౧౧. దసుత్తరసుత్తవణ్ణనా

౩౫౦. ఏవం మే సుతన్తి దసుత్తరసుత్తం. తత్రాయం అపుబ్బపదవణ్ణనా – ఆవుసో భిక్ఖవేతి సావకానం ఆలపనమేతం. బుద్ధా హి పరిసం ఆమన్తయమానా ‘భిక్ఖవే’తి వదన్తి. సావకా సత్థారం ఉచ్చట్ఠానే ఠపేస్సామాతి సత్థు ఆలపనేన అనాలపిత్వా ఆవుసోతి ఆలపన్తి. తే భిక్ఖూతి తే ధమ్మసేనాపతిం పరివారేత్వా నిసిన్నా భిక్ఖూ. కే పన తే భిక్ఖూతి? అనిబద్ధవాసా దిసాగమనీయా భిక్ఖూ. బుద్ధకాలే ద్వే వారే భిక్ఖూ సన్నిపతన్తి – ఉపకట్ఠవస్సూపనాయికకాలే చ పవారణకాలే చ. ఉపకట్ఠవస్సూపనాయికాయ దసపి వీసతిపి తింసమ్పి చత్తాలీసమ్పి పఞ్ఞాసమ్పి భిక్ఖూ వగ్గా వగ్గా కమ్మట్ఠానత్థాయ ఆగచ్ఛన్తి. భగవా తేహి సద్ధిం సమ్మోదిత్వా కస్మా, భిక్ఖవే, ఉపకట్ఠాయ వస్సూపనాయికాయ విచరథాతి పుచ్ఛతి. అథ తే ‘‘భగవా కమ్మట్ఠానత్థం ఆగతమ్హ, కమ్మట్ఠానం నో దేథా’’తి యాచన్తి.

సత్థా తేసం చరియవసేన రాగచరితస్స అసుభకమ్మట్ఠానం దేతి. దోసచరితస్స మేత్తాకమ్మట్ఠానం, మోహచరితస్స ఉద్దేసో పరిపుచ్ఛా – ‘కాలేన ధమ్మస్సవనం, కాలేన ధమ్మసాకచ్ఛా, ఇదం తుయ్హం సప్పాయ’న్తి ఆచిక్ఖతి. వితక్కచరితస్స ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం దేతి. సద్ధాచరితస్స పసాదనీయసుత్తన్తే బుద్ధసుబోధిం ధమ్మసుధమ్మతం సఙ్ఘసుప్పటిపత్తిఞ్చ పకాసేతి. ఞాణచరితస్స అనిచ్చతాదిపటిసంయుత్తే గమ్భీరే సుత్తన్తే కథేతి. తే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సచే సప్పాయం హోతి, తత్థేవ వసన్తి. నో చే హోతి, సప్పాయం సేనాసనం పుచ్ఛిత్వా గచ్ఛన్తి. తే తత్థ వసన్తా తేమాసికం పటిపదం గహేత్వా ఘటేత్వా వాయమన్తా సోతాపన్నాపి హోన్తి సకదాగామినోపి అనాగామినోపి అరహన్తోపి.

తతో వుత్థవస్సా పవారేత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా ‘‘భగవా అహం తుమ్హాకం సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సోతాపత్తిఫలం పత్తో…పే… అహం అగ్గఫలం అరహత్త’’న్తి పటిలద్ధగుణం ఆరోచేన్తి. తత్థ ఇమే భిక్ఖూ ఉపకట్ఠాయ వస్సూపనాయికాయ ఆగతా. ఏవం ఆగన్త్వా గచ్ఛన్తే పన భిక్ఖూ భగవా అగ్గసావకానం సన్తికం పేసేతి, యథాహ ‘‘అపలోకేథ పన, భిక్ఖవే, సారిపుత్తమోగ్గల్లానే’’తి. భిక్ఖూ చ వదన్తి ‘‘కిం ను ఖో మయం, భన్తే, అపలోకేమ సారిపుత్తమోగ్గల్లానే’’తి (సం. ని. ౩.౨). అథ నే భగవా తేసం దస్సనే ఉయ్యోజేసి. ‘‘సేవథ, భిక్ఖవే, సారిపుత్తమోగ్గల్లానే; భజథ, భిక్ఖవే, సారిపుత్తమోగ్గల్లానే. పణ్డితా భిక్ఖూ అనుగ్గాహకా సబ్రహ్మచారీనం. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, జనేతా ఏవం సారిపుత్తో. సేయ్యథాపి జాతస్స ఆపాదేతా ఏవం మోగ్గల్లానో. సారిపుత్తో, భిక్ఖవే, సోతాపత్తిఫలే వినేతి, మోగ్గల్లానో ఉత్తమత్థే’’తి (మ. ని. ౩.౩౭౧).

తదాపి భగవా ఇమేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా తేసం భిక్ఖూనం ఆసయం ఉపపరిక్ఖన్తో ‘‘ఇమే భిక్ఖూ సావకవినేయ్యా’’తి అద్దస. సావకవినేయ్యా నామ యే బుద్ధానమ్పి ధమ్మదేసనాయ బుజ్ఝన్తి సావకానమ్పి. బుద్ధవినేయ్యా పన సావకా బోధేతుం న సక్కోన్తి. సావకవినేయ్యభావం పన ఏతేసం ఞత్వా కతరస్స భిక్ఖునో దేసనాయ బుజ్ఝిస్సన్తీతి ఓలోకేన్తో సారిపుత్తస్సాతి దిస్వా థేరస్స సన్తికం పేసేసి. థేరో తే భిక్ఖూ పుచ్ఛి ‘‘సత్థు సన్తికం గతత్థ ఆవుసో’’తి. ‘‘ఆమ, గతమ్హ సత్థారా పన అమ్హే తుమ్హాకం సన్తికం పేసితా’’తి. తతో థేరో ‘‘ఇమే భిక్ఖూ మయ్హం దేసనాయ బుజ్ఝిస్సన్తి, కీదిసీ ను ఖో తేసం దేసనా వట్టతీ’’తి చిన్తేన్తో ‘‘ఇమే భిక్ఖూ సమగ్గారామా, సామగ్గిరసస్స దీపికా నేసం దేసనా వట్టతీ’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా తథారూపం దేసనం దేసేతుకామో దసుత్తరం పవక్ఖామీతిఆదిమాహ. తత్థ దసధా మాతికం ఠపేత్వా విభత్తోతి దసుత్తరో, ఏకకతో పట్ఠాయ యావ దసకా గతోతిపి దసుత్తరో, ఏకేకస్మిం పబ్బే దస దస పఞ్హా విసేసితాతిపి దసుత్తరో, తం దసుత్తరం. పవక్ఖామీతి కథేస్సామి. ధమ్మన్తి సుత్తం. నిబ్బానపత్తియాతి నిబ్బానపటిలాభత్థాయ. దుక్ఖస్సన్తకిరియాయాతి సకలస్స వట్టదుక్ఖస్స పరియన్తకరణత్థం. సబ్బగన్థప్పమోచనన్తి అభిజ్ఝాకాయగన్థాదీనం సబ్బగన్థానం పమోచనం.

ఇతి థేరో దేసనం ఉచ్చం కరోన్తో భిక్ఖూనం తత్థ పేమం జనేన్తో ఏవమేతం ఉగ్గహేతబ్బం పరియాపుణితబ్బం ధారేతబ్బం వాచేతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తీతి చతూహి పదేహి వణ్ణం కథేసి, ‘‘ఏకాయనో అయం, భిక్ఖవే, మగ్గో’’తిఆదినా నయేన తేసం తేసం సుత్తానం భగవా వియ.

ఏకధమ్మవణ్ణనా

౩౫౧. (క) తత్థ బహుకారోతి బహూపకారో.

(ఖ) భావేతబ్బోతి వడ్ఢేతబ్బో.

(గ) పరిఞ్ఞేయ్యోతి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానితబ్బో.

(ఘ) పహాతబ్బోతి పహానానుపస్సనాయ పజహితబ్బో.

(ఙ) హానభాగియోతి అపాయగామిపరిహానాయ సంవత్తనకో.

(చ) విసేసభాగియోతి విసేసగామివిసేసాయ సంవత్తనకో.

(ఛ) దుప్పటివిజ్ఝోతి దుప్పచ్చక్ఖకరో.

(జ) ఉప్పాదేతబ్బోతి నిప్ఫాదేతబ్బో.

(ఝ) అభిఞ్ఞేయ్యోతి ఞాతపరిఞ్ఞాయ అభిజానితబ్బో.

(ఞ) సచ్ఛికాతబ్బోతి పచ్చక్ఖం కాతబ్బో.

ఏవం సబ్బత్థ మాతికాసు అత్థో వేదితబ్బో. ఇతి ఆయస్మా సారిపుత్తో యథా నామ దక్ఖో వేళుకారో సమ్ముఖీభూతం వేళుం ఛేత్వా నిగ్గణ్ఠిం కత్వా దసధా ఖణ్డే కత్వా ఏకమేకం ఖణ్డం హీరం హీరం కరోన్తో ఫాలేతి, ఏవమేవ తేసం భిక్ఖూనం సప్పాయం దేసనం ఉపపరిక్ఖిత్వా దసధా మాతికం ఠపేత్వా ఏకేకకోట్ఠాసే ఏకేకపదం విభజన్తో ‘‘కతమో ఏకో ధమ్మో బహుకారో, అప్పమాదో కుసలేసు ధమ్మేసూతి’’తిఆదినా నయేన దేసనం విత్థారేతుం ఆరద్ధో.

తత్థ అప్పమాదో కుసలేసు ధమ్మేసూతి సబ్బత్థకం ఉపకారకం అప్పమాదం కథేసి. అయఞ్హి అప్పమాదో నామ సీలపూరణే, ఇన్ద్రియసంవరే, భోజనే మత్తఞ్ఞుతాయ, జాగరియానుయోగే, సత్తసు సద్ధమ్మేసు, విపస్సనాగబ్భం గణ్హాపనే, అత్థపటిసమ్భిదాదీసు, సీలక్ఖన్ధాదిపఞ్చధమ్మక్ఖన్ధేసు, ఠానాట్ఠానేసు, మహావిహారసమాపత్తియం, అరియసచ్చేసు, సతిపట్ఠానాదీసు, బోధిపక్ఖియేసు, విపస్సనాఞాణాదీసు అట్ఠసు విజ్జాసూతి సబ్బేసు అనవజ్జట్ఠేన కుసలేసు ధమ్మేసు బహూపకారో.

తేనేవ నం భగవా ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సత్తా అపదా వా…పే… తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బేతే అప్పమాదమూలకా అప్పమాదసమోసరణా, అప్పమాదో తేసం ధమ్మానం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౩౯) నయేన హత్థిపదాదీహి ఓపమ్మేహి ఓపమేన్తో సంయుత్తనికాయే అప్పమాదవగ్గే నానప్పకారం థోమేతి. తం సబ్బం ఏకపదేనేవ సఙ్గహేత్వా థేరో అప్పమాదో కుసలేసు ధమ్మేసూతి ఆహ. ధమ్మపదే అప్పమాదవగ్గేనాపిస్స బహూపకారతా దీపేతబ్బా. అసోకవత్థునాపి దీపేతబ్బా –

(క) అసోకరాజా హి నిగ్రోధసామణేరస్స ‘‘అప్పమాదో అమతపద’’న్తి గాథం సుత్వా ఏవ ‘‘తిట్ఠ, తాత, మయ్హం తయా తేపిటకం బుద్ధవచనం కథిత’’న్తి సామణేరే పసీదిత్వా చతురాసీతివిహారసహస్సాని కారేసి. ఇతి థామసమ్పన్నేన భిక్ఖునా అప్పమాదస్స బహూపకారతా తీహి పిటకేహి దీపేత్వా కథేతబ్బా. యంకిఞ్చి సుత్తం వా గాథం వా అప్పమాదదీపనత్థం ఆహరన్తో ‘‘అట్ఠానే ఠత్వా ఆహరసి, అతిత్థేన పక్ఖన్దో’’తి న వత్తబ్బో. ధమ్మకథికస్సేవేత్థ థామో చ బలఞ్చ పమాణం.

(ఖ) కాయగతాసతీతి ఆనాపానం చతుఇరియాపథో సతిసమ్పజఞ్ఞం ద్వత్తింసాకారో చతుధాతువవత్థానం దస అసుభా నవ సివథికా చుణ్ణికమనసికారో కేసాదీసు చత్తారి రూపజ్ఝానానీతి ఏత్థ ఉప్పన్నసతియా ఏతం అధివచనం. సాతసహగతాతి ఠపేత్వా చతుత్థజ్ఝానం అఞ్ఞత్థ సాతసహగతా హోతి సుఖసమ్పయుత్తా, తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

(గ) సాసవో ఉపాదానియోతి ఆసవానఞ్చేవ ఉపాదానానఞ్చ పచ్చయభూతో. ఇతి తేభూమకధమ్మమేవ నియమేతి.

(ఘ) అస్మిమానోతి రూపాదీసు అస్మీతి మానో.

(ఙ) అయోనిసో మనసికారోతి అనిచ్చే నిచ్చన్తిఆదినా నయేన పవత్తో ఉప్పథమనసికారో.

(చ) విపరియాయేన యోనిసో మనసికారో వేదితబ్బో.

(ఛ) ఆనన్తరికో చేతోసమాధీతి అఞ్ఞత్థ మగ్గానన్తరం ఫలం ఆనన్తరికో చేతోసమాధి నామ. ఇధ పన విపస్సనానన్తరో మగ్గో విపస్సనాయ వా అనన్తరత్తా అత్తనో వా అనన్తరం ఫలదాయకత్తా ఆనన్తరికో చేతోసమాధీతి అధిప్పేతో.

(జ) అకుప్పం ఞాణన్తి అఞ్ఞత్థ ఫలపఞ్ఞా అకుప్పఞాణం నామ. ఇధ పచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞా అధిప్పేతా.

(ఝ) ఆహారట్ఠితికాతి పచ్చయట్ఠితికా. అయం ఏకో ధమ్మోతి యేన పచ్చయేన తిట్ఠన్తి, అయం ఏకో ధమ్మో ఞాతపరిఞ్ఞాయ అభిఞ్ఞేయ్యో.

(ఞ) అకుప్పా చేతోవిముత్తీతి అరహత్తఫలవిముత్తి.

ఇమస్మిం వారే అభిఞ్ఞాయ ఞాతపరిఞ్ఞా కథితా. పరిఞ్ఞాయ తీరణపరిఞ్ఞా. పహాతబ్బసచ్ఛికాతబ్బేహి పహానపరిఞ్ఞా. దుప్పటివిజ్ఝోతి ఏత్థ పన మగ్గో కథితో. సచ్ఛికాతబ్బోతి ఫలం కథితం, మగ్గో ఏకస్మింయేవ పదే లబ్భతి. ఫలం పన అనేకేసుపి లబ్భతియేవ.

భూతాతి సభావతో విజ్జమానా. తచ్ఛాతి యాథావా. తథాతి యథా వుత్తా తథాసభావా. అవితథాతి యథా వుత్తా న తథా న హోన్తి. అనఞ్ఞథాతి వుత్తప్పకారతో న అఞ్ఞథా. సమ్మా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధాతి తథాగతేన బోధిపల్లఙ్కే నిసీదిత్వా హేతునా కారణేన సయమేవ అభిసమ్బుద్ధా ఞాతా విదితా సచ్ఛికతా. ఇమినా థేరో ‘‘ఇమే ధమ్మా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా, అహం పన తుమ్హాకం రఞ్ఞో లేఖవాచకసదిసో’’తి జినసుత్తం దస్సేన్తో ఓకప్పనం జనేసి.

ఏకధమ్మవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ద్వేధమ్మవణ్ణనా

౩౫౨. (క) ఇమే ద్వే ధమ్మా బహుకారాతి ఇమే ద్వే సతిసమ్పజఞ్ఞా ధమ్మా సీలపూరణాదీసు అప్పమాదో వియ సబ్బత్థ ఉపకారకా హితావహా.

(ఖ) సమథో చ విపస్సనా చాతి ఇమే ద్వే సఙ్గీతిసుత్తే లోకియలోకుత్తరా కథితా. ఇమస్మిం దసుత్తరసుత్తే పుబ్బభాగా కథితా.

(ఛ) సత్తానం సంకిలేసాయ సత్తానం విసుద్ధియాతి అయోనిసో మనసికారో హేతు చేవ పచ్చయో చ సత్తానం సంకిలేసాయ, యోనిసో మనసికారో విసుద్ధియా. తథా దోవచస్సతా పాపమిత్తతా సంకిలేసాయ; సోవచస్సతా కల్యాణమిత్తతా విసుద్ధియా. తథా తీణి అకుసలమూలాని; తీణి కుసలమూలాని. చత్తారో యోగా చత్తారో విసంయోగా. పఞ్చ చేతోఖిలా పఞ్చిన్ద్రియాని. ఛ అగారవా ఛ గారవా. సత్త అసద్ధమ్మా సత్త సద్ధమ్మా. అట్ఠ కుసీతవత్థూని అట్ఠ ఆరమ్భవత్థూని. నవ ఆఘాతవత్థూని నవ ఆఘాతప్పటివినయా. దస అకుసలకమ్మపథా దస కుసలకమ్మపథాతి ఏవం పభేదా ఇమే ద్వే ధమ్మా దుప్పటివిజ్ఝాతి వేదితబ్బా.

(ఝ) సఙ్ఖతా ధాతూతి పచ్చయేహి కతా పఞ్చక్ఖన్ధా. అసఙ్ఖతా ధాతూతి పచ్చయేహి అకతం నిబ్బానం.

(ఞ) విజ్జా చ విముత్తి చాతి ఏత్థ విజ్జాతి తిస్సో విజ్జా. విముత్తీతి అరహత్తఫలం.

ఇమస్మిం వారే అభిఞ్ఞాదీని ఏకకసదిసానేవ, ఉప్పాదేతబ్బపదే పన మగ్గో కథితో, సచ్ఛికాతబ్బపదే ఫలం.

ద్వేధమ్మవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తయోధమ్మవణ్ణనా

౩౫౩. (ఛ) కామానమేతం నిస్సరణం యదిదం నేక్ఖమ్మన్తి ఏత్థ నేక్ఖమ్మన్తి అనాగామిమగ్గో అధిప్పేతో. సో హి సబ్బసో కామానం నిస్సరణం. రూపానం నిస్సరణం యదిదం ఆరుప్పన్తి ఏత్థ ఆరుప్పేపి అరహత్తమగ్గో. పున ఉప్పత్తినివారణతో సబ్బసో రూపానం నిస్సరణం నామ. నిరోధో తస్స నిస్సరణన్తి ఇధ అరహత్తఫలం నిరోధోతి అధిప్పేతం. అరహత్తఫలేన హి నిబ్బానే దిట్ఠే పున ఆయతిం సబ్బసఙ్ఖారా న హోన్తీతి అరహత్తం సఙ్ఖతనిరోధస్స పచ్చయత్తా నిరోధోతి వుత్తం.

(జ) అతీతంసే ఞాణన్తి అతీతంసారమ్మణం ఞాణం ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో.

ఇమస్మిమ్పి వారే అభిఞ్ఞాదయో ఏకకసదిసావ. దుప్పటివిజ్ఝపదే పన మగ్గో కథితో, సచ్ఛికాతబ్బే ఫలం.

తయోధమ్మవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చత్తారోధమ్మవణ్ణనా

౩౫౪. (క) చత్తారి చక్కానీతి ఏత్థ చక్కం నామ దారుచక్కం, రతనచక్కం, ధమ్మచక్కం, ఇరియాపథచక్కం, సమ్పత్తిచక్కన్తి పఞ్చవిధం. తత్థ ‘‘యం పనిదం సమ్మ, రథకార, చక్కం ఛహి మాసేహి నిట్ఠితం, ఛారత్తూనేహీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౫) ఇదం దారుచక్కం. ‘‘పితరా పవత్తితం చక్కం అనుప్పవత్తేతీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౩౨) ఇదం రతనచక్కం. ‘‘పవత్తితం చక్క’’న్తి (మ. ని. ౨.౩౯౯) ఇదం ధమ్మచక్కం. ‘‘చతుచక్కం నవద్వార’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౯) ఇదం ఇరియాపథచక్కం. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సానం చతుచక్కం పవత్తతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౧) ఇదం సమ్పత్తిచక్కం. ఇధాపి ఏతదేవ అధిప్పేతం.

పతిరూపదేసవాసోతి యత్థ చతస్సో పరిసా సన్దిస్సన్తి, ఏవరూపే అనుచ్ఛవికే దేసే వాసో. సప్పురిసూపనిస్సయోతి బుద్ధాదీనం సప్పురిసానం అవస్సయనం సేవనం భజనం. అత్తసమ్మాపణిధీతి అత్తనో సమ్మా ఠపనం, సచే పన పుబ్బే అస్సద్ధాదీహి సమన్నాగతో హోతి, తాని పహాయ సద్ధాదీసు పతిట్ఠాపనం. పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞతాతి పుబ్బే ఉపచితకుసలతా. ఇదమేవేత్థ పమాణం. యేన హి ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేన కుసలం కతం హోతి, తదేవ కుసలం తం పురిసం పతిరూపదేసే ఉపనేతి, సప్పురిసే భజాపేసి. సో ఏవ చ పుగ్గలో అత్తానం సమ్మా ఠపేతి. చతూసు ఆహారేసు పఠమో లోకియోవ. సేసా పన తయో సఙ్గీతిసుత్తే లోకియలోకుత్తరమిస్సకా కథితా. ఇధ పుబ్బభాగే లోకియా.

(చ) కామయోగవిసంయోగాదయో అనాగామిమగ్గాదివసేన వేదితబ్బా.

(ఛ) హానభాగియాదీసు పఠమస్స ఝానస్స లాభీ కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి హానభాగియో సమాధి. తదనుధమ్మతా సతి సన్తిట్ఠతి ఠితిభాగియో సమాధి. వితక్కసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విసేసభాగియో సమాధి. నిబ్బిదాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విరాగూపసఞ్హితో నిబ్బేధభాగియో సమాధీతి ఇమినా నయేన సబ్బసమాపత్తియో విత్థారేత్వా అత్థో వేదితబ్బో. విసుద్ధిమగ్గే పనస్స వినిచ్ఛయకథా కథితావ.

ఇమస్మిమ్పి వారే అభిఞ్ఞాదీని ఏకకసదిసానేవ. అభిఞ్ఞాపదే పనేత్థ మగ్గో కథితో. సచ్ఛికాతబ్బపదే ఫలం.

చత్తారోధమ్మవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చధమ్మవణ్ణనా

౩౫౫. (ఖ) పీతిఫరణతాదీసు పీతిం ఫరమానా ఉప్పజ్జతీతి ద్వీసు ఝానేసు పఞ్ఞా పీతిఫరణతా నామ. సుఖం ఫరమానం ఉప్పజ్జతీతి తీసు ఝానేసు పఞ్ఞా సుఖఫరణతా నామ. పరేసం చేతో ఫరమానా ఉప్పజ్జతీతి చేతోపరియపఞ్ఞా చేతోఫరణతా నామ. ఆలోకఫరణే ఉప్పజ్జతీతి దిబ్బచక్ఖుపఞ్ఞా ఆలోకఫరణతా నామ. పచ్చవేక్ఖణఞాణం పచ్చవేక్ఖణనిమిత్తం నామ. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘ద్వీసు ఝానేసు పఞ్ఞా పీతిఫరణతా, తీసు ఝానేసు పఞ్ఞా సుఖఫరణతా. పరచిత్తే పఞ్ఞా చేతోఫరణతా, దిబ్బచక్ఖు ఆలోకఫరణతా. తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠితస్స పచ్చవేక్ఖణఞాణం పచ్చవేక్ఖణనిమిత్త’’న్తి (విభ. ౮౦౪).

తత్థ పీతిఫరణతా సుఖఫరణతా ద్వే పాదా వియ. చేతోఫరణతా ఆలోకఫరణతా ద్వే హత్థా వియ. అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం మజ్ఝిమకాయో వియ. పచ్చవేక్ఖణనిమిత్తం సీసం వియ. ఇతి ఆయస్మా సారిపుత్తత్థేరో పఞ్చఙ్గికం సమ్మాసమాధిం అఙ్గపచ్చఙ్గసమ్పన్నం పురిసం కత్వా దస్సేసి.

(జ) అయం సమాధి పచ్చుప్పన్నసుఖో చే వాతిఆదీసు అరహత్తఫలసమాధి అధిప్పేతో. సో హి అప్పితప్పితక్ఖణే సుఖత్తా పచ్చుప్పన్నసుఖో. పురిమో పురిమో పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స సమాధిసుఖస్స పచ్చయత్తా ఆయతిం సుఖవిపాకో.

కిలేసేహి ఆరకత్తా అరియో. కామామిసవట్టామిసలోకామిసానం అభావా నిరామిసో. బుద్ధాదీహి మహాపురిసేహి సేవితత్తా అకాపురిససేవితో. అఙ్గసన్తతాయ ఆరమ్మణసన్తతాయ సబ్బకిలేసదరథసన్తతాయ చ సన్తో. అతప్పనీయట్ఠేన పణీతో. కిలేసపటిప్పస్సద్ధియా లద్ధత్తా కిలేసపటిప్పస్సద్ధిభావం వా లద్ధత్తా పటిప్పస్సద్ధలద్ధో. పటిప్పస్సద్ధం పటిప్పస్సద్ధీతి హి ఇదం అత్థతో ఏకం. పటిప్పస్సద్ధకిలేసేన వా అరహతా లద్ధత్తా పటిప్పస్సద్ధలద్ధో. ఏకోదిభావేన అధిగతత్తా ఏకోదిభావమేవ వా అధిగతత్తా ఏకోదిభావాధిగతో. అప్పగుణసాసవసమాధి వియ ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన చిత్తేన పచ్చనీకధమ్మే నిగ్గయ్హ కిలేసే వారేత్వా అనధిగతత్తా నససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారితగతో. తఞ్చ సమాధిం సమాపజ్జన్తో తతో వా వుట్ఠహన్తో సతివేపుల్లపత్తత్తా. సతోవ సమాపజ్జతి సతో వుట్ఠహతి. యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేన వా సతో సమాపజ్జతి సతో వుట్ఠహతి. తస్మా యదేత్థ ‘‘అయం సమాధి పచ్చుప్పన్నసుఖో చేవ ఆయతిఞ్చ సుఖవిపాకో’’తి ఏవం పచ్చవేక్ఖమానస్స పచ్చత్తంయేవ అపరప్పచ్చయం ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తం ఏకమఙ్గం. ఏస నయో సేసేసుపి. ఏవమిమేహి పఞ్చహి పచ్చవేక్ఖణఞాణేహి అయం సమాధి ‘‘పఞ్చఞాణికో సమ్మాసమాధీ’’తి వుత్తో.

ఇమస్మిం వారే విసేసభాగియపదే మగ్గో కథితో. సచ్ఛికాతబ్బపదే ఫలం. సేసం పురిమసదిసమేవ.

ఛధమ్మవణ్ణనా

౩౫౬. ఛక్కేసు సబ్బం ఉత్తానత్థమేవ. దుప్పటివిజ్ఝపదే పనేత్థ మగ్గో కథితో. సేసం పురిమసదిసం.

సత్తధమ్మవణ్ణనా

౩౫౭. (ఞ) సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠా హోన్తీతి హేతునా నయేన విపస్సనాఞాణేన సుదిట్ఠా హోన్తి. కామాతి వత్థుకామా చ కిలేసకామా చ, ద్వేపి సపరిళాహట్ఠేన అఙ్గారకాసు వియ సుదిట్ఠా హోన్తి. వివేకనిన్నన్తి నిబ్బాననిన్నం. పోణం పబ్భారన్తి నిన్నస్సేతం వేవచనం. బ్యన్తీభూతన్తి నియతిభూతం. నిత్తణ్హన్తి అత్థో. కుతో? సబ్బసో ఆసవట్ఠానీయేహి ధమ్మేహి తేభూమకధమ్మేహీతి అత్థో. ఇధ భావేతబ్బపదే మగ్గో కథితో. సేసం పురిమసదిసమేవ.

అట్ఠధమ్మవణ్ణనా

౩౫౮. (క) ఆదిబ్రహ్మచరియికాయ పఞ్ఞాయాతి సిక్ఖత్తయసఙ్గహస్స మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతాయ పుబ్బభాగే తరుణసమథవిపస్సనాపఞ్ఞాయ. అట్ఠఙ్గికస్స వా మగ్గస్స ఆదిభూతాయ సమ్మాదిట్ఠిపఞ్ఞాయ. తిబ్బన్తి బలవం. హిరోత్తప్పన్తి హిరీ చ ఓత్తప్పఞ్చ. పేమన్తి గేహస్సితపేమం. గారవోతి గరుచిత్తభావో. గరుభావనీయఞ్హి ఉపనిస్సాయ విహరతో కిలేసా నుప్పజ్జన్తి ఓవాదానుసాసనిం లభతి. తస్మా తం నిస్సాయ విహారో పఞ్ఞాపటిలాభస్స పచ్చయో హోతి.

(ఛ) అక్ఖణేసు యస్మా పేతా అసురానం ఆవాహనం గచ్ఛన్తి, వివాహనం గచ్ఛన్తి, తస్మా పేత్తివిసయేనేవ అసురకాయో గహితోతి వేదితబ్బో.

(జ) అప్పిచ్ఛస్సాతి ఏత్థ పచ్చయఅప్పిచ్ఛో, అధిగమఅప్పిచ్ఛో, పరియత్తిఅప్పిచ్ఛో, ధుతఙ్గఅప్పిచ్ఛోతి చత్తారో అప్పిచ్ఛా. తత్థ పచ్చయఅప్పిచ్ఛో బహుం దేన్తే అప్పం గణ్హాతి, అప్పం దేన్తే అప్పతరం వా గణ్హాతి, న వా గణ్హాతి, న అనవసేసగాహీ హోతి. అధిగమఅప్పిచ్ఛో మజ్ఝన్తికత్థేరో వియ అత్తనో అధిగమం అఞ్ఞేసం జానితుం న దేతి. పరియత్తిఅప్పిచ్ఛో తేపిటకోపి సమానో న బహుస్సుతభావం జానాపేతుకామో హోతి సాకేతతిస్సత్థేరో వియ. ధుతఙ్గఅప్పిచ్ఛో ధుతఙ్గపరిహరణభావం అఞ్ఞేసం జానితుం న దేతి ద్వేభాతికత్థేరేసు జేట్ఠకత్థేరో వియ. వత్థు విసుద్ధిమగ్గే కథితం. అయం ధమ్మోతి ఏవం సన్తగుణనిగూహనేన చ పచ్చయపటిగ్గహణే మత్తఞ్ఞుతాయ చ అప్పిచ్ఛస్స పుగ్గలస్స అయం నవలోకుత్తరధమ్మో సమ్పజ్జతి, నో మహిచ్ఛస్స. ఏవం సబ్బత్థ యోజేతబ్బం.

సన్తుట్ఠస్సాతి చతూసు పచ్చయేసు తీహి సన్తోసేహి సన్తుట్ఠస్స. పవివిత్తస్సాతి కాయచిత్తఉపధివివేకేహి వివిత్తస్స. తత్థ కాయవివేకో నామ గణసఙ్గణికం వినోదేత్వా అట్ఠఆరమ్భవత్థువసేన ఏకీభావో. ఏకీభావమత్తేన పన కమ్మం న నిప్ఫజ్జతీతి కసిణపరికమ్మం కత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేతి, అయం చిత్తవివేకో నామ. సమాపత్తిమత్తేనేవ కమ్మం న నిప్ఫజ్జతీతి ఝానం పాదకం కత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణాతి, అయం ఉపధివివేకో నామ. తేనాహ భగవా – ‘‘కాయవివేకో చ వివేకట్ఠకాయానం నేక్ఖమ్మాభిరతానం. చిత్తవివేకో చ పరిసుద్ధచిత్తానం పరమవోదానప్పత్తానం. ఉపధివివేకో చ నిరుపధీనం పుగ్గలానం విసఙ్ఖారగతాన’’న్తి (మహాని. ౪౯).

సఙ్గణికారామస్సాతి గణసఙ్గణికాయ చేవ కిలేససఙ్గణికాయ చ రతస్స. ఆరద్ధవీరియస్సాతి కాయికచేతసికవీరియవసేన ఆరద్ధవీరియస్స. ఉపట్ఠితసతిస్సాతి చతుసతిపట్ఠానవసేన ఉపట్ఠితసతిస్స. సమాహితస్సాతి ఏకగ్గచిత్తస్స. పఞ్ఞవతోతి కమ్మస్సకతపఞ్ఞాయ పఞ్ఞవతో. నిప్పపఞ్చస్సాతి విగతమానతణ్హాదిట్ఠిపపఞ్చస్స.

ఇధ భావేతబ్బపదే మగ్గో కథితో. సేసం పురిమసదిసమేవ.

నవధమ్మవణ్ణనా

౩౫౯. (ఖ) సీలవిసుద్ధీతి విసుద్ధిం పాపేతుం సమత్థం చతుపారిసుద్ధిసీలం. పారిసుద్ధిపధానియఙ్గన్తి పరిసుద్ధభావస్స పధానఙ్గం. చిత్తవిసుద్ధీతి విపస్సనాయ పదట్ఠానభూతా అట్ఠ పగుణసమాపత్తియో. దిట్ఠివిసుద్ధీతి సపచ్చయనామరూపదస్సనం. కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధీతి పచ్చయాకారఞాణం. అద్ధత్తయేపి హి పచ్చయవసేనేవ ధమ్మా పవత్తన్తీతి పస్సతో కఙ్ఖం వితరతి. మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి ఓభాసాదయో న మగ్గో, వీథిప్పటిపన్నం ఉదయబ్బయఞాణం మగ్గోతి ఏవం మగ్గామగ్గే ఞాణం. పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి రథవినీతే వుట్ఠానగామినివిపస్సనా కథితా, ఇధ తరుణవిపస్సనా. ఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి రథవినీతే మగ్గో కథితో, ఇధ వుట్ఠానగామినివిపస్సనా. ఏతా పన సత్తపి విసుద్ధియో విత్థారేన విసుద్ధిమగ్గే కథితా. పఞ్ఞాతి అరహత్తఫలపఞ్ఞా. విముత్తిపి అరహత్తఫలవిముత్తియేవ.

(ఛ) ధాతునానత్తం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి ఫస్సనానత్తన్తి చక్ఖాదిధాతునానత్తం పటిచ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదినానత్తం ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. ఫస్సనానత్తం పటిచ్చాతి చక్ఖుసమ్ఫస్సాదినానత్తం పటిచ్చ. వేదనానానత్తన్తి చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదివేదనానానత్తం. సఞ్ఞానానత్తం పటిచ్చాతి కామసఞ్ఞాదినానత్తం పటిచ్చ. సఙ్కప్పనానత్తన్తి కామసఙ్కప్పాదినానత్తం. సఙ్కప్పనానత్తం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి ఛన్దనానత్తన్తి సఙ్కప్పనానత్తతాయ రూపే ఛన్దో సద్దే ఛన్దోతి ఏవం ఛన్దనానత్తం ఉప్పజ్జతి. పరిళాహనానత్తన్తి ఛన్దనానత్తతాయ రూపపరిళాహో సద్దపరిళాహోతి ఏవం పరిళాహనానత్తం ఉప్పజ్జతి. పరియేసనానానత్తన్తి పరిళాహనానత్తతాయ రూపపరియేసనాదినానత్తం ఉప్పజ్జతి. లాభనానత్తన్తి పరియేసనానానత్తతాయ రూపపటిలాభాదినానత్తం ఉప్పజ్జతి.

(జ) సఞ్ఞాసు మరణసఞ్ఞాతి మరణానుపస్సనాఞాణే సఞ్ఞా. ఆహారేపటికూలసఞ్ఞాతి ఆహారం పరిగ్గణ్హన్తస్స ఉప్పన్నసఞ్ఞా. సబ్బలోకేఅనభిరతిసఞ్ఞాతి సబ్బస్మిం వట్టే ఉక్కణ్ఠన్తస్స ఉప్పన్నసఞ్ఞా. సేసా హేట్ఠా కథితా ఏవ. ఇధ బహుకారపదే మగ్గో కథితో. సేసం పురిమసదిసమేవ.

దసధమ్మవణ్ణనా

౩౬౦. (ఝ) నిజ్జరవత్థూనీతి నిజ్జరకారణాని. మిచ్ఛాదిట్ఠి నిజ్జిణ్ణా హోతీతి అయం హేట్ఠా విపస్సనాయపి నిజ్జిణ్ణా ఏవ పహీనా. కస్మా పున గహితాతి అసముచ్ఛిన్నత్తా. విపస్సనాయ హి కిఞ్చాపి జిణ్ణా, న పన సముచ్ఛిన్నా, మగ్గో పన ఉప్పజ్జిత్వా తం సముచ్ఛిన్దతి, న పున వుట్ఠాతుం దేతి. తస్మా పున గహితా. ఏవం సబ్బపదేసు నయో నేతబ్బో.

ఏత్థ చ సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయా చతుసట్ఠి ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి. కతమే చతుసట్ఠి? సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే అధిమోక్ఖట్ఠేన సద్ధిన్ద్రియం పరిపూరేతి, పగ్గహట్ఠేన వీరియిన్ద్రియం పరిపూరేతి, అనుస్సరణట్ఠేన సతిన్ద్రియం పరిపూరేతి, అవిక్ఖేపట్ఠేన సమాధిన్ద్రియం పరిపూరేతి, దస్సనట్ఠేన పఞ్ఞిన్ద్రియం పరిపూరేతి, విజాననట్ఠేన మనిన్ద్రియం, అభినన్దనట్ఠేన సోమనస్సిన్ద్రియం, పవత్తసన్తతిఅధిపతేయ్యట్ఠేన జీవితిన్ద్రియం పరిపూరేతి…పే… అరహత్తఫలక్ఖణే అధిమోక్ఖట్ఠేన సద్ధిన్ద్రియం, పవత్తసన్తతిఅధిపతేయ్యట్ఠేన జీవితిన్ద్రియం పరిపూరేతీతి ఏవం చతూసు మగ్గేసు చతూసు ఫలేసు అట్ఠ అట్ఠ హుత్వా చతుసట్ఠి ధమ్మా పారిపూరిం గచ్ఛన్తి. ఇధ అభిఞ్ఞేయ్యపదే మగ్గో కథితో. సేసం పురిమసదిసమేవ.

ఇధ ఠత్వా పఞ్హా సమోధానేతబ్బా. దసకే సతం పఞ్హా కథితా. ఏకకే చ నవకే చ సతం, దుకే చ అట్ఠకే చ సతం, తికే చ సత్తకే చ సతం, చతుక్కే చ ఛక్కే చ సతం, పఞ్చకే పఞ్ఞాసాతి అడ్ఢఛట్ఠాని పఞ్హసతాని కథితాని హోన్తి.

‘‘ఇదమవోచ ఆయస్మా సారిపుత్తో, అత్తమనా తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స భాసితం అభినన్దు’’న్తి సాధు, సాధూతి అభినన్దన్తా సిరసా సమ్పటిచ్ఛింసు. తాయ చ పన అత్తమనతాయ ఇమమేవ సుత్తం ఆవజ్జమానా పఞ్చసతాపి తే భిక్ఖూ సహ పటిసమ్భిదాహి అగ్గఫలే అరహత్తే పతిట్ఠహింసూతి.

సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ

దసుత్తరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.