హోతీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౩౫౨) నయేన విత్థారితో ఇన్ద్రియసంవరభేదో. భోజనే అమత్తఞ్ఞుతాతి ‘‘తత్థ కతమా భోజనే అమత్తఞ్ఞుతా? ఇధేకచ్చో అప్పటిసఙ్ఖా అయోనిసో ఆహారం ఆహారేతి దవాయ మదాయ మణ్డనాయ విభూసనాయ. యా తత్థ అసన్తుట్ఠితా అమత్తఞ్ఞుతా అప్పటిసఙ్ఖా భోజనే’’తి ఏవం ఆగతో భోజనే అమత్తఞ్ఞుభావో. అనన్తరదుకో వుత్తప్పటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బో.
పటిసఙ్ఖానబలన్తి ‘‘తత్థ కతమం పటిసఙ్ఖానబలం? యా పఞ్ఞా పజాననా’’తి ఏవం విత్థారితం అప్పటిసఙ్ఖాయ అకమ్పనఞాణం. భావనాబలన్తి భావేన్తస్స ఉప్పన్నం బలం. అత్థతో వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గసీసేన సత్త బోజ్ఝఙ్గా హోన్తి. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘తత్థ కతమం భావనాబలం? యా కుసలానం ధమ్మానం ఆసేవనా భావనా బహులీకమ్మం, ఇదం వుచ్చతి భావనాబలం. సత్తబోజ్ఝఙ్గా భావనాబల’’న్తి.
సతిబలన్తి అస్సతియా అకమ్పనవసేన సతియేవ. సమాధిబలన్తి ఉద్ధచ్చే అకమ్పనవసేన సమాధియేవ. సమథో సమాధి. విపస్సనా పఞ్ఞా. సమథోవ తం ఆకారం గహేత్వా పున పవత్తేతబ్బస్స సమథస్స నిమిత్తవసేన సమథనిమిత్తం పగ్గాహనిమిత్తేపి ఏసేవ నయో. పగ్గాహో వీరియం. అవిక్ఖేపో ఏకగ్గతా. ఇమేహి పన సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ పటిసఙ్ఖానబలఞ్చ భావనాబలఞ్చ సతిబలఞ్చ సమాధిబలఞ్చ సమథో చ విప్పస్సనా చ సమథనిమిత్తఞ్చ పగ్గాహనిమిత్తఞ్చ పగ్గాహో చ అవిక్ఖేపో చాతి ఛహి దుకేహి పరతో సీలదిట్ఠిసమ్పదాదుకేన చ లోకియలోకుత్తరమిస్సకా ధమ్మా కథితా.
సీలవిపత్తీతి ‘‘తత్థ కతమా సీలవిపత్తి? కాయికో వీతిక్కమో…పే… సబ్బమ్పి దుస్సీల్యం సీలవిపత్తీ’’తి ఏవం వుత్తో సీలవినాసకో అసంవరో. దిట్ఠివిపత్తీతి ‘‘తత్థ కతమా దిట్ఠివిపత్తి? నత్థి దిన్నం నత్థి యిట్ఠ’’న్తి ఏవం ఆగతా సమ్మాదిట్ఠివినాసికా మిచ్ఛాదిట్ఠి.
సీలసమ్పదాతి ‘‘తత్థ కతమా సీలసమ్పదా? కాయికో అవీతిక్కమో’’తి ఏవం పుబ్బే వుత్తసోరచ్చమేవ సీలస్స సమ్పాదనతో పరిపూరణతో ‘‘సీలసమ్పదా’’తి వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘సబ్బోపి సీలసంవరో సీలసమ్పదా’’తి ఇదం మానసికపరియాదానత్థం వుత్తం. దిట్ఠిసమ్పదాతి ‘‘తత్థ కతమా దిట్ఠిసమ్పదా? అత్థి దిన్నం అత్థి యిట్ఠం…పే… సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీతి యా ఏవరూపా పఞ్ఞా పజాననా’’తి ఏవం ఆగతం దిట్ఠిపారిపూరిభూతం ఞాణం.
సీలవిసుద్ధీతి విసుద్ధిం పాపేతుం సమత్థం సీలం. అభిధమ్మే పనాయం ‘‘తత్థ కతమా సీలవిసుద్ధి? కాయికో అవీతిక్కమో వాచసికో అవీతిక్కమో కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో, అయం వుచ్చతి సీలవిసుద్ధీ’’తి ఏవం విభత్తా. దిట్ఠివిసుద్ధీతి విసుద్ధిం పాపేతుం సమత్థం దస్సనం. అభిధమ్మే పనాయం ‘‘తత్థ కతమా దిట్ఠివిసుద్ధి? కమ్మస్సకతఞాణం సచ్చానులోమికఞాణం మగ్గసమఙ్గిస్సఞాణం ఫలసమఙ్గిస్సఞాణ’’న్తి ఏవం వుత్తా. ఏత్థ చ తివిధం దుచ్చరితం అత్తనా కతమ్పి పరేన కతమ్పి సకం నామ న హోతి అత్థభఞ్జనతో. సుచరితం సకం నామ అత్థజననతోతి ఏవం జాననం కమ్మస్సకతఞాణం నామ. తస్మిం ఠత్వా బహుం వట్టగామికమ్మం ఆయూహిత్వా సుఖతో సుఖేనేవ అరహత్తం పత్తా గణనపథం వీతివత్తా. విపస్సనాఞాణం పన వచీసచ్చఞ్చ అనులోమేతి, పరమత్థసచ్చఞ్చ న విలోమేతీతి సచ్చానులోమికం ఞాణన్తి వుత్తం.
‘‘దిట్ఠివిసుద్ధి ఖో పన యథాదిట్ఠిస్స చ పధాన’’న్తి ఏత్థ దిట్ఠివిసుద్ధీతి ఞాణదస్సనం కథితం. యథాదిట్ఠిస్స చ పధానన్తి తంసమ్పయుత్తమేవ వీరియం. అపి చ పురిమపదేన చతుమగ్గఞాణం. పచ్ఛిమపదేన తంసమ్పయుత్తం వీరియం. అభిధమ్మే పన ‘‘దిట్ఠివిసుద్ధి ఖో పనాతి యా పఞ్ఞా పజాననా అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి. యథాదిట్ఠిస్స చ పధానన్తి యో చేతసికో వీరియారమ్భో సమ్మావాయామో’’తి ఏవం అయం దుకో విభత్తో.
‘‘సంవేగో చ సంవేజనీయేసు ఠానేసూ’’తి ఏత్థ ‘‘సంవేగోతి జాతిభయం జరాభయం బ్యాధిభయం మరణభయ’’న్తి ఏవం జాతిఆదీని భయతో దస్సనఞాణం. సంవేజనీయం ఠానన్తి జాతిజరాబ్యాధిమరణం. ఏతాని హి చత్తారి జాతి దుక్ఖా, జరా దుక్ఖా, బ్యాధి దుక్ఖో, మరణం దుక్ఖన్తి ఏవం సంవేగుప్పత్తికారణత్తా సంవేజనీయం ఠానన్తి వుత్తాని. సంవిగ్గస్స చ యోనిసో పధానన్తి ఏవం సంవేగజాతస్స ఉపాయపధానం. ‘‘ఇధ భిక్ఖు అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయ ఛన్దం జనేతీ’’తి ఏవం ఆగతవీరియస్సేతం అధివచనం.
అసన్తుట్ఠితా చ కుసలేసు ధమ్మేసూతి యా కుసలానం ధమ్మానం భావనాయ అసన్తుట్ఠస్స భియ్యోకమ్యతా, తాయ హి సమఙ్గీభూతో పుగ్గలో సీలం పూరేత్వా ఝానం ఉప్పాదేతి. ఝానం లభిత్వా విపస్సనం ఆరభతి. ఆరద్ధవిపస్సకో అరహత్తం అగహేత్వా అన్తరా వోసానం నాపజ్జతి. అప్పటివానితా చ పధానస్మిన్తి ‘‘కుసలానం ధమ్మానం భావనాయ సక్కచ్చకిరియతా సాతచ్చకిరియతా అట్ఠితకిరియతా అనోలీనవుత్తితా అనిక్ఖిత్తఛన్దతా అనిక్ఖిత్తధురతా ఆసేవనా భావనా బహులీకమ్మ’’న్తి ఏవం వుత్తా రత్తిన్దివం ఛ కోట్ఠాసే కత్వా జాగరియానుయోగవసేన ఆరద్ధే పధానస్మిం అరహత్తం అపత్వా అనివత్తనతా.
విజ్జాతి తిస్సో విజ్జా. విముత్తీతి ద్వే విముత్తియో, చిత్తస్స చ అధిముత్తి, నిబ్బానఞ్చ. ఏత్థ చ అట్ఠ సమాపత్తియో నీవరణాదీహి సుట్ఠు ముత్తత్తా అధిముత్తి నామ. నిబ్బానం సబ్బసఙ్ఖతతో ముత్తత్తా విముత్తీతి వేదితబ్బం.
ఖయే ఞాణన్తి కిలేసక్ఖయకరే అరియమగ్గే ఞాణం. అనుప్పాదే ఞాణన్తి పటిసన్ధివసేన అనుప్పాదభూతే తంతంమగ్గవజ్ఝకిలేసానం వా అనుప్పాదపరియోసానే ఉప్పన్నే అరియఫలే ఞాణం. తేనేవాహ ‘‘ఖయే ఞాణన్తి మగ్గసమఙ్గిస్స ఞాణం. అనుప్పాదే ఞాణన్తి ఫలసమఙ్గిస్స ఞాణ’’న్తి. ఇమే ఖో, ఆవుసోతిఆది ఏకకే వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. ఇతి పఞ్చతింసాయ దుకానం వసేన థేరో సామగ్గిరసం దస్సేసీతి.
దుకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
తికవణ్ణనా
౩౦౫. ఇతి దుకవసేన సామగ్గిరసం దస్సేత్వా ఇదాని తికవసేన దస్సేతుం పున ఆరభి. తత్థ లుబ్భతీతి లోభో. అకుసలఞ్చ తం మూలఞ్చ, అకుసలానం వా మూలన్తి అకుసలమూలం. దుస్సతీతి దోసో. ముయ్హతీతి మోహో. తేసం పటిపక్ఖనయేన అలోభాదయో వేదితబ్బా.
దుట్ఠు చరితాని, విరూపాని వా చరితానీతి దుచ్చరితాని. కాయేన దుచ్చరితం, కాయతో వా పవత్తం దుచ్చరితన్తి కాయదుచ్చరితం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. సుట్ఠు చరితాని, సున్దరాని వా చరితానీతి సుచరితాని. ద్వేపి చేతే తికా పణ్ణత్తియా వా కమ్మపథేహి వా కథేతబ్బా. పఞ్ఞత్తియా తావ కాయద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమో కాయదుచ్చరితం. అవీతిక్కమో కాయసుచరితం. వచీద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమో వచీదుచ్చరితం, అవీతిక్కమో వచీసుచరితం. ఉభయత్థ పఞ్ఞత్తస్స సిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమోవ మనోదుచ్చరితం, అవీతిక్కమో మనోసుచరితం. అయం పణ్ణత్తికథా. పాణాతిపాతాదయో పన తిస్సో చేతనా కాయద్వారేపి వచీద్వారేపి ఉప్పన్నా కాయదుచ్చరితం. చతస్సో ముసావాదాదిచేతనా వచీదుచ్చరితం. అభిజ్ఝా బ్యాపాదో మిచ్ఛాదిట్ఠీతి తయో చేతనాసమ్పయుత్తధమ్మా మనోదుచ్చరితం. పాణాతిపాతాదీహి విరమన్తస్స ఉప్పన్నా తిస్సో చేతనాపి విరతియోపి కాయసుచరితం. ముసావాదాదీహి విరమన్తస్స చతస్సో చేతనాపి విరతియోపి వచీసుచరితం. అనభిజ్ఝా అబ్యాపాదో సమ్మాదిట్ఠీతి తయో చేతనాసమ్పయుత్తధమ్మా మనోసుచరితన్తి అయం కమ్మపథకథా.
కామపటిసంయుత్తో వితక్కో కామవితక్కో. బ్యాపాదపటిసంయుత్తో వితక్కో బ్యాపాదవితక్కో. విహింసాపటిసంయుత్తో వితక్కో విహింసావితక్కో. తేసు ద్వే సత్తేసుపి సఙ్ఖారేసుపి ఉప్పజ్జన్తి. కామవితక్కో హి పియే మనాపే సత్తే వా సఙ్ఖారే వా వితక్కేన్తస్స ఉప్పజ్జతి. బ్యాపాదవితక్కో అప్పియే అమనాపే సత్తే వా సఙ్ఖారే వా కుజ్ఝిత్వా ఓలోకనకాలతో పట్ఠాయ యావ వినాసనా ఉప్పజ్జతి. విహింసావితక్కో సఙ్ఖారేసు నుప్పజ్జతి. సఙ్ఖారో హి దుక్ఖాపేతబ్బో నామ నత్థి. ఇమే సత్తా హఞ్ఞన్తు వా ఉచ్ఛిజ్జన్తు వా వినస్సన్తు వా మా వా అహేసున్తి చిన్తనకాలే పన సత్తేసు ఉప్పజ్జతి.
నేక్ఖమ్మపటిసంయుత్తో వితక్కో నేక్ఖమ్మవితక్కో. సో అసుభపుబ్బభాగే కామావచరో హోతి. అసుభజ్ఝానే రూపావచరో. తం ఝానం పాదకం కత్వా ఉప్పన్నమగ్గఫలకాలే లోకుత్తరో. అబ్యాపాదపటిసంయుత్తో వితక్కో అబ్యాపాదవితక్కో. సో మేత్తాపుబ్బభాగే కామావచరో హోతి. మేత్తాఝానే రూపావచరో. తం ఝానం పాదకం కత్వా ఉప్పన్నమగ్గఫలకాలే లోకుత్తరో. అవిహింసాపటిసంయుత్తో వితక్కో అవిహింసావితక్కో. సో కరుణాపుబ్బభాగే కామావచరో. కరుణాఝానే రూపావచరో. తం ఝానం పాదకం కత్వా ఉప్పన్నమగ్గఫలకాలే లోకుత్తరో. యదా అలోభో సీసం హోతి, తదా ఇతరే ద్వే తదన్వాయికా భవన్తి. యదా మేత్తా సీసం హోతి, తదా ఇతరే ద్వే తదన్వాయికా భవన్తి. యదా కరుణా సీసం హోతి, తదా ఇతరే ద్వే తదన్వాయికా భవన్తీతి. కామసఙ్కప్పాదయో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. దేసనామత్తమేవ హేతం. అత్థతో పన కామవితక్కాదీనఞ్చ కామసఙ్కప్పాదీనఞ్చ నానాకరణం నత్థి.
కామపటిసంయుత్తా సఞ్ఞా కామసఞ్ఞా. బ్యాపాదపటిసంయుత్తా సఞ్ఞా బ్యాపాదసఞ్ఞా. విహింసాపటిసంయుత్తా సఞ్ఞా విహింసాసఞ్ఞా. తాసమ్పి కామవితక్కాదీనం వియ ఉప్పజ్జనాకారో వేదితబ్బో. తంసమ్పయుత్తాయేవ హి ఏతా. నేక్ఖమ్మసఞ్ఞాదయోపి నేక్ఖమ్మవితక్కాదిసమ్పయుత్తాయేవ. తస్మా తాసమ్పి తథేవ కామావచరాదిభావో వేదితబ్బో.
కామధాతుఆదీసు ‘‘కామపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో మిచ్ఛాసఙ్కప్పో. అయం వుచ్చతి కామధాతు. సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా కామధాతూ’’తి అయం కామధాతు. ‘‘బ్యాపాదపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో మిచ్ఛాసఙ్కప్పో. అయం వుచ్చతి బ్యాపాదధాతు. దససు ఆఘాతవత్థూసు చిత్తస్స ఆఘాతో పటిఘాతో అనత్తమనతా చిత్తస్సా’’తి అయం బ్యాపాదధాతు. ‘‘విహింసా పటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో మిచ్ఛాసఙ్కప్పో. అయం వుచ్చతి విహింసాధాతు. ఇధేకచ్చో పాణినా వా లేడ్డునా వా దణ్డేన వా సత్థేన వా రజ్జుయా వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా సత్తే విహేఠేతీ’’తి అయం విహింసాధాతు. తత్థ ద్వే కథా సబ్బసఙ్గాహికా చ అసమ్భిన్నా చ. తత్థ కామధాతుయా గహితాయ ఇతరా ద్వే గహితావ హోన్తి, తతో పన నీహరిత్వా అయం బ్యాపాదధాతు అయం విహింసాధాతూతి దస్సేతీతి అయం సబ్బసఙ్గాహికకథా నామ. కామధాతుం కథేన్తో పన భగవా బ్యాపాదధాతుం బ్యాపాదధాతుట్ఠానే, విహింసాధాతుం విహింసాధాతుట్ఠానే ఠపేత్వా అవసేసం కామధాతు నామాతి కథేసీతి అయం అసమ్భిన్నకథా నామ.
నేక్ఖమ్మధాతుఆదీసు ‘‘నేక్ఖమ్మపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో సమ్మాసఙ్కప్పో. అయం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మధాతు. సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా నేక్ఖమ్మధాతూ’’తి అయం నేక్ఖమ్మధాతు. ‘‘అబ్యాపాదపటిసంయుత్తో తక్కో…పే… అయం వుచ్చతి అబ్యాపాదధాతు. యా సత్తేసు మేత్తి…పే… మేత్తాచేతోవిముత్తీ’’తి అయం అబ్యాపాదధాతు. ‘‘అవిహింసాపటిసంయుత్తో తక్కో…పే… అయం వుచ్చతి అవిహింసాధాతు. యా సత్తేసు కరుణా…పే… కరుణాచేతోవిముత్తీ’’తి అయం అవిహింసాధాతు. ఇధాపి వుత్తనయేనేవ ద్వే కథా వేదితబ్బా.
అపరాపి తిస్సో ధాతుయోతి అఞ్ఞాపి సుఞ్ఞతట్ఠేన తిస్సో ధాతుయో. తాసు ‘‘తత్థ కతమా కామధాతు? హేట్ఠతో అవీచినిరయం పరియన్తం కరిత్వా’’తి ఏవం విత్థారితో కామభవో కామధాతు నామ. ‘‘హేట్ఠతో బ్రహ్మలోకం పరియన్తం కరిత్వా ఆకాసానఞ్చాయతనుపగే దేవే పరియన్తం కరిత్వా’’తి ఏవం విత్థారితా పన రూపారూపభవా ఇతరా ద్వే ధాతుయో. ధాతుయా ఆగతట్ఠానమ్హి హి భవేన పరిచ్ఛిన్దితబ్బా. భవస్స ఆగతట్ఠానే ధాతుయా పరిచ్ఛిన్దితబ్బా. ఇధ భవేన పరిచ్ఛేదో కథితో. రూపధాతుఆదీసు రూపారూపధాతుయో రూపారూపభవాయేవ. నిరోధధాతుయా నిబ్బానం కథితం.
హీనాదీసు హీనా ధాతూతి ద్వాదస అకుసలచిత్తుప్పాదా. అవసేసా తేభూమకధమ్మా మజ్ఝిమధాతు. నవ లోకుత్తరధమ్మా పణీతధాతు.
కామతణ్హాతి పఞ్చకామగుణికో రాగో. రూపారూపభవేసు పన రాగో ఝాననికన్తిసస్సతదిట్ఠిసహగతో రాగో భవవసేన పత్థనా భవతణ్హా. ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతో రాగో విభవతణ్హా. అపిచ ఠపేత్వా పచ్ఛిమం తణ్హాద్వయం సేసతణ్హా కామతణ్హా నామ. యథాహ ‘‘తత్థ కతమా భవతణ్హా? భవదిట్ఠిసహగతో రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో. అయం వుచ్చతి భవతణ్హా. తత్థ కతమా విభవతణ్హా? ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతో రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో, అయం వుచ్చతి విభవతణ్హా. అవసేసా తణ్హా కామతణ్హా’’తి. పున కామతణ్హాదీసు పఞ్చకామగుణికో రాగో కామతణ్హా. రూపారూపభవేసు ఛన్దరాగో ఇతరా ద్వే తణ్హా. అభిధమ్మే పనేతా ‘‘కామధాతుపటిసంయుత్తో…పే… అరూపధాతుపటిసంయుత్తో’’తి ఏవం విత్థారితా. ఇమినా వారేన కిం దస్సేతి? సబ్బేపి తేభూమకా ధమ్మా రజనీయట్ఠేన తణ్హావత్థుకాతి సబ్బతణ్హా కామతణ్హాయ పరియాదియిత్వా తతో నీహరిత్వా ఇతరా ద్వే తణ్హా దస్సేతి. రూపతణ్హాదీసు రూపభవే ఛన్దరాగో రూపతణ్హా. అరూపభవే ఛన్దరాగో అరూపతణ్హా. ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతో రాగో నిరోధతణ్హా.
సంయోజనత్తికే వట్టస్మిం సంయోజయన్తి బన్ధన్తీతి సంయోజనాని. సతి రూపాదిభేదే కాయే దిట్ఠి, విజ్జమానా వా కాయే దిట్ఠీతి సక్కాయదిట్ఠి. విచినన్తో ఏతాయ కిచ్ఛతి, న సక్కోతి సన్నిట్ఠానం కాతున్తి విచికిచ్ఛా. సీలఞ్చ వతఞ్చ పరామసతీతి సీలబ్బతపరామాసో. అత్థతో పన ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదినా నయేన ఆగతా వీసతివత్థుకా దిట్ఠి సక్కాయదిట్ఠి నామ. ‘‘సత్థరి కఙ్ఖతీ’’తిఆదినా నయేన ఆగతా అట్ఠవత్థుకా విమతి విచికిచ్ఛా నామ. ‘‘ఇధేకచ్చో సీలేన సుద్ధి వతేన సుద్ధి సీలబ్బతేన సుద్ధీతి సీలం పరామసతి, వతం పరామసతి, సీలబ్బతం పరామసతి. యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగత’’న్తిఆదినా నయేన ఆగతో విపరియేసగ్గాహో సీలబ్బతపరామాసో నామ.
తయో ఆసవాతి ఏత్థ చిరపారివాసియట్ఠేన వా ఆసవనట్ఠేన వా ఆసవా. తత్థ ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ, ఇతో పుబ్బే అవిజ్జా నాహోసి, అథ పచ్ఛా సమభవీ’’తి, ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి భవతణ్హాయ భవదిట్ఠియా, ఇతో పుబ్బే భవదిట్ఠి నాహోసి, అథ పచ్ఛా సమభవీ’’తి ఏవం తావ చిరపారివాసియట్ఠేన ఆసవా వేదితబ్బా. చక్ఖుతో రూపే సవతి ఆసవతి సన్దతి పవత్తతి. సోతతో సద్దే. ఘానతో గన్ధే. జివ్హాతో రసే. కాయతో ఫోట్ఠబ్బే. మనతో ధమ్మే సవతి ఆసవతి సన్దతి పవత్తతీతి ఏవం ఆసవనట్ఠేన ఆసవాతి వేదితబ్బా.
పాళియం పన కత్థచి ద్వే ఆసవా ఆగతా ‘‘దిట్ఠధమ్మికా చ ఆసవా సమ్పరాయికా చ ఆసవా’’తి, కత్థచి ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, ఆసవా. కామాసవో భవాసవో అవిజ్జాసవో’’తి తయో. అభిధమ్మే తేయేవ దిట్ఠాసవేన సద్ధిం చత్తారో. నిబ్బేధికపరియాయే ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా నిరయగామినియా, అత్థి ఆసవా తిరచ్ఛానయోనిగామినియా, అత్థి ఆసవా పేత్తివిసయగామినియా, అత్థి ఆసవా మనుస్సలోకగామినియా అత్థి ఆసవా దేవలోకగామినియా’’తి ఏవం పఞ్చ. ఛక్కనిపాతే ఆహునేయ్యసుత్తే ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా సంవరా పహాతబ్బా, అత్థి ఆసవా పటిసేవనా పహాతబ్బా, అత్థి ఆసవా పరివజ్జనా పహాతబ్బా, అత్థి ఆసవా అధివాసనా పహాతబ్బా, అత్థి ఆసవా వినోదనా పహాతబ్బా, అత్థి ఆసవా భావనా పహాతబ్బా’’తి ఏవం ఛ. సబ్బాసవపరియాయే తేయేవ దస్సనాపహాతబ్బేహి సద్ధిం సత్త. ఇమస్మిం పన సఙ్గీతిసుత్తే తయో. తత్థ ‘‘యో కామేసు కామచ్ఛన్దో’’తి ఏవం వుత్తో పఞ్చకామగుణికో రాగో కామాసవో నామ. ‘‘యో భవేసు భవచ్ఛన్దో’’తి ఏవం వుత్తో సస్సతదిట్ఠిసహగతో రాగో, భవవసేన వా పత్థనా భవాసవో నామ. ‘‘దుక్ఖే అఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా నయేన ఆగతా అవిజ్జా అవిజ్జాసవో నామాతి. కామభవాదయో కామధాతుఆదివసేన వుత్తాయేవ.
కామేసనాదీసు ‘‘తత్థ కతమా కామేసనా? యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామజ్ఝోసానం, అయం వుచ్చతి కామేసనా’’తి ఏవం వుత్తో కామగవేసనరాగో కామేసనా నామ. ‘‘తత్థ కతమా భవేసనా? యో భవేసు భవచ్ఛన్దో భవజ్ఝోసానం, అయం వుచ్చతి భవేసనా’’తి ఏవం వుత్తో భవగవేసనరాగో భవేసనా నామ. ‘‘తత్థ కతమా బ్రహ్మచరియేసనా? సస్సతో లోకోతి వా…పే… నేవ హోతి న నహోతి తథాగతో పరమ్మరణాతి వా, యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం విపరియేసగ్గాహో, అయం వుచ్చతి బ్రహ్మచరియేసనా’’తి ఏవం వుత్తా దిట్ఠిగతికసమ్మతస్స బ్రహ్మచరియస్స గవేసనదిట్ఠి బ్రహ్మచరియేసనా నామ. న కేవలఞ్చ భవరాగదిట్ఠియోవ, తదేకట్ఠం కమ్మమ్పి ఏసనాయేవ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘తత్థ కతమా కామేసనా? కామరాగో తదేకట్ఠం అకుసలం కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మం, అయం వుచ్చతి కామేసనా. తత్థ కతమా భవేసనా? భవరాగో తదేకట్ఠం అకుసలం కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మం, అయం వుచ్చతి భవేసనా. తత్థ కతమా బ్రహ్మచరియేసనా? అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి తదేకట్ఠం అకుసలం కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మం, అయం వుచ్చతి బ్రహ్మచరియేసనా’’తి.
విధాసు ‘‘కథంవిధం సీలవన్తం వదన్తి, కథంవిధం పఞ్ఞవన్తం వదన్తీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౯౫) ఆకారసణ్ఠానం విధా నామ. ‘‘ఏకవిధేన ఞాణవత్థు దువిధేన ఞాణవత్థూ’’తిఆదీసు (విభ. ౭౫౧) కోట్ఠాసో. ‘‘సేయ్యోహమస్మీతి విధా’’తిఆదీసు (విభ. ౯౨౦) మానో విధా నామ. ఇధ సో అధిప్పేతో. మానో హి సేయ్యాదివసేన విదహనతో విధాతి వుచ్చతి. సేయ్యోహమస్మీతి ఇమినా సేయ్యసదిసహీనానం వసేన తయో మానా వుత్తా. సదిసహీనేసుపి ఏసేవ నయో.
అయఞ్హి మానో నామ సేయ్యస్స తివిధో, సదిసస్స తివిధో, హీనస్స తివిధోతి నవవిధో హోతి. తత్థ ‘‘సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానో రాజూనఞ్చేవ పబ్బజితానఞ్చ ఉప్పజ్జతి.
రాజా హి రట్ఠేన వా ధనవాహనేహి వా ‘‘కో మయా సదిసో అత్థీ’’తి ఏతం మానం కరోతి. పబ్బజితోపి సీలధుతఙ్గాదీహి ‘‘కో మయా సదిసో అత్థీ’’తి ఏతం మానం కరోతి. ‘‘సేయ్యస్స సదిసోహమస్మీ’’తి మానోపి ఏతేసంయేవ ఉప్పజ్జతి. రాజా హి రట్ఠేన వా ధనవాహనేహి వా అఞ్ఞరాజూహి సద్ధిం మయ్హం కిం నానాకరణన్తి ఏతం మానం కరోతి. పబ్బజితోపి సీలధుతఙ్గాదీహిపి అఞ్ఞేన భిక్ఖునా మయ్హం కిం నానాకరణన్తి ఏతం మానం కరోతి. ‘‘సేయ్యస్స హీనోహమస్మీ’’తి మానోపి ఏతేసంయేవ ఉప్పజ్జతి. యస్స హి రఞ్ఞో రట్ఠం వా ధనవాహనాదీని వా నాతిసమ్పన్నాని హోన్తి, సో మయ్హం రాజాతి వోహారముఖమత్తమేవ, కిం రాజా నామ అహన్తి ఏతం మానం కరోతి. పబ్బజితోపి అప్పలాభసక్కారో అహం ధమ్మకథికో బహుస్సుతో మహాథేరోతి కథామత్తకమేవ, కిం ధమ్మకథికో నామాహం కిం బహుస్సుతో కిం మహాథేరో యస్స మే లాభసక్కారో నత్థీతి ఏతం మానం కరోతి.
‘‘సదిసస్స సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానాదయో అమచ్చాదీనం ఉప్పజ్జన్తి. అమచ్చో వా హి రట్ఠియో వా భోగయానవాహనాదీహి కో మయా సదిసో అఞ్ఞో రాజపురిసో అత్థీతి వా మయ్హం అఞ్ఞేహి సద్ధిం కిం నానాకరణన్తి వా అమచ్చోతి నామమేవ మయ్హం, ఘాసచ్ఛాదనమత్తమ్పి మే నత్థి, కిం అమచ్చో నామాహన్తి వా ఏతే మానే కరోతి.
‘‘హీనస్స సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానాదయో దాసాదీనం ఉప్పజ్జన్తి. దాసో హి మాతితో వా పితితో వా కో మయా సదిసో అఞ్ఞో దాసో నామ అత్థి, అఞ్ఞే జీవితుం అసక్కోన్తా కుచ్ఛిహేతు దాసా జాతా, అహం పన పవేణీఆగతత్తా సేయ్యోతి వా పవేణీఆగతభావేన ఉభతోసుద్ధికదాసత్తేన అసుకదాసేన నామ సద్ధిం కిం మయ్హం నానాకరణన్తి వా కుచ్ఛివసేనాహం దాసబ్య ఉపగతో, మాతాపితుకోటియా పన మే దాసట్ఠానం నత్థి, కిం దాసో నామ అహన్తి వా ఏతే మానే కరోతి. యథా చ దాసో, ఏవం పుక్కుసచణ్డాలాదయోపి ఏతే మానే కరోన్తియేవ.
ఏత్థ చ సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీతి, చ సదిసస్స సదిసోహమస్మీతి చ హీనస్స హీనోహమస్మీతి చ ఇమే తయో మానా యాథావమానా నామ అరహత్తమగ్గవజ్ఝా. సేసా ఛ మానా అయాథావమానా నామ పఠమమగ్గవజ్ఝా.
తయో అద్ధాతి తయో కాలా. అతీతో అద్ధాతిఆదీసు ద్వేపరియాయా సుత్తన్తపరియాయో చ అభిధమ్మపరియాయో చ. సుత్తన్తపరియాయేన పటిసన్ధితో పుబ్బే అతీతో అద్ధా నామ. చుతితో పచ్ఛా అనాగతో అద్ధా నామ. సహ చుతిపటిసన్ధీహి తదన్తరం పచ్చుప్పన్నో అద్ధా నామ. అభిధమ్మపరియాయేన తీసు ఖణేసు భఙ్గతో ఉద్ధం అతీతో అద్ధా నామ. ఉప్పాదతో పుబ్బే అనాగతో అద్ధా నామ. ఖణత్తయే పచ్చుప్పన్నో అద్ధా నామ. అతీతాదిభేదో చ నామ అయం ధమ్మానం హోతి, న కాలస్స. అతీతాదిభేదే పన ధమ్మే ఉపాదాయ ఇధ పరమత్థతో అవిజ్జమానోపి కాలో తేనేవ వోహారేన వుత్తోతి వేదితబ్బో.
తయో అన్తాతి తయో కోట్ఠాసా. ‘‘కాయబన్ధనస్స అన్తో జీరతీ’’తిఆదీసు (చూళవ. ౨౭౮) హి అన్తోయేవ అన్తో. ‘‘ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౫౧) పరభాగో అన్తో. ‘‘అన్తమిదం, భిక్ఖవే, జీవికాన’’న్తి (సం. ని. ౩.౮౦) ఏత్థ లామకభావో అన్తో. ‘‘సక్కాయో ఖో, ఆవుసో, పఠమో అన్తో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౬.౬౧) కోట్ఠాసో అన్తో. ఇధ కోట్ఠాసో అధిప్పేతో. సక్కాయోతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. సక్కాయసముదయోతి తేసం నిబ్బత్తికా పురిమతణ్హా. సక్కాయనిరోధోతి ఉభిన్నం అప్పవత్తిభూతం నిబ్బానం. మగ్గో పన నిరోధాధిగమస్స ఉపాయత్తా నిరోధే గహితే గహితోవాతి వేదితబ్బో.
దుక్ఖదుక్ఖతాతి దుక్ఖభూతా దుక్ఖతా. దుక్ఖవేదనాయేతం నామం. సఙ్ఖారదుక్ఖతాతి సఙ్ఖారభావేన దుక్ఖతా. అదుక్ఖమసుఖావేదనాయేతం నామం. సా హి సఙ్ఖతత్తా ఉప్పాదజరాభఙ్గపీళితా, తస్మా అఞ్ఞదుక్ఖసభావవిరహతో సఙ్ఖారదుక్ఖతాతి వుత్తా. విపరిణామదుక్ఖతాతి విపరిణామే దుక్ఖతా. సుఖవేదనాయేతం నామం. సుఖస్స హి విపరిణామే దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, తస్మా సుఖం విపరిణామదుక్ఖతాతి వుత్తం. అపిచ ఠపేత్వా దుక్ఖవేదనం సుఖవేదనఞ్చ సబ్బేపి తేభూమకా ధమ్మా ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి వచనతో సఙ్ఖారదుక్ఖతాతి వేదితబ్బా.
మిచ్ఛత్తనియతోతి మిచ్ఛాసభావో హుత్వా నియతో. నియతమిచ్ఛాదిట్ఠియా సద్ధిం ఆనన్తరియకమ్మస్సేతం నామం. సమ్మాసభావే నియతో సమ్మత్తనియతో. చతున్నం అరియమగ్గానమేతం నామం. న నియతోతి అనియతో. అవసేసానం ధమ్మానమేతం నామం.
తయో తమాతి ‘‘తమన్ధకారో సమ్మోహో అవిజ్జోఘో మహాభయో’’తి వచనతో అవిజ్జా తమో నామ. ఇధ పన అవిజ్జాసీసేన విచికిచ్ఛా వుత్తా. ఆరబ్భాతి ఆగమ్మ. కఙ్ఖతీతి కఙ్ఖం ఉప్పాదేతి. విచికిచ్ఛతీతి విచినన్తో కిచ్ఛం ఆపజ్జతి, సన్నిట్ఠాతుం న సక్కోతి. నాధిముచ్ఛతీతి తత్థ అధిముచ్ఛితుం న సక్కోతి. న సమ్పసీదతీతి తం ఆరబ్భ పసాదం ఆరోపేతుం న సక్కోతి.
అరక్ఖేయ్యానీతి న రక్ఖితబ్బాని. తీసు ద్వారేసు పచ్చేకం రక్ఖణకిచ్చం నత్థి, సబ్బాని సతియా ఏవ రక్ఖితానీతి దీపేతి. నత్థి తథాగతస్సాతి. ‘‘ఇదం నామ మే సహసా ఉప్పన్నం కాయదుచ్చరితం, ఇమాహం యథా మే పరో న జానాతి, తథా రక్ఖామి, పటిచ్ఛాదేమీ’’తి ఏవం రక్ఖితబ్బం నత్థి తథాగతస్స కాయదుచ్చరితం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. కిం పన సేసఖీణాసవానం కాయసమాచారాదయో అపరిసుద్ధాతి? నో అపరిసుద్ధా. న పన తథాగతస్స వియ పరిసుద్ధా. అప్పస్సుతఖీణాసవో హి కిఞ్చాపి లోకవజ్జం నాపజ్జతి, పణ్ణత్తియం పన అకోవిదత్తా విహారకారం కుటికారం సహగారం సహసేయ్యన్తి ఏవరూపా కాయద్వారే ఆపత్తియో ఆపజ్జతి. సఞ్చరిత్తం పదసోధమ్మం ఉత్తరిఛప్పఞ్చవాచం భూతారోచనన్తి ఏవరూపా వచీద్వారే ఆపత్తియో ఆపజ్జతి. ఉపనిక్ఖిత్తసాదియనవసేన మనోద్వారే రూపియప్పటిగ్గాహణాపత్తిం ఆపజ్జతి, ధమ్మసేనాపతిసదిసస్సాపి హి ఖీణాసవస్స మనోద్వారే సఉపారమ్భవసేన మనోదుచ్చరితం ఉప్పజ్జతి ఏవ.
చాతుమవత్థుస్మిఞ్హి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం సారిపుత్తమోగ్గల్లానానం పణామితకాలే తేసం అత్థాయ చాతుమేయ్యకేహి సక్యేహి భగవతి ఖమాపితే థేరో భగవతా ‘‘కిన్తి తే సారిపుత్త అహోసి మయా భిక్ఖుసఙ్ఘే పణామితే’’తి పుట్ఠో అహం పరిసాయ అబ్యత్తభావేన సత్థారా పణామితో. ఇతో దాని పట్ఠాయ పరం న ఓవదిస్సామీతి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా ఆహ ‘‘ఏవం ఖో మే, భన్తే, అహోసి భగవతా భిక్ఖుసఙ్ఘో పణామితో, అప్పోస్సుక్కో దాని భగవా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం అనుయుత్తో విహరిస్సతి, మయమ్పి దాని అప్పోస్సుక్కా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం అనుయుత్తా విహరిస్సామా’’తి.
అథస్స తస్మిం మనోదుచ్చరితే ఉపారమ్భం ఆరోపేన్తో సత్థా ఆహ – ‘‘ఆగమేహి త్వం, సారిపుత్త న ఖో తే, సారిపుత్త, పునపి ఏవరూపం చిత్తం ఉప్పాదేతబ్బ’’న్తి. ఏవం పరం న ఓవదిస్సామి నానుసాసిస్సామీతి వితక్కితమత్తమ్పి థేరస్స మనోదుచ్చరితం నామ జాతం. భగవతో పన ఏత్తకం నామ నత్థి, అనచ్ఛరియఞ్చేతం. సబ్బఞ్ఞుతం పత్తస్స దుచ్చరితం న భవేయ్య. బోధిసత్తభూమియం ఠితస్స ఛబ్బస్సాని పధానం అనుయుఞ్జన్తస్సాపి పనస్స నాహోసి. ఉదరచ్ఛవియా పిట్ఠికణ్టకం అల్లీనాయ ‘‘కాలఙ్కతో సమణో గోతమో’’తి దేవతానం విమతియా ఉప్పజ్జమానాయపి ‘‘సిద్ధత్థ కస్మా కిలమసి? సక్కా భోగే చ భుఞ్జితుం పుఞ్ఞాని చ కాతు’’న్తి మారేన పాపిమతా వుచ్చమానస్స ‘‘భోగే భుఞ్జిస్సామీ’’తి వితక్కమత్తమ్పి నుప్పజ్జతి. అథ నం మారో బోధిసత్తకాలే ఛబ్బస్సాని బుద్ధకాలే ఏకం వస్సం అనుబన్ధిత్వా కిఞ్చి వజ్జం అపస్సిత్వా ఇదం వత్వా పక్కామి –
‘‘సత్తవస్సాని భగవన్తం, అనుబన్ధిం పదాపదం;
ఓతారం నాధిగచ్ఛిస్సం, సమ్బుద్ధస్స సతీమతో’’తి. (సు. ని. ౪౪౮);
అపిచ అట్ఠారసన్నం బుద్ధధమ్మానం వసేనాపి భగవతో దుచ్చరితాభావో వేదితబ్బో. అట్ఠారస బుద్ధధమ్మా నామ నత్థి తథాగతస్స కాయదుచ్చరితం, నత్థి వచీదుచ్చరితం, నత్థి మనోదుచ్చరితం, అతీతే బుద్ధస్స అప్పటిహతఞాణం, అనాగతే, పచ్చుప్పన్నే బుద్ధస్స అప్పటిహతఞాణం, సబ్బం కాయకమ్మం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణానుపరివత్తి, సబ్బం వచీకమ్మం, సబ్బం మనోకమ్మం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణానుపరివత్తి, నత్థి ఛన్దస్స హాని, నత్థి వీరియస్స హాని, నత్థి సతియా హాని, నత్థి దవా, నత్థి రవా, నత్థి చలితం నత్థి సహసా, నత్థి అబ్యావటో మనో, నత్థి అకుసలచిత్తన్తి.
కిఞ్చనాతి పలిబోధా. రాగో కిఞ్చనన్తి రాగో ఉప్పజ్జమానో సత్తే బన్ధతి పలిబున్ధతి తస్మా కిఞ్చనన్తి వుచ్చతి. ఇతరేసుపి ద్వీసు ఏసేవ నయో.
అగ్గీతి అనుదహనట్ఠేన అగ్గి. రాగగ్గీతి రాగో ఉప్పజ్జమానో సత్తే అనుదహతి ఝాపేతి, తస్మా అగ్గీతి వుచ్చతి. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ వత్థూని ఏకా దహరభిక్ఖునీ చిత్తలపబ్బతవిహారే ఉపోసథాగారం గన్త్వా ద్వారపాలరూపకం ఓలోకయమానా ఠితా. అథస్సా అన్తో రాగో ఉప్పన్నో. సా తేనేవ ఝాయిత్వా కాలమకాసి. భిక్ఖునియో గచ్ఛమానా ‘‘అయం దహరా ఠితా, పక్కోసథ, న’’న్తి ఆహంసు. ఏకా గన్త్వా కస్మా ఠితాసీతి హత్థే గణ్హి. గహితమత్తా పరివత్తిత్వా పపతా. ఇదం తావ రాగస్స అనుదహనతాయ వత్థు. దోసస్స పన అనుదహనతాయ మనోపదోసికా దేవా. మోహస్స అనుదహనతాయ ఖిడ్డాపదోసికా దేవా దట్ఠబ్బా. మోహవసేన హి తాసం సతిసమ్మోసో హోతి. తస్మా ఖిడ్డావసేన ఆహారకాలం అతివత్తిత్వా కాలఙ్కరోన్తి.
ఆహునేయ్యగ్గీతిఆదీసు ఆహునం వుచ్చతి సక్కారో, ఆహునం అరహన్తీతి ఆహునేయ్యా. మాతాపితరో హి పుత్తానం బహూపకారతాయ ఆహునం అరహన్తి. తేసు విప్పటిపజ్జమానా పుత్తా నిరయాదీసు నిబ్బత్తన్తి. తస్మా కిఞ్చాపి మాతాపితరో నానుదహన్తి, అనుదహనస్స పన పచ్చయా హోన్తి. ఇతి అనుదహనట్ఠేన ఆహునేయ్యగ్గీతి వుచ్చన్తి. స్వాయమత్థో మిత్తవిన్దకవత్థునా దీపేతబ్బో –
మిత్తవిన్దకో హి మాతరా ‘‘తాత, అజ్జ ఉపోసథికో హుత్వా విహారే సబ్బరత్తిం ధమ్మస్సవనం సుణ, సహస్సం తే దస్సామీ’’తి వుత్తో ధనలోభేన ఉపోసథం సమాదాయ విహారం గన్త్వా ఇదం ఠానం అకుతోభయన్తి సల్లక్ఖేత్వా ధమ్మాసనస్స హేట్ఠా నిపన్నో సబ్బరత్తిం నిద్దాయిత్వా ఘరం అగమాసి. మాతా పాతోవ యాగుం పచిత్వా ఉపనామేసి. సో సహస్సం గహేత్వావ పివి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘ధనం సంహరిస్సామీ’’తి. సో నావాయ సముద్దం పక్ఖన్దితుకామో అహోసి. అథ నం మాతా ‘‘తాత, ఇమస్మిం కులే చత్తాలీసకోటిధనం అత్థి, అలం గమనేనా’’తి నివారేసి. సో తస్సా వచనం అనాదియిత్వా గచ్ఛతి ఏవ. మాతా పురతో అట్ఠాసి. అథ నం కుజ్ఝిత్వా ‘‘అయం మయ్హం పురతో తిట్ఠతీ’’తి పాదేన పహరిత్వా పతితం అన్తరం కత్వా అగమాసి.
మాతా ఉట్ఠహిత్వా ‘‘మాదిసాయ మాతరి ఏవరూపం కమ్మం కత్వా గతస్స తే గతట్ఠానే సుఖం భవిస్సతీతి ఏవంసఞ్ఞీ నామ త్వం పుత్తా’’తి ఆహ. తస్స నావం ఆరుయ్హ గచ్ఛతో సత్తమే దివసే నావా అట్ఠాసి. అథ తే మనుస్సా ‘‘అద్ధా ఏత్థ పాపపురిసో అత్థి సలాకం దేథా’’తి ఆహంసు. సలాకా దియ్యమానా తస్సేవ తిక్ఖత్తుం పాపుణాతి. తే తస్స ఉళుమ్పం దత్వా తం సముద్దే పక్ఖిపింసు. సో ఏకం దీపం గన్త్వా విమానపేతీహి సద్ధిం సమ్పత్తిం అనుభవన్తో తాహి ‘‘పురతో పురతో మా అగమాసీ’’తి వుచ్చమానోపి తద్దిగుణం తద్దిగుణం సమ్పత్తిం పస్సన్తో అనుపుబ్బేన ఖురచక్కధరం ఏకం అద్దస. తస్స తం చక్కం పదుమపుప్ఫం వియ ఉపట్ఠాసి. సో తం ఆహ – ‘‘అమ్భో, ఇదం తయా పిళన్ధితం పదుమం మయ్హం దేహీ’’తి. ‘‘న ఇదం సామి పదుమం, ఖురచక్కం ఏత’’న్తి. సో ‘‘వఞ్చేసి మం, త్వం కిం మయా పదుమం అదిట్ఠపుబ్బ’’న్తి వత్వా త్వం లోహితచన్దనం విలిమ్పిత్వా పిళన్ధనం పదుమపుప్ఫం మయ్హం న దాతుకామోతి ఆహ. సో చిన్తేసి ‘‘అయమ్పి మయా కతసదిసం కమ్మం కత్వా తస్స ఫలం అనుభవితుకామో’’తి. అథ నం ‘‘హన్ద రే’’తి వత్వా తస్స మత్థకే చక్కం పక్ఖిపి. తేన వుత్తం –
‘‘చతుబ్భి అట్ఠజ్ఝగమా, అట్ఠాహిపి చ సోళస;
సోళసాహి చ బాత్తింస, అత్రిచ్ఛం చక్కమాసదో;
ఇచ్ఛాహతస్స పోసస్స, చక్కం భమతి మత్థకే’’తి. (జా. ౧.౧.౧౦౪).
గహపతీతి పన గేహసామికో వుచ్చతి. సో మాతుగామస్స సయనవత్థాలఙ్కారాదిఅనుప్పదానేన బహూపకారో. తం అతిచరన్తో మాతుగామో నిరయాదీసు నిబ్బత్తతి, తస్మా సోపి పురిమనయేనేవ అనుదహనట్ఠేన గహపతగ్గీతి వుత్తో.
తత్థ వత్థు – కస్సపబుద్ధస్స కాలే సోతాపన్నస్స ఉపాసకస్స భరియా అతిచారినీ అహోసి. సో తం పచ్చక్ఖతో దిస్వా ‘‘కస్మా త్వం ఏవం కరోసీ’’తి ఆహ. సా ‘‘సచాహం ఏవరూపం కరోమి, అయం మే సునఖో విలుప్పమానో ఖాదతూ’’తి వత్వా కాలఙ్కత్వా కణ్ణముణ్డకదహే వేమానికపేతీ హుత్వా నిబ్బత్తా. దివా సమ్పత్తిం అనుభవతి, రత్తిం దుక్ఖం. తదా బారాణసీరాజా మిగవం చరన్తో అరఞ్ఞం పవిసిత్వా అనుపుబ్బేన కణ్ణముణ్డకదహం సమ్పత్తో తాయ సద్ధిం సమ్పత్తిం అనుభవతి. సా తం వఞ్చేత్వా రత్తిం దుక్ఖం అనుభవతి. సో ఞత్వా ‘‘కత్థ ను ఖో గచ్ఛతీ’’తి పిట్ఠితో పిట్ఠితో గన్త్వా అవిదూరే ఠితో కణ్ణముణ్డకదహతో నిక్ఖమిత్వా తం ‘‘పటపట’’న్తి ఖాదమానం ఏకం సునఖం దిస్వా అసినా ద్విధా ఛిన్ది. ద్వే అహేసుం. పున ఛిన్నే చత్తారో. పున ఛిన్నే అట్ఠ. పున ఛిన్నే సోళస అహేసుం. సా ‘‘కిం కరోసి సామీ’’తి ఆహ. సో ‘‘కిం ఇద’’న్తి ఆహ. సా ‘‘ఏవం అకత్వా ఖేళపిణ్డం భూమియం నిట్ఠుభిత్వా పాదేన ఘంసాహీ’’తి ఆహ. సో తథా అకాసి. సునఖా అన్తరధాయింసు. తం దివసం తస్సా కమ్మం ఖీణం. రాజా విప్పటిసారీ హుత్వా గన్తుం ఆరద్ధో. సా ‘‘మయ్హం, సామి, కమ్మం ఖీణం మా అగమా’’తి ఆహ. రాజా అసుత్వావ గతో.
దక్ఖిణేయ్యగ్గీతి ఏత్థ పన దక్ఖిణాతి చత్తారో పచ్చయా, భిక్ఖుసఙ్ఘో దక్ఖిణేయ్యో. సో గిహీనం తీసు సరణేసు పఞ్చసు సీలేసు దససు సీలేసు మాతాపితుఉపట్ఠానే ధమ్మికసమణబ్రాహ్మణఉపట్ఠానేతి ఏవమాదీసు కల్యాణధమ్మేసు నియోజనేన బహూపకారో, తస్మిం మిచ్ఛాపటిపన్నా గిహీ భిక్ఖుసఙ్ఘం అక్కోసిత్వా పరిభాసిత్వా నిరయాదీసు నిబ్బత్తన్తి, తస్మా సోపి పురిమనయేనేవ అనుదహనట్ఠేన దక్ఖిణేయ్యగ్గీతి వుత్తో. ఇమస్స పనత్థస్స విభావనత్థం విమానవత్థుస్మిం రేవతీవత్థు విత్థారేతబ్బం.
‘‘తివిధేన రూపసఙ్గహో’’తి ఏత్థ తివిధేనాతి తీహి కోట్ఠాసేహి. సఙ్గహోతి జాతిసఞ్జాతికిరియగణనవసేన చతుబ్బిధో సఙ్గహో. తత్థ సబ్బే ఖత్తియా ఆగచ్ఛన్తూతిఆదికో (మ. ని. ౧.౪౬౨) జాతిసఙ్గహో. సబ్బే కోసలకాతిఆదికో సఞ్జాతిసఙ్గహో. సబ్బే హత్థారోహాతిఆదికో కిరియసఙ్గహో. చక్ఖాయతనం కతమం ఖన్ధగణనం గచ్ఛతీతి? చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతీతి. హఞ్చి చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహితన్తి అయం గణనసఙ్గహో, సో ఇధ అధిప్పేతో. తస్మా తివిధేన రూపసఙ్గహోతి తీహి కోట్ఠాసేహి రూపగణనాతి అత్థో.
సనిదస్సనాదీసు అత్తానం ఆరబ్భ పవత్తేన చక్ఖువిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతేన సహ నిదస్సనేనాతి సనిదస్సనం. చక్ఖుపటిహననసమత్థతో సహ పటిఘేనాతి సప్పటిఘం. తం అత్థతో రూపాయతనమేవ. చక్ఖువిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతం నాస్స నిదస్సనన్తి అనిదస్సనం. సోతాదిపటిహననసమత్థతో సహ పటిఘేనాతి సప్పటిఘం. తం అత్థతో చక్ఖాయతనాదీని నవ ఆయతనాని. వుత్తప్పకారం నాస్స నిదస్సనన్తి అనిదస్సనం. నాస్స పటిఘోతి అప్పటిఘం. తం అత్థతో ఠపేత్వా దసాయతనాని అవసేసం సుఖుమరూపం.
తయో సఙ్ఖారాతి సహజాతధమ్మే చేవ సమ్పరాయే ఫలధమ్మే చ సఙ్ఖరోన్తి రాసీ కరోన్తీతి సఙ్ఖారా. అభిసఙ్ఖరోతీతి అభిసఙ్ఖారో. పుఞ్ఞో అభిసఙ్ఖారో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో.
‘‘తత్థ కతమో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో? కుసలా చేతనా కామావచరా రూపావచరా దానమయా సీలమయా భావనామయా’’తి ఏవం వుత్తానం అట్ఠన్నం కామావచరకుసలమహాచిత్తచేతనానం, పఞ్చన్నం రూపావచరకుసలచేతనానఞ్చేతం అధివచనం. ఏత్థ చ దానసీలమయా అట్ఠేవ చేతనా హోన్తి. భావనామయా తేరసాపి. యథా హి పగుణం ధమ్మం సజ్ఝాయమానో ఏకం ద్వే అనుసన్ధిం గతోపి న జానాతి, పచ్ఛా ఆవజ్జన్తో జానాతి, ఏవమేవ కసిణపరికమ్మం కరోన్తస్స పగుణజ్ఝానం పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఞాణవిప్పయుత్తాపి భావనా హోతి. తేన వుత్తం ‘‘భావనామయా తేరసాపీ’’తి.
తత్థ దానమయాదీసు ‘‘దానం ఆరబ్భ దానమధికిచ్చ యా ఉప్పజ్జతి చేతనా సఞ్చేతనా చేతయితత్తం, అయం వుచ్చతి దానమయో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో. సీలం ఆరబ్భ, భావనం ఆరబ్భ, భావనమధికిచ్చ యా ఉప్పజ్జతి చేతనా సఞ్చేతనా చేతయితత్తం, అయం వుచ్చతి భావనామయో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో’’తి అయం సఙ్ఖేపదేసనా.
చీవరాదీసు పన చతూసు పచ్చయేసు రూపాదీసు వా ఛసు ఆరమ్మణేసు అన్నాదీసు వా దససు దానవత్థూసు తం తం దేన్తస్స తేసం ఉప్పాదనతో పట్ఠాయ పుబ్బభాగే, పరిచ్చాగకాలే, పచ్ఛా సోమనస్సచిత్తేన అనుస్సరణే చాతి తీసు కాలేసు పవత్తా చేతనా దానమయా నామ. సీలపూరణత్థాయ పన పబ్బజిస్సామీతి విహారం గచ్ఛన్తస్స, పబ్బజన్తస్స మనోరథం మత్థకం పాపేత్వా పబ్బజితో వతమ్హి సాధు సాధూతి ఆవజ్జన్తస్స, పాతిమోక్ఖం సంవరన్తస్స, చీవరాదయో పచ్చయే పచ్చవేక్ఖన్తస్స, ఆపాథగతేసు రూపాదీసు చక్ఖుద్వారాదీని సంవరన్తస్స, ఆజీవం సోధేన్తస్స చ పవత్తా చేతనా సీలమయా నామ.
పటిసమ్భిదాయం వుత్తేన విపస్సనామగ్గేన ‘‘చక్ఖుం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో భావేన్తస్స…పే… మనం. రూపే. ధమ్మే. చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… మనోవిఞ్ఞాణం. చక్ఖుసమ్ఫస్సం…పే… మనోసమ్ఫస్సం. చక్ఖుసమ్ఫస్సజం వేదనం…పే… మనోసమ్ఫస్సజం వేదనం. రూపసఞ్ఞం, జరామరణం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో భావేన్తస్స పవత్తా చేతనా భావనామయా నామా’’తి అయం విత్థారకథా.
అపుఞ్ఞో చ సో అభిసఙ్ఖారో చాతి అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో. ద్వాదసఅకుసలచిత్తసమ్పయుత్తానం చేతనానం ఏతం అధివచనం. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘తత్థ కతమో అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో? అకుసలచేతనా కామావచరా, అయం వుచ్చతి అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో’’తి. ఆనేఞ్జం నిచ్చలం సన్తం విపాకభూతం అరూపమేవ అభిసఙ్ఖరోతీతి ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో. చతున్నం అరూపావచరకుసలచేతనానం ఏతం అధివచనం. యథాహ ‘‘తత్థ కతమో ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో? కుసలచేతనా అరూపావచరా, అయం వుచ్చతి ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో’’తి.
పుగ్గలత్తికే సత్తవిధో పురిసపుగ్గలో, తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖతీతి సేక్ఖో. ఖీణాసవో సిక్ఖితసిక్ఖత్తా పున న సిక్ఖిస్సతీతి అసేక్ఖో. పుథుజ్జనో సిక్ఖాహి పరిబాహియత్తా నేవసేక్ఖో నాసేక్ఖో.
థేరత్తికే జాతిమహల్లకో గిహీ జాతిత్థేరో నామ. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, థేరకరణా ధమ్మా. ఇధ, భిక్ఖవే, థేరో సీలవా హోతి, బహుస్సుతో హోతి, చతున్నం ఝానానం లాభీ హోతి, ఆసవానం ఖయా బహుస్సుతో హోతి, చతున్నం ఝానానం లాభీ హోతి, ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో థేరకరణా ధమ్మా’’తి (అ. ని. ౪.౨౨). ఏవం వుత్తేసు ధమ్మేసు ఏకేన వా అనేకేహి వా సమన్నాగతో ధమ్మథేరో నామ. అఞ్ఞతరో థేరనామకో భిక్ఖూతి ఏవం థేరనామకో వా, యం వా పన మహల్లకకాలే పబ్బజితం సామణేరాదయో దిస్వా థేరో థేరోతి వదన్తి, అయం సమ్ముతిథేరో నామ.
పుఞ్ఞకిరియవత్థూసు దానమేవ దానమయం. పుఞ్ఞకిరియా చ సా తేసం తేసం ఆనిసంసానం వత్థు చాతి పుఞ్ఞకిరియవత్థు. ఇతరేసుపి ద్వీసు ఏసేవ నయో. అత్థతో పన పుబ్బే వుత్తదానమయచేతనాదివసేనేవ సద్ధిం పుబ్బభాగఅపరభాగచేతనాహి ఇమాని తీణి పుఞ్ఞకిరియవత్థూని వేదితబ్బాని. ఏకమేకఞ్చేత్థ పుబ్బభాగతో పట్ఠాయ కాయేన కరోన్తస్స కాయకమ్మం హోతి. తదత్థం వాచం నిచ్ఛారేన్తస్స వచీకమ్మం. కాయఙ్గవాచఙ్గం అచోపేత్వా మనసా చిన్తేన్తస్స మనోకమ్మం. అన్నాదీని దేన్తస్స చాపి అన్నదానాదీని దేమీతి వా దానపారమిం ఆవజ్జేత్వా వా దానకాలే దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు హోతి. వత్తసీసే ఠత్వా దదతో సీలమయం. ఖయతో వయతో సమ్మసనం పట్ఠపేత్వా దదతో భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు హోతి.
అపరానిపి సత్త పుఞ్ఞకిరియవత్థూని అపచితిసహగతం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, వేయ్యావచ్చసహగతం, పత్తానుప్పదానం, పత్తబ్భనుమోదనం, దేసనామయం, సవనమయం, దిట్ఠిజుగతం పుఞ్ఞకిరియవత్థూతి. తత్థ మహల్లకం దిస్వా పచ్చుగ్గమనపత్తచీవరప్పటిగ్గహణఅభివాదనమగ్గసమ్పదానాదివసేన అపచితిసహగతం వేదితబ్బం. వుడ్ఢతరానం వత్తప్పటిపత్తికరణవసేన, గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠం భిక్ఖుం దిస్వా పత్తం గహేత్వా గామే భిక్ఖం సమాదపేత్వా ఉపసంహరణవసేన, ‘‘గచ్ఛ భిక్ఖూనం పత్తం ఆహరా’’తి సుత్వా వేగేన గన్త్వా పత్తాహరణాదివసేన చ వేయ్యావచ్చసహగతం వేదితబ్బం. చత్తారో పచ్చయే దత్వా సబ్బసత్తానం పత్తి హోతూతి పవత్తనవసేన పత్తానుప్పదానం వేదితబ్బం. పరేహి దిన్నాయ పత్తియా సాధు సుట్ఠూతి అనుమోదనావసేన పత్తబ్భనుమోదనం వేదితబ్బం. ఏకో ‘‘ఏవం మం ‘ధమ్మకథికో’తి జానిస్సన్తీ’’తి ఇచ్ఛాయ ఠత్వా లాభగరుకో హుత్వా దేసేతి, తం న మహప్ఫలం. ఏకో అత్తనో పగుణధమ్మం అపచ్చాసీసమానో పరేసం దేసేతి, ఇదం దేసనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు నామ. ఏకో సుణన్తో ‘‘ఇతి మం ‘సద్ధో’తి జానిస్సన్తీ’’తి సుణాతి, తం న మహప్ఫలం. ఏకో ‘‘ఏవం మే మహప్ఫలం భవిస్సతీ’’తి హితప్ఫరణేన ముదుచిత్తేన ధమ్మం సుణాతి, ఇదం సవనమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు. దిట్ఠిజుగతం పన సబ్బేసం నియమలక్ఖణం. యంకిఞ్చి పుఞ్ఞం కరోన్తస్స హి దిట్ఠియా ఉజుభావేనేవ మహప్ఫలం హోతి.
ఇతి ఇమేసం సత్తన్నం పుఞ్ఞకిరియవత్థూనం పురిమేహేవ తీహి సఙ్గహో వేదితబ్బో. ఏత్థ హి అపచితివేయ్యావచ్చాని సీలమయే. పత్తిదానపత్తబ్భనుమోదనాని దానమయే. దేసనాసవనాని భావనామయే. దిట్ఠిజుగతం తీసుపి సఙ్గహం గచ్ఛతి.
చోదనావత్థూనీతి చోదనాకారణాని. దిట్ఠేనాతి మంసచక్ఖునా వా దిబ్బచక్ఖునా వా వీతిక్కమం దిస్వా చోదేతి. సుతేనాతి పకతిసోతేన వా దిబ్బసోతేన వా పరస్స సద్దం సుత్వా చోదేతి. పరిసఙ్కాయ వాతి దిట్ఠపరిసఙ్కితేన వా సుతపరిసఙ్కితేన వా ముతపరిసఙ్కితేన వా చోదేతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
కామూపపత్తియోతి కామూపసేవనా కామప్పటిలాభా వా. పచ్చుపట్ఠితకామాతి నిబద్ధకామా నిబద్ధారమ్మణా. సేయ్యథాపి మనుస్సాతి యథా మనుస్సా. మనుస్సా హి నిబద్ధేయేవ వత్థుస్మిం వసం వత్తేన్తి. యత్థ పటిబద్ధచిత్తా హోన్తి, సతమ్పి సహస్సమ్పి దత్వా మాతుగామం ఆనేత్వా నిబద్ధభోగం భుఞ్జన్తి. ఏకచ్చే దేవా నామ చతుదేవలోకవాసినో. తేపి నిబద్ధవత్థుస్మింయేవ వసం వత్తేన్తి. ఏకచ్చే వినిపాతికా నామ నేరయికే ఠపేత్వా అవసేసా మచ్ఛకచ్ఛపాదయోపి హి నిబద్ధవత్థుస్మింయేవ వసం వత్తేన్తి. మచ్ఛో అత్తనో మచ్ఛియా కచ్ఛపో కచ్ఛపియాతి. నిమ్మినిత్వా నిమ్మినిత్వాతి నీలపీతాదివసేన యాదిసం యాదిసం అత్తనో రూపం ఇచ్ఛన్తి, తాదిసం తాదిసం నిమ్మినిత్వా ఆయస్మతో అనురుద్ధస్స పురతో మనాపకాయికా దేవతా వియ. నిమ్మానరతీతి ఏవం సయం నిమ్మితే నిమ్మితే నిమ్మానే రతి ఏతేసన్తి నిమ్మానరతీ. పరనిమ్మితకామాతి పరేహి నిమ్మితకామా. తేసఞ్హి మనం ఞత్వా పరే యథారుచితం కామభోగం నిమ్మినన్తి, తే తత్థ వసం వత్తేన్తి. కథం పరస్స మనం జానన్తీతి? పకతిసేవనవసేన. యథా హి కుసలో సూదో రఞ్ఞో భుఞ్జన్తస్స యం యం సో బహుం గణ్హాతి, తం తం తస్స రుచ్చతీతి జానాతి, ఏవం పకతియా అభిరుచితారమ్మణం ఞత్వా తాదిసకంయేవ నిమ్మినన్తి. తే తత్థ వసం వత్తేన్తి, మేథునం సేవన్తి. కేచి పన థేరా ‘‘హసితమత్తేన ఓలోకితమత్తేన ఆలిఙ్గితమత్తేన చ తేసం కామకిచ్చం ఇజ్ఝతీ’’తి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయం ‘‘ఏతం పన నత్థీ’’తి పటిక్ఖిత్తం. న హి కాయేన అఫుసన్తస్స ఫోట్ఠబ్బం కామకిచ్చం సాధేతి. ఛన్నమ్పి హి కామావచరానం కామా పాకతికా ఏవ. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘ఛ ఏతే కామావచరా, సబ్బకామసమిద్ధినో;
సబ్బేసం ఏకసఙ్ఖాతం, ఆయు భవతి కిత్తక’’న్తి. (విభ. ౧౦౨౩);
సుఖూపపత్తియోతి సుఖప్పటిలాభా. ఉప్పాదేత్వా ఉప్పాదేత్వా సుఖం విహరన్తీతి తే హేట్ఠా పఠమజ్ఝానసుఖం నిబ్బత్తేత్వా ఉపరి విపాకజ్ఝానసుఖం అనుభవన్తీతి అత్థో. సుఖేన అభిసన్నాతి దుతియజ్ఝానసుఖేన తిన్తా. పరిసన్నాతి సమన్తతో తిన్తా. పరిపూరాతి పరిపుణ్ణా. పరిప్ఫుటాతి తస్సేవ వేవచనం. ఇదమ్పి విపాకజ్ఝానసుఖమేవ సన్ధాయ వుత్తం. అహోసుఖం అహోసుఖన్తి తేసం కిర భవలోభో మహా ఉప్పజ్జతి. తస్మా కదాచి కరహచి ఏవం ఉదానం ఉదానేన్తి. సన్తమేవాతి పణీతమేవ. తుసితాతి తతో ఉత్తరిం సుఖస్స అపత్థనతో సన్తుట్ఠా హుత్వా. సుఖం పటివేదేన్తీతి తతియజ్ఝానసుఖం అనుభవన్తి.
సేక్ఖా పఞ్ఞాతి సత్త అరియపఞ్ఞా. అరహతో పఞ్ఞా అసేక్ఖా. అవసేసా పఞ్ఞా నేవసేక్ఖానాసేక్ఖా.
చిన్తామయాదీసు అయం విత్థారో – ‘‘తత్థ కతమా చిన్తామయా పఞ్ఞా? యోగవిహితేసు వా కమ్మాయతనేసు యోగవిహితేసు వా సిప్పాయతనేసు యోగవిహితేసు వా విజ్జాట్ఠానేసు కమ్మస్సకతం వా సచ్చానులోమికం వా రూపం అనిచ్చన్తి వా…పే… విఞ్ఞాణం అనిచ్చన్తి వా యం ఏవరూపం అనులోమికం ఖన్తిం దిట్ఠిం రుచిం ముత్తిం పేక్ఖం ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తిం పరతో అసుత్వా పటిలభతి, అయం వుచ్చతి చిన్తామయా పఞ్ఞా. తత్థ కతమా సుతమయా పఞ్ఞా? యోగవిహితేసు వా కమ్మాయతనేసు…పే… ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తిం పరతో సుత్వా పటిలభతి, అయం వుచ్చతి సుతమయా పఞ్ఞా. (తత్థ కతమా భావనామయా పఞ్ఞా?) సబ్బాపి సమాపన్నస్స పఞ్ఞా భావనామయా పఞ్ఞా’’తి (విభ. ౭౬౮-౬౯).
సుతావుధన్తి సుతమేవ ఆవుధం. తం అత్థతో తేపిటకం బుద్ధవచనం. తఞ్హి నిస్సాయ భిక్ఖు పఞ్ఞావుధం నిస్సాయ సూరో యోధో అవికమ్పమానో మహాకన్తారం వియ సంసారకన్తారం అతిక్కమతి అవిహఞ్ఞమానో. తేనేవ వుత్తం – ‘‘సుతావుధో, భిక్ఖవే, అరియసావకో అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతి, సావజ్జం పజహతి, అనవజ్జం భావేతి, సుద్ధమత్తానం పరిహరతీ’’తి (అ. ని. ౭.౬౭).
పవివేకావుధన్తి ‘‘కాయవివేకో చిత్తవివేకో ఉపధివివేకో’’తి అయం తివిధోపి వివేకోవ ఆవుధం. తస్స నానాకరణం కాయవివేకో వివేకట్ఠకాయానం నేక్ఖమ్మాభిరతానం. చిత్తవివేకో చ పరిసుద్ధచిత్తానం పరమవోదానప్పత్తానం. ఉపధివివేకో చ నిరుపధీనం పుగ్గలానం. ఇమస్మిఞ్హి తివిధే వివేకే అభిరతో, న కుతోచి భాయతి. తస్మా అయమ్పి అవస్సయట్ఠేన ఆవుధన్తి వుత్తో. లోకియలోకుత్తరపఞ్ఞావ ఆవుధం పఞ్ఞావుధం. యస్స సా అత్థి, సో న కుతోచి భాయతి, న చస్స కోచి భాయతి. తస్మా సాపి అవస్సయట్ఠేనేవ ఆవుధన్తి వుత్తా.
అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియన్తి ఇతో పుబ్బే అనఞ్ఞాతం అవిదితం ధమ్మం జానిస్సామీతి పటిపన్నస్స ఉప్పన్నం ఇన్ద్రియం. సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్సేతం అధివచనం. అఞ్ఞిన్ద్రియన్తి అఞ్ఞాభూతం ఆజాననభూతం ఇన్ద్రియం. సోతాపత్తిఫలతో పట్ఠాయ ఛసు ఠానేసు ఞాణస్సేతం అధివచనం. అఞ్ఞాతావిన్ద్రియన్తి అఞ్ఞాతావీసు జాననకిచ్చపరియోసానప్పత్తేసు ధమ్మేసు ఇన్ద్రియం. అరహత్తఫలఞాణస్సేతం అధివచనం.
మంసచక్ఖు చక్ఖుపసాదో. దిబ్బచక్ఖు ఆలోకనిస్సితం ఞాణం. పఞ్ఞాచక్ఖు లోకియలోకుత్తరపఞ్ఞా.
అధిసీలసిక్ఖాదీసు అధిసీలఞ్చ తం సిక్ఖితబ్బతో సిక్ఖా చాతి అధిసీలసిక్ఖా. ఇతరస్మిం ద్వయేపి ఏసేవ నయో. తత్థ సీలం అధిసీలం, చిత్తం అధిచిత్తం, పఞ్ఞా అధిపఞ్ఞాతి అయం పభేదో వేదితబ్బో –
సీలం నామ పఞ్చసీలదససీలాని, పాతిమోక్ఖసంవరో అధిసీలం నామ. అట్ఠ సమాపత్తియో చిత్తం, విపస్సనాపాదకజ్ఝానం అధిచిత్తం. కమ్మస్సకతఞాణం పఞ్ఞా, విపస్సనాపఞ్ఞా అధిపఞ్ఞా. అనుప్పన్నేపి హి బుద్ధుప్పాదే పవత్తతీతి పఞ్చసీలదససీలాని సీలమేవ, పాతిమోక్ఖసంవరసీలం బుద్ధుప్పాదేయేవ పవత్తతీతి అధిసీలం. చిత్తపఞ్ఞాసుపి ఏసేవ నయో. అపిచ నిబ్బానం పత్థయన్తేన సమాదిన్నం పఞ్చసీలమ్పి దససీలమ్పి అధిసీలమేవ. సమాపన్నా అట్ఠ సమాపత్తియోపి అధిచిత్తమేవ. సబ్బం వా లోకియం సీలమేవ, లోకుత్తరం అధిసీలం. చిత్తపఞ్ఞాసుపి ఏసేవ నయో.
భావనాసు ఖీణాసవస్స పఞ్చద్వారికకాయో కాయభావనా నామ. అట్ఠ సమాపత్తియో చిత్తభావనా నామ. అరహత్తఫలపఞ్ఞా పఞ్ఞాభావనా నామ. ఖీణాసవస్స హి ఏకన్తేనేవ పఞ్చద్వారికకాయో సుభావితో హోతి. అట్ఠ సమాపత్తియో చస్స న అఞ్ఞేసం వియ దుబ్బలా, తస్సేవ చ పఞ్ఞా భావితా నామ హోతి పఞ్ఞావేపుల్లపత్తియా. తస్మా ఏవం వుత్తం.
అనుత్తరియేసు విపస్సనా దస్సనానుత్తరియం మగ్గో పటిపదానుస్సరియం. ఫలం విముత్తానుత్తరియం. ఫలం వా దస్సనానుత్తరియం. మగ్గో పటిపదానుత్తరియం. నిబ్బానం విముత్తానుత్తరియం. నిబ్బానం వా దస్సనానుత్తరియం, తతో ఉత్తరిఞ్హి దట్ఠబ్బం నామ నత్థి. మగ్గో పటిపదానుత్తరియం. ఫలం విముత్తానుత్తరియం. అనుత్తరియన్తి ఉత్తమం జేట్ఠకం.
సమాధీసు పఠమజ్ఝానసమాధి సవితక్కసవిచారో. పఞ్చకనయేన దుతియజ్ఝానసమాధి అవితక్కవిచారమత్తో. సేసో అవితక్కఅవిచారో.
సుఞ్ఞతాదీసు తివిధా కథా ఆగమనతో, సగుణతో, ఆరమ్మణతోతి. ఆగమనతో నామ ఏకో భిక్ఖు అనత్తతో అభినివిసిత్వా అనత్తతో దిస్వా అనత్తతో వుట్ఠాతి, తస్స విపస్సనా సుఞ్ఞతా నామ హోతి. కస్మా? అసుఞ్ఞతత్తకారకానం కిలేసానం అభావా. విపస్సనాగమనేన మగ్గసమాధి సుఞ్ఞతో నామ హోతి. మగ్గాగమనేన ఫలసమాధి సుఞ్ఞతో నామ. అపరో అనిచ్చతో అభినివిసిత్వా అనిచ్చతో దిస్వా అనిచ్చతో వుట్ఠాతి. తస్స విపస్సనా అనిమిత్తా నామ హోతి. కస్మా? నిమిత్తకారకకిలేసాభావా. విపస్సనాగమనేన మగ్గసమాధి అనిమిత్తో నామ హోతి. మగ్గాగమనేన ఫలం అనిమిత్తం నామ. అపరో దుక్ఖతో అభినివిసిత్వా దుక్ఖతో దిస్వా దుక్ఖతో వుట్ఠాతి, తస్స విపస్సనా అప్పణిహితా నామ హోతి. కస్మా? పణిధికారకకిలేసాభావా. విపస్సనాగమనేన మగ్గసమాధి అప్పణిహితో నామ. మగ్గాగమనేన ఫలం అప్పణిహితం నామాతి అయం ఆగమనతో కథా. మగ్గసమాధి పన రాగాదీహి సుఞ్ఞతత్తా సుఞ్ఞతో, రాగనిమిత్తాదీనం అభావా అనిమిత్తో, రాగపణిధిఆదీనం అభావా అప్పణిహితోతి అయం సగుణతో కథా. నిబ్బానం రాగాదీహి సుఞ్ఞతత్తా రాగాదినిమిత్తపణిధీనఞ్చ అభావా సుఞ్ఞతఞ్చేవ అనిమిత్తఞ్చ అప్పణిహితఞ్చ. తదారమ్మణో మగ్గసమాధి సుఞ్ఞతో అనిమిత్తో అప్పణిహితో. అయం ఆరమ్మణతో కథా.
సోచేయ్యానీతి సుచిభావకరా సోచేయ్యప్పటిపదా ధమ్మా. విత్థారో పనేత్థ ‘‘తత్థ కతమం కాయసోచేయ్యం? పాణాతిపాతా వేరమణీ’’తిఆదినా నయేన వుత్తానం తిణ్ణం సుచరితానం వసేన వేదితబ్బో.
మోనేయ్యానీతి మునిభావకరా మోనేయ్యప్పటిపదా ధమ్మా. తేసం విత్థారో ‘‘తత్థ కతమం కాయమోనేయ్యం? తివిధకాయదుచ్చరితస్స పహానం కాయమోనేయ్యం, తివిధం కాయసుచరితం కాయమోనేయ్యం, కాయారమ్మణే ఞాణం కాయమోనేయ్యం, కాయపరిఞ్ఞా కాయమోనేయ్యం, కాయపరిఞ్ఞాసహగతో మగ్గో కాయమోనేయ్యం, కాయస్మిం ఛన్దరాగప్పహానం కాయమోనేయ్యం, కాయసఙ్ఖారనిరోధా చతుత్థజ్ఝానసమాపత్తి కాయమోనేయ్యం. తత్థ కతమం వచీమోనేయ్యం? చతుబ్బిధవచీదుచ్చరితస్స పహానం వచీమోనేయ్యం, చతుబ్బిధం వచీసుచరితం వచీమోనేయ్యం, వాచారమ్మణే ఞాణం వచీమోనేయ్యం వాచాపరిఞ్ఞా వచీమోనేయ్యం పరిఞ్ఞాసహగతో మగ్గో, వాచాయ ఛన్దరాగప్పహానం, వచీసఙ్ఖారనిరోధా దుతియజ్ఝానసమాపత్తి వచీమోనేయ్యం. తత్థ కతమం మనోమోనేయ్యం? తివిధమనోదుచ్చరితస్స పహానం మనోమోనేయ్యం, తివిధం మనోసుచరితం మనోమోనేయ్యం, మనారమ్మణే ఞాణం మనోమోనేయ్యం, మనోపరిఞ్ఞా మనోమోనేయ్యం. పరిఞ్ఞాసహగతో మగ్గో, మనస్మిం ఛన్దరాగప్పహానం, చిత్తసఙ్ఖారనిరోధా సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తి మనోమోనేయ్య’’న్తి (మహాని. ౧౪).
కోసల్లేసు ఆయోతి వుడ్ఢి. అపాయోతి అవుడ్ఢి. తస్స తస్స కారణం ఉపాయో. తేసం పజాననా కోసల్లం. విత్థారో పన విభఙ్గే వుత్తోయేవ.
వుత్తఞ్హేతం – ‘‘తత్థ కతమం ఆయకోసల్లం? ఇమే ధమ్మే మనసికరోతో అనుప్పన్నా చేవ అకుసలా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ అకుసలా ధమ్మా నిరుజ్ఝన్తి. ఇమే వా పన మే ధమ్మే మనసికరోతో అనుప్పన్నా చేవ కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ కుసలా ధమ్మా భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తన్తీతి, యా తత్థ పఞ్ఞా పజాననా…పే… సమ్మాదిట్ఠి. ఇదం వుచ్చతి ఆయకోసల్లం. తత్థ కతమం అపాయకోసల్లం? ఇమే ధమ్మే మనసికరోతో అనుప్పన్నా చేవ కుసలా ధమ్మా న ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ కుసలా ధమ్మా నిరుజ్ఝన్తి. ఇమే వా పన మే ధమ్మే మనసికరోతో అనుప్పన్నా చేవ అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ అకుసలా ధమ్మా భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తన్తీతి, యా తత్థ పఞ్ఞా పజాననా…పే… సమ్మాదిట్ఠి. ఇదం వుచ్చతి అపాయకోసల్లం. సబ్బాపి తత్రుపాయా పఞ్ఞా ఉపాయకోసల్ల’’న్తి (విభ. ౭౭౧). ఇదం పన అచ్చాయికకిచ్చే వా భయే వా ఉప్పన్నే తస్స తికిచ్ఛనత్థం ఠానుప్పత్తియా కారణజాననవసేనేవ వేదితబ్బం.
మదాతి మజ్జనాకారవసేన పవత్తమానా. తేసు ‘‘అహం నిరోగో సట్ఠి వా సత్తతి వా వస్సాని అతిక్కన్తాని, న మే హరీతకీఖణ్డమ్పి ఖాదితపుబ్బం, ఇమే పనఞ్ఞే అసుకం నామ ఠానం రుజ్జతి, భేసజ్జం ఖాదామాతి విచరన్తి, కో అఞ్ఞో మాదిసో నిరోగో నామా’’తి ఏవం మానకరణం ఆరోగ్యమదో. ‘‘మహల్లకకాలే పుఞ్ఞం కరిస్సామ, దహరమ్హ తావా’’తి యోబ్బనే ఠత్వా మానకరణం యోబ్బనమదో. ‘‘చిరం జీవిం, చిరం జీవామి, చిరం జీవిస్సామి; సుఖం జీవిం, సుఖం జీవామి, సుఖం జీవిస్సామీ’’తి ఏవం మానకరణం జీవితమదో.
ఆధిపతేయ్యేసు అధిపతితో ఆగతం ఆధిపతేయ్యం. ‘‘ఏత్తకోమ్హి సీలేన సమాధినా పఞ్ఞాయ విముత్తియా, న మే ఏతం పతిరూప’’న్తి ఏవం అత్తానం అధిపత్తిం జేట్ఠకం కత్వా పాపస్స అకరణం అత్తాధిపతేయ్యం నామ. లోకం అధిపతిం కత్వా అకరణం లోకాధిపతేయ్యం నామ. లోకుత్తరధమ్మం అధిపతిం కత్వా అకరణం ధమ్మాధిపతేయ్యం నామ.
కథావత్థూనీతి కథాకారణాని. అతీతం వా అద్ధానన్తి అతీతం ధమ్మం, అతీతక్ఖన్ధేతి అత్థో. అపిచ ‘‘యం, భిక్ఖవే, రూపం అతీతం నిరుద్ధం విపరిణతం, ‘అహోసీ’తి తస్స సఙ్ఖా, ‘అహోసీ’తి తస్స పఞ్ఞత్తి ‘అహోసీ’తి తస్స సమఞ్ఞా, న తస్స సఙ్ఖా ‘అత్థీ’తి, న తస్స సఙ్ఖా ‘భవిస్సతీ’తి (సం. ని. ౩.౬౨) ఏవం ఆగతేన నిరుత్తిపథసుత్తేనపేత్థ అత్థో దీపేతబ్బో.
విజ్జాతి తమవిజ్ఝనట్ఠేన విజ్జా. విదితకరణట్ఠేనాపి విజ్జా. పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణఞ్హి ఉప్పజ్జమానం పుబ్బేనివాసం ఛాదేత్వా ఠితం తమం విజ్ఝతి, పుబ్బేనివాసఞ్చ విదితం కరోతీతి విజ్జా. చుతూపపాతఞాణం చుతిపటిసన్ధిచ్ఛాదకం తమం విజ్ఝతి, తఞ్చ విదితం కరోతీతి విజ్జా. ఆసవానం ఖయే ఞాణం చతుసచ్చచ్ఛాదకం తమం విజ్ఝతి, చతుసచ్చధమ్మఞ్చ విదితం కరోతీతి విజ్జా.
విహారేసు అట్ఠ సమాపత్తియో దిబ్బో విహారో. చతస్సో అప్పమఞ్ఞా బ్రహ్మా విహారో. ఫలసమాపత్తి అరియో విహారో.
పాటిహారియాని కేవట్టసుత్తే విత్థారితానేవ.
‘‘ఇమే ఖో, ఆవుసో’’తిఆదీసు వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. ఇతి సమసట్ఠియా తికానం వసేన అసీతిసతపఞ్హే కథేన్తో థేరో సామగ్గిరసం దస్సేసీతి.
తికవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతుక్కవణ్ణనా
౩౦౬. ఇతి తికవసేన సామగ్గిరసం దస్సేత్వా ఇదాని చతుక్కవసేన దస్సేతుం పున దేసనం ఆరభి. తత్థ ‘‘సతిపట్ఠానచతుక్కం’’ పుబ్బే విత్థారితమేవ.
సమ్మప్పధానచతుక్కే ఛన్దం జనేతీతి ‘‘యో ఛన్దో ఛన్దికతా కత్తుకమ్యతా కుసలో ధమ్మచ్ఛన్దో’’తి ఏవం వుత్తం కత్తుకమ్యతం జనేతి. వాయమతీతి వాయామం కరోతి. వీరియం ఆరభతీతి వీరియం జనేతి. చిత్తం పగ్గణ్హాతీతి చిత్తం ఉపత్థమ్భేతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన సమ్మప్పధానవిభఙ్గే ఆగతోయేవ.
ఇద్ధిపాదేసు ఛన్దం నిస్సాయ పవత్తో సమాధి ఛన్దసమాధి. పధానభూతా సఙ్ఖారా పధానసఙ్ఖారా. సమన్నాగతన్తి తేహి ధమ్మేహి ఉపేతం. ఇద్ధియా పాదం, ఇద్ధిభూతం వా పాదన్తి ఇద్ధిపాదం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన ఇద్ధిపాదవిభఙ్గే ఆగతో ఏవ. విసుద్ధిమగ్గే పనస్స అత్థో దీపితో. ఝానకథాపి విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితావ.
౩౦౭. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారాయాతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే సుఖవిహారత్థాయ. ఇధ ఫలసమాపత్తిఝానాని, ఖీణాసవస్స అపరభాగే నిబ్బత్తితఝానాని చ కథితాని.
ఆలోకసఞ్ఞం మనసికరోతీతి దివా వా రత్తిం వా సూరియచన్దపజ్జోతమణిఆదీనం ఆలోకం ఆలోకోతి మనసికరోతి. దివాసఞ్ఞం అధిట్ఠాతీతి ఏవం మనసి కత్వా దివాతిసఞ్ఞం ఠపేతి. యథా దివా తథా రత్తిన్తి యథా దివా దిట్ఠో ఆలోకో, తథేవ తం రత్తిం మనసికరోతి. యథా రత్తిం తథా దివాతి యథా రత్తిం ఆలోకో దిట్ఠో, ఏవమేవ దివా మనసికరోతి. ఇతి వివటేన చేతసాతి ఏవం అపిహితేన చిత్తేన. అపరియోనద్ధేనాతి సమన్తతో అనద్ధేన. సప్పభాసన్తి సఓభాసం. ఞాణదస్సనపటిలాభాయాతి ఞాణదస్సనపటిలాభత్థాయ. ఇమినా కిం కథితం? మిద్ధవినోదనఆలోకో కథితో పరికమ్మఆలోకో వా. ఇమినా కిం కథితం హోతి? ఖీణాసవస్స దిబ్బచక్ఖుఞాణం. తస్మిం వా ఆగతేపి అనాగతేపి పాదకజ్ఝానసమాపత్తిమేవ సన్ధాయ ‘‘సప్పభాసం చిత్తం భావేతీ’’తి వుత్తం.
సతిసమ్పజఞ్ఞాయాతి సత్తట్ఠానికస్స సతిసమ్పజఞ్ఞస్స అత్థాయ. విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తీతిఆదీసు ఖీణాసవస్స వత్థు విదితం హోతి ఆరమ్మణం విదితం వత్థారమ్మణం విదితం. వత్థారమ్మణవిదితతాయ ఏవం వేదనా ఉప్పజ్జన్తి, ఏవం తిట్ఠన్తి, ఏవం నిరుజ్ఝన్తి. న కేవలఞ్చ వేదనా ఏవ ఇధ వుత్తా సఞ్ఞాదయోపి, అవుత్తా చేతనాదయోపి, విదితా చ ఉప్పజ్జన్తి చేవ తిట్ఠన్తి చ నిరుజ్ఝన్తి చ. అపి చ వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి, ఉపట్ఠానం విదితం హోతి. అవిజ్జాసముదయా వేదనాసముదయో, తణ్హాసముదయా కమ్మసముదయో, ఫస్ససముదయా వేదనాయసముదయో. నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స సముదయం పస్సతి. ఏవం వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతి. కథం వేదనాయ ఉపట్ఠానం విదితం హోతి? అనిచ్చతో మనసికరోతో ఖయతూపట్ఠానం విదితం హోతి. దుక్ఖతో మనసికరోతో భయతూపట్ఠానం విదితం హోతి. అనత్తతో మనసికరోతో సుఞ్ఞతూపట్ఠానం విదితం హోతి. ఏవం వేదనాయ ఉపట్ఠానం విదితం హోతి, ఖయతో భయతో సుఞ్ఞతో జానాతి. కథం వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి? అవిజ్జానిరోధా వేదనానిరోధో.…పే… ఏవం వేదనాయ అత్థఙ్గమో విదితో హోతి. ఇమినాపి నయేనేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
ఇతి రూపన్తిఆది వుత్తనయమేవ. అయం ఆవుసో సమాధిభావనాతి అయం ఆసవానం ఖయఞాణస్స పాదకజ్ఝానసమాధిభావనా.
౩౦౮. అప్పమఞ్ఞాతి పమాణం అగహేత్వా అనవసేసఫరణవసేన అప్పమఞ్ఞావ. అనుపదవణ్ణనా పన భావనాసమాధివిధానఞ్చ ఏతాసం విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితమేవ. అరూపకథాపి విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితావ.
అపస్సేనానీతి అపస్సయాని. సఙ్ఖాయాతి ఞాణేన ఞత్వా. పటిసేవతీతి ఞాణేన ఞత్వా సేవితబ్బయుత్తకమేవ సేవతి. తస్స చ విత్థారో ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరం పరిభుఞ్జతీ’’తిఆదినా నయేన వేదితబ్బో. సఙ్ఖాయేకం అధివాసేతీతి ఞాణేన ఞత్వా అధివాసేతబ్బయుత్తకమేవ అధివాసేతి. విత్థారో పనేత్థ ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఖమో హోతి సీతస్సా’’తిఆదినా నయేన వేదితబ్బో. పరివజ్జేతీతి ఞాణేన ఞత్వా పరివజ్జేతుం యుత్తమేవ పరివజ్జేతి. తస్స విత్థారో ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో చణ్డం హత్థిం పరివజ్జేతీ’’తిఆదినా నయేన వేదితబ్బో. వినోదేతీతి ఞాణేన ఞత్వా వినోదేతబ్బమేవ వినోదేతి, నుదతి నీహరతి అన్తో పవిసితుం న దేతి. తస్స విత్థారో ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తిఆదినా నయేన వేదితబ్బో.