౩. మహాపరినిబ్బానసుత్తవణ్ణనా

౧౩౧. ఏవం మే సుతన్తి మహాపరినిబ్బానసుత్తం. తత్రాయమనుపుబ్బపదవణ్ణనా – గిజ్ఝకూటేతి గిజ్ఝా తస్స కూటేసు వసింసు, గిజ్ఝసదిసం వా తస్స కూటం అత్థీతి గిజ్ఝకూటో, తస్మిం గిజ్ఝకూటే. అభియాతుకామోతి అభిభవనత్థాయ యాతుకామో. వజ్జీతి వజ్జిరాజానో. ఏవంమహిద్ధికేతి ఏవం మహతియా రాజిద్ధియా సమన్నాగతే, ఏతేన నేసం సమగ్గభావం కథేసి. ఏవంమహానుభావేతి ఏవం మహన్తేన ఆనుభావేన సమన్నాగతే, ఏతేన నేసం హత్థిసిప్పాదీసు కతసిక్ఖతం కథేసి, యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సిక్ఖితా వతిమే లిచ్ఛవికుమారకా, సుసిక్ఖితా వతిమే లిచ్ఛవికుమారకా, యత్ర హి నామ సుఖుమేన తాళచ్ఛిగ్గలేన అసనం అతిపాతయిస్సన్తి పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం అవిరాధిత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౧౧౫). ఉచ్ఛేచ్ఛామీతి ఉచ్ఛిన్దిస్సామి. వినాసేస్సామీతి నాసేస్సామి, అదస్సనం పాపేస్సామి. అనయబ్యసనన్తి ఏత్థ న అయోతి అనయో, అవడ్ఢియా ఏతం నామం. హితఞ్చ సుఖఞ్చ వియస్సతి విక్ఖిపతీతి బ్యసనం, ఞాతిపారిజుఞ్ఞాదీనం ఏతం నామం. ఆపాదేస్సామీతి పాపయిస్సామి.

ఇతి కిర సో ఠాననిసజ్జాదీసు ఇమం యుద్ధకథమేవ కథేతి, గమనసజ్జా హోథాతి ఏవం బలకాయం ఆణాపేతి. కస్మా? గఙ్గాయం కిర ఏకం పట్టనగామం నిస్సాయ అడ్ఢయోజనం అజాతసత్తునో ఆణా, అడ్ఢయోజనం లిచ్ఛవీనం. ఏత్థ పన ఆణాపవత్తిట్ఠానం హోతీతి అత్థో. తత్రాపి చ పబ్బతపాదతో మహగ్ఘభణ్డం ఓతరతి. తం సుత్వా – ‘‘అజ్జ యామి, స్వే యామీ’’తి అజాతసత్తునో సంవిదహన్తస్సేవ లిచ్ఛవిరాజానో సమగ్గా సమ్మోదమానా పురేతరం గన్త్వా సబ్బం గణ్హన్తి. అజాతసత్తు పచ్ఛా ఆగన్త్వా తం పవత్తిం ఞత్వా కుజ్ఝిత్వా గచ్ఛతి. తే పునసంవచ్ఛరేపి తథేవ కరోన్తి. అథ సో బలవాఘాతజాతో తదా ఏవమకాసి.

తతో చిన్తేసి – ‘‘గణేన సద్ధిం యుద్ధం నామ భారియం, ఏకోపి మోఘప్పహారో నామ నత్థి, ఏకేన ఖో పన పణ్డితేన సద్ధిం మన్తేత్వా కరోన్తో నిప్పరాధో హోతి, పణ్డితో చ సత్థారా సదిసో నత్థి, సత్థా చ అవిదూరే ధురవిహారే వసతి, హన్దాహం పేసేత్వా పుచ్ఛామి. సచే మే గతేన కోచి అత్థో భవిస్సతి, సత్థా తుణ్హీ భవిస్సతి, అనత్థే పన సతి కిం రఞ్ఞో తత్థ గమనేనాతి వక్ఖతీ’’తి. సో వస్సకారబ్రాహ్మణం పేసేసి. బ్రాహ్మణో గన్త్వా భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసి. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో రాజా…పే… ఆపాదేస్సామీ’’తి.

రాజఅపరిహానియధమ్మవణ్ణనా

౧౩౪. భగవన్తం బీజయమానోతి థేరో వత్తసీసే ఠత్వా భగవన్తం బీజతి, భగవతో పన సీతం వా ఉణ్హం వా నత్థి. భగవా బ్రాహ్మణస్స వచనం సుత్వా తేన సద్ధిం అమన్తేత్వా థేరేన సద్ధిం మన్తేతుకామో కిన్తి తే, ఆనన్ద, సుతన్తిఆదిమాహ. అభిణ్హం సన్నిపాతాతి దివసస్స తిక్ఖత్తుం సన్నిపతన్తాపి అన్తరన్తరా సన్నిపతన్తాపి అభిణ్హం సన్నిపాతావ. సన్నిపాతబహులాతి హియ్యోపి సన్నిపతిమ్హా, పురిమదివసమ్పి సన్నిపతిమ్హా, పున అజ్జ కిమత్థం సన్నిపతితా హోమాతి వోసానం అనాపజ్జన్తా సన్నిపాతబహులా నామ హోన్తి. యావకీవఞ్చాతి యత్తకం కాలం. వుద్ధియేవ, ఆనన్ద, వజ్జీనం పాటికఙ్ఖా, నో పరిహానీతి – అభిణ్హం అసన్నిపతన్తా హి దిసావిదిసాసు ఆగతం సాసనం న సుణన్తి, తతో – ‘‘అసుకగామసీమా వా నిగమసీమా వా ఆకులా, అసుకట్ఠానే చోరా వా పరియుట్ఠితా’’తి న జానన్తి, చోరాపి ‘‘పమత్తా రాజానో’’తి ఞత్వా గామనిగమాదీని పహరన్తా జనపదం నాసేన్తి. ఏవం రాజూనం పరిహాని హోతి. అభిణ్హం సన్నిపతన్తా పన తం తం పవత్తిం సుణన్తి, తతో బలం పేసేత్వా అమిత్తమద్దనం కరోన్తి, చోరాపి – ‘‘అప్పమత్తా రాజానో, న సక్కా అమ్హేహి వగ్గబన్ధేహి విచరితు’’న్తి భిజ్జిత్వా పలాయన్తి. ఏవం రాజూనం వుద్ధి హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘వుద్ధియేవ, ఆనన్ద, వజ్జీనం పాటికఙ్ఖా నో పరిహానీ’’తి. తత్థ పాటికఙ్ఖాతి ఇచ్ఛితబ్బా, అవస్సం భవిస్సతీతి ఏవం దట్ఠబ్బాతి అత్థో.

సమగ్గాతిఆదీసు సన్నిపాతభేరియా నిగ్గతాయ – ‘‘అజ్జ మే కిచ్చం అత్థి, మఙ్గలం అత్థీ’’తి విక్ఖేపం కరోన్తా న సమగ్గా సన్నిపతన్తి నామ. భేరిసద్దం పన సుత్వావ భుఞ్జన్తాపి అలఙ్కరియమానాపి వత్థాని నివాసేన్తాపి అడ్ఢభుత్తా వా అడ్ఢాలఙ్కతా వా వత్థం నివాసయమానా వా సన్నిపతన్తా సమగ్గా సన్నిపతన్తి నామ. సన్నిపతితా పన చిన్తేత్వా మన్తేత్వా కత్తబ్బం కత్వా ఏకతోవ అవుట్ఠహన్తా న సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ. ఏవం వుట్ఠితేసు హి యే పఠమం గచ్ఛన్తి, తేసం ఏవం హోతి – ‘‘అమ్హేహి బాహిరకథావ సుతా, ఇదాని వినిచ్ఛయకథా భవిస్సతీ’’తి. ఏకతో వుట్ఠహన్తా పన సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ. అపిచ – ‘‘అసుకట్ఠానేసు గామసీమా వా నిగమసీమా వా ఆకులా, చోరా పరియుట్ఠితా’’తి సుత్వా – ‘‘కో గన్త్వా ఇమం అమిత్తమద్దనం కరిస్సతీ’’తి వుత్తే – ‘‘అహం పఠమం, అహం పఠమ’’న్తి వత్వా గచ్ఛన్తాపి సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ. ఏకస్స పన కమ్మన్తే ఓసీదమానే సేసా రాజానో పుత్తభాతరో పేసేత్వా తస్స కమ్మన్తం ఉపత్థమ్భయమానాపి, ఆగన్తుకరాజానం – ‘‘అసుకస్స గేహం గచ్ఛతు, అసుకస్స గేహం గచ్ఛతూ’’తి అవత్వా సబ్బే ఏకతో సఙ్గణ్హన్తాపి, ఏకస్స మఙ్గలే వా రోగే వా అఞ్ఞస్మిం వా పన తాదిసే సుఖదుక్ఖే ఉప్పన్నే సబ్బే తత్థ సహాయభావం గచ్ఛన్తాపి సమగ్గా వజ్జికరణీయాని కరోన్తి నామ.

అపఞ్ఞత్తన్తిఆదీసు పుబ్బే అకతం సుఙ్కం వా బలిం వా దణ్డం వా ఆహరాపేన్తా అపఞ్ఞత్తం పఞ్ఞపేన్తి నామ. పోరాణపవేణియా ఆగతమేవ పన అనాహరాపేన్తా పఞ్ఞత్తం సముచ్ఛిన్దన్తి నామ. చోరోతి గహేత్వా దస్సితే అవిచినిత్వావ ఛేజ్జభేజ్జం అనుసాసేన్తా పోరాణం వజ్జిధమ్మం సమాదాయ న వత్తన్తి నామ. తేసం అపఞ్ఞత్తం పఞ్ఞపేన్తానం అభినవసుఙ్కాదీహి పీళితా మనుస్సా – ‘‘అతిఉపద్దుతమ్హ, కో ఇమేసం విజితే వసిస్సతీ’’తి పచ్చన్తం పవిసిత్వా చోరా వా చోరసహాయా వా హుత్వా జనపదం పహరన్తి. పఞ్ఞత్తం సముచ్ఛిన్దన్తానం పవేణీఆగతాని సుఙ్కాదీని అగణ్హన్తానం కోసో పరిహాయతి. తతో హత్థిఅస్సబలకాయఓరోధాదయో యథానిబద్ధం వట్టం అలభమానా థామేన బలేన పరిహాయన్తి. తే నేవ యుద్ధక్ఖమా హోన్తి, న పారిచరియక్ఖమా. పోరాణం వజ్జిధమ్మం సమాదాయ అవత్తన్తానం విజితే మనుస్సా – ‘‘అమ్హాకం పుత్తం పితరం భాతరం అచోరంయేవ చోరోతి కత్వా ఛిన్దింసు భిన్దింసూ’’తి కుజ్ఝిత్వా పచ్చన్తం పవిసిత్వా చోరా వా చోరసహాయా వా హుత్వా జనపదం పహరన్తి, ఏవం రాజూనం పరిహాని హోతి, పఞ్ఞత్తం పఞ్ఞపేన్తానం పన ‘‘పవేణీఆగతమేవ రాజానో కరోన్తీ’’తి మనుస్సా హట్ఠతుట్ఠా కసివాణిజ్జాదికే కమ్మన్తే సమ్పాదేన్తి. పఞ్ఞత్తం అసముచ్ఛిన్దన్తానం పవేణీఆగతాని సుఙ్కాదీని గణ్హన్తానం కోసో వడ్ఢతి, తతో హత్థిఅస్సబలకాయఓరోధాదయో యథానిబద్ధం వట్టం లభమానా థామబలసమ్పన్నా యుద్ధక్ఖమా చేవ పారిచరియక్ఖమా చ హోన్తి.

పోరాణం వజ్జిధమ్మన్తి ఏత్థ పుబ్బే కిర వజ్జిరాజానో ‘‘అయం చోరో’’తి ఆనేత్వా దస్సితే ‘‘గణ్హథ నం చోర’’న్తి అవత్వా వినిచ్ఛయమహామత్తానం దేన్తి. తే వినిచ్ఛినిత్వా సచే అచోరో హోతి, విస్సజ్జేన్తి. సచే చోరో, అత్తనా కిఞ్చి అవత్వా వోహారికానం దేన్తి. తేపి అచోరో చే, విస్సజ్జేన్తి. చోరో చే, సుత్తధరానం దేన్తి. తేపి వినిచ్ఛినిత్వా అచోరో చే, విస్సజ్జేన్తి. చోరో చే, అట్ఠకులికానం దేన్తి. తేపి తథేవ కత్వా సేనాపతిస్స, సేనాపతి ఉపరాజస్స, ఉపరాజా రఞ్ఞో, రాజా వినిచ్ఛినిత్వా అచోరో చే, విస్సజ్జేతి. సచే పన చోరో హోతి, పవేణీపోత్థకం వాచాపేతి. తత్థ – ‘‘యేన ఇదం నామ కతం, తస్స అయం నామ దణ్డో’’తి లిఖితం. రాజా తస్స కిరియం తేన సమానేత్వా తదనుచ్ఛవికం దణ్డం కరోతి. ఇతి ఏతం పోరాణం వజ్జిధమ్మం సమాదాయ వత్తన్తానం మనుస్సా న ఉజ్ఝాయన్తి, ‘‘రాజానో పోరాణపవేణియా కమ్మం కరోన్తి, ఏతేసం దోసో నత్థి, అమ్హాకంయేవ దోసో’’తి అప్పమత్తా కమ్మన్తే కరోన్తి. ఏవం రాజూనం వుద్ధి హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘వుద్ధియేవ, ఆనన్ద, వజ్జీనం పాటికఙ్ఖా, నో పరిహానీ’’తి.

సక్కరోన్తీతి యంకిఞ్చి తేసం సక్కారం కరోన్తా సున్దరమేవ కరోన్తి. గరుం కరోన్తీతి గరుభావం పచ్చుపట్ఠపేత్వావ కరోన్తి. మానేన్తీతి మనేన పియాయన్తి. పూజేన్తీతి నిపచ్చకారం దస్సేన్తి. సోతబ్బం మఞ్ఞన్తీతి దివసస్స ద్వే తయో వారే ఉపట్ఠానం గన్త్వా తేసం కథం సోతబ్బం సద్ధాతబ్బం మఞ్ఞన్తి. తత్థ యే ఏవం మహల్లకానం రాజూనం సక్కారాదీని న కరోన్తి, ఓవాదత్థాయ చ నేసం ఉపట్ఠానం న గచ్ఛన్తి, తే తేహి విస్సట్ఠా అనోవదియమానా కీళాపసుతా రజ్జతో పరిహాయన్తి. యే పన తథా పటిపజ్జన్తి, తేసం మహల్లకరాజానో – ‘‘ఇదం కాతబ్బం, ఇదం న కాతబ్బ’’న్తి పోరాణం పవేణిం ఆచిక్ఖన్తి. సఙ్గామం పత్వాపి – ‘‘ఏవం పవిసితబ్బం, ఏవం నిక్ఖమితబ్బ’’న్తి ఉపాయం దస్సేన్తి. తే తేహి ఓవదియమానా యథాఓవాదం పటిపజ్జన్తా సక్కోన్తి రాజప్పవేణిం సన్ధారేతుం. తేన వుత్తం – ‘‘వుద్ధియేవ, ఆనన్ద, వజ్జీనం పాటికఙ్ఖా, నో పరిహానీ’’తి.

కులిత్థియోతి కులఘరణియో. కులకుమారియోతి అనివిద్ధా తాసం ధీతరో. ఓక్కస్స పసయ్హాతి ఏత్థ ‘‘ఓక్కస్సా’’తి వా ‘‘పసయ్హా’’తి వా పసయ్హాకారస్సేవేతం నామం. ‘‘ఉక్కస్సా’’తిపి పఠన్తి. తత్థ ఓక్కస్సాతి అవకస్సిత్వా ఆకడ్ఢిత్వా. పసయ్హాతి అభిభవిత్వా అజ్ఝోత్థరిత్వాతి అయం వచనత్థో. ఏవఞ్హి కరోన్తానం విజితే మనుస్సా – ‘‘అమ్హాకం గేహే పుత్తమాతరోపి, ఖేళసిఙ్ఘాణికాదీని ముఖేన అపనేత్వా సంవడ్ఢితధీతరోపి ఇమే రాజానో బలక్కారేన గహేత్వా అత్తనో ఘరే వాసేన్తీ’’తి కుపితా పచ్చన్తం పవిసిత్వా చోరా వా చోరసహాయా వా హుత్వా జనపదం పహరన్తి. ఏవం అకరోన్తానం పన విజితే మనుస్సా అప్పోస్సుక్కా సకాని కమ్మాని కరోన్తా రాజకోసం వడ్ఢేన్తి. ఏవమేత్థ వుద్ధిహానియో వేదితబ్బా.

వజ్జీనం వజ్జిచేతియానీతి వజ్జిరాజూనం వజ్జిరట్ఠే చిత్తీకతట్ఠేన చేతియానీతి లద్ధనామాని యక్ఖట్ఠానాని. అబ్భన్తరానీతి అన్తోనగరే ఠితాని. బాహిరానీతి బహినగరే ఠితాని. దిన్నపుబ్బన్తి పుబ్బే దిన్నం. కతపుబ్బన్తి పుబ్బే కతం. నో పరిహాపేస్సన్తీతి అపరిహాపేత్వా యథాపవత్తమేవ కరిస్సన్తి ధమ్మికం బలిం పరిహాపేన్తానఞ్హి దేవతా ఆరక్ఖం సుసంవిహితం న కరోన్తి, అనుప్పన్నం దుక్ఖం జనేతుం అసక్కోన్తాపి ఉప్పన్నం కాససీసరోగాదిం వడ్ఢేన్తి, సఙ్గామే పత్తే సహాయా న హోన్తి. అపరిహాపేన్తానం పన ఆరక్ఖం సుసంవిహితం కరోన్తి, అనుప్పన్నం సుఖం ఉప్పాదేతుం అసక్కోన్తాపి ఉప్పన్నం కాససీసరోగాదిం హనన్తి, సఙ్గామసీసే సహాయా హోన్తీతి ఏవమేత్థ వుద్ధిహానియో వేదితబ్బా.

ధమ్మికా రక్ఖావరణగుత్తీతి ఏత్థ రక్ఖా ఏవ యథా అనిచ్ఛితం న గచ్ఛతి, ఏవం ఆవరణతో ఆవరణం. యథా ఇచ్ఛితం న వినస్సతి, ఏవం గోపాయనతో గుత్తి. తత్థ బలకాయేన పరివారేత్వా రక్ఖణం పబ్బజితానం ధమ్మికా రక్ఖావరణగుత్తి నామ న హోతి. యథా పన విహారస్స ఉపవనే రుక్ఖే న ఛిన్దన్తి, వాజికా వజ్ఝం న కరోన్తి, పోక్ఖరణీసు మచ్ఛే న గణ్హన్తి, ఏవం కరణం ధమ్మికా రక్ఖావరణగుత్తి నామ. కిన్తి అనాగతా చాతి ఇమినా పన నేసం ఏవం పచ్చుపట్ఠితచిత్తసన్తానోతి చిత్తప్పవత్తిం పుచ్ఛతి.

తత్థ యే అనాగతానం అరహన్తానం ఆగమనం న ఇచ్ఛన్తి, తే అస్సద్ధా హోన్తి అప్పసన్నా. పబ్బజితే చ సమ్పత్తే పచ్చుగ్గమనం న కరోన్తి, గన్త్వా న పస్సన్తి, పటిసన్థారం న కరోన్తి, పఞ్హం న పుచ్ఛన్తి, ధమ్మం న సుణన్తి, దానం న దేన్తి, అనుమోదనం న సుణన్తి, నివాసనట్ఠానం న సంవిదహన్తి. అథ నేసం అవణ్ణో అబ్భుగ్గచ్ఛతి – ‘‘అసుకో నామ రాజా అస్సద్ధో అప్పసన్నో, పబ్బజితే సమ్పత్తే పచ్చుగ్గమనం న కరోతి…పే… నివాసనట్ఠానం న సంవిదహతీ’’తి. తం సుత్వా పబ్బజితా తస్స నగరద్వారేన న గచ్ఛన్తి, గచ్ఛన్తాపి నగరం న పవిసన్తి. ఏవం అనాగతానం అరహన్తానం అనాగమనమేవ హోతి. ఆగతానమ్పి ఫాసువిహారే అసతి యేపి అజానిత్వా ఆగతా, తే – ‘‘వసిస్సామాతి తావ చిన్తేత్వా ఆగతమ్హా, ఇమేసం పన రాజూనం ఇమినా నీహారేన కో వసిస్సతీ’’తి నిక్ఖమిత్వా గచ్ఛన్తి. ఏవం అనాగతేసు అనాగచ్ఛన్తేసు, ఆగతేసు దుక్ఖం విహరన్తేసు సో దేసో పబ్బజితానం అనావాసో హోతి. తతో దేవతారక్ఖా న హోతి, దేవతారక్ఖాయ అసతి అమనుస్సా ఓకాసం లభన్తి. అమనుస్సా ఉస్సన్నా అనుప్పన్నం బ్యాధిం ఉప్పాదేన్తి, సీలవన్తానం దస్సనపఞ్హాపుచ్ఛనాదివత్థుకస్స పుఞ్ఞస్స అనాగమో హోతి. విపరియాయేన పన యథావుత్తకణ్హపక్ఖవిపరీతస్స సుక్కపక్ఖస్స సమ్భవో హోతీతి ఏవమేత్థ వుద్ధిహానియో వేదితబ్బా.

౧౩౫. ఏకమిదాహన్తి ఇదం భగవా పుబ్బే వజ్జీనం ఇమస్స వజ్జిసత్తకస్స దేసితభావప్పకాసనత్థమాహ. తత్థ సారన్దదే చేతియేతి ఏవంనామకే విహారే. అనుప్పన్నే కిర బుద్ధే తత్థ సారన్దదస్స యక్ఖస్స నివాసనట్ఠానం చేతియం అహోసి. అథేత్థ భగవతో విహారం కారాపేసుం, సో సారన్దదే చేతియే కతత్తా సారన్దదచేతియన్త్వేవ సఙ్ఖ్యం గతో.

అకరణీయాతి అకాతబ్బా, అగ్గహేతబ్బాతి అత్థో. యదిదన్తి నిపాతమత్తం. యుద్ధస్సాతి కరణత్థే సామివచనం, అభిముఖయుద్ధేన గహేతుం న సక్కాతి అత్థో. అఞ్ఞత్ర ఉపలాపనాయాతి ఠపేత్వా ఉపలాపనం. ఉపలాపనా నామ – ‘‘అలం వివాదేన, ఇదాని సమగ్గా హోమా’’తి హత్థిఅస్సరథహిరఞ్ఞసువణ్ణాదీని పేసేత్వా సఙ్గహకరణం. ఏవఞ్హి సఙ్గహం కత్వా కేవలం విస్సాసేన సక్కా గణ్హితున్తి అత్థో. అఞ్ఞత్ర మిథుభేదాయాతి ఠపేత్వా మిథుభేదం. ఇమినా అఞ్ఞమఞ్ఞభేదం కత్వాపి సక్కా ఏతే గహేతున్తి దస్సేతి. ఇదం బ్రాహ్మణో భగవతో కథాయ నయం లభిత్వా ఆహ.

కిం పన భగవా బ్రాహ్మణస్స ఇమాయ కథాయ నయలాభం న జానాతీతి? ఆమ, జానాతి. జానన్తో కస్మా కథేసీతి? అనుకమ్పాయ. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘మయా అకథితేపి కతిపాహేన గన్త్వా సబ్బే గణ్హిస్సతి, కథితే పన సమగ్గే భిన్దన్తో తీహి సంవచ్ఛరేహి గణ్హిస్సతి, ఏత్తకమ్పి జీవితమేవ వరం, ఏత్తకఞ్హి జీవన్తా అత్తనో పతిట్ఠానభూతం పుఞ్ఞం కరిస్సన్తీ’’తి.

అభినన్దిత్వాతి చిత్తేన అభినన్దిత్వా. అనుమోదిత్వాతి ‘‘యావ సుభాసితఞ్చిదం భోతా గోతమేనా’’తి వాచాయ అనుమోదిత్వా. పక్కామీతి రఞ్ఞో సన్తికం గతో. తతో నం రాజా – ‘‘కిం ఆచరియ, భగవా అవచా’’తి పుచ్ఛి. సో – ‘‘యథా భో సమణస్స గోతమస్స వచనం న సక్కా వజ్జీ కేనచి గహేతుం, అపి చ ఉపలాపనాయ వా మిథుభేదేన వా సక్కా’’తి ఆహ. తతో నం రాజా – ‘‘ఉపలాపనాయ అమ్హాకం హత్థిఅస్సాదయో నస్సిస్సన్తి, భేదేనేవ తే గహేస్సామి, కిం కరోమా’’తి పుచ్ఛి. తేన హి, మహారాజ, తుమ్హే వజ్జిం ఆరబ్భ పరిసతి కథం సముట్ఠాపేథ. తతో అహం – ‘‘కిం తే మహారాజ తేహి, అత్తనో సన్తకేహి కసివాణిజ్జాదీని కత్వా జీవన్తు ఏతే రాజానో’’తి వత్వా పక్కమిస్సామి. తతో తుమ్హే – ‘‘కిన్ను ఖో భో ఏస బ్రాహ్మణో వజ్జిం ఆరబ్భ పవత్తం కథం పటిబాహతీ’’తి వదేయ్యాథ, దివసభాగే చాహం తేసం పణ్ణాకారం పేసేస్సామి, తమ్పి గాహాపేత్వా తుమ్హేపి మమ దోసం ఆరోపేత్వా బన్ధనతాలనాదీని అకత్వావ కేవలం ఖురముణ్డం మం కత్వా నగరా నీహరాపేథ. అథాహం – ‘‘మయా తే నగరే పాకారో పరిఖా చ కారితా, అహం కిర దుబ్బలట్ఠానఞ్చ ఉత్తానగమ్భీరట్ఠానఞ్చ జానామి, న చిరస్సేవ దాని ఉజుం కరిస్సామీ’’తి వక్ఖామి. తం సుత్వా తుమ్హే – ‘‘గచ్ఛతూ’’తి వదేయ్యాథాతి. రాజా సబ్బం అకాసి.

లిచ్ఛవీ తస్స నిక్ఖమనం సుత్వా – ‘‘సఠో బ్రాహ్మణో, మా తస్స గఙ్గం ఉత్తరితుం అదత్థా’’తి ఆహంసు. తత్ర ఏకచ్చేహి – ‘‘అమ్హే ఆరబ్భ కథితత్తా కిర సో ఏవం కతో’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి, భణే, ఏతూ’’తి భణింసు. సో గన్త్వా లిచ్ఛవీ దిస్వా ‘‘కిం ఆగతత్థా’’తి పుచ్ఛితో తం పవత్తిం ఆరోచేసి, లిచ్ఛవినో – ‘‘అప్పమత్తకేన నామ ఏవం గరుం దణ్డం కాతుం న యుత్త’’న్తి వత్వా – ‘‘కిం తే తత్ర ఠానన్తర’’న్తి పుచ్ఛింసు. ‘‘వినిచ్ఛయామచ్చోహమస్మీ’’తి. తదేవ తే ఠానన్తరం హోతూతి. సో సుట్ఠుతరం వినిచ్ఛయం కరోతి, రాజకుమారా తస్స సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హన్తి.

సో పతిట్ఠితగుణో హుత్వా ఏకదివసం ఏకం లిచ్ఛవిం గహేత్వా ఏకమన్తం గన్త్వా – దారకా కసన్తీతి పుచ్ఛి. ఆమ, కసన్తి. ద్వే గోణే యోజేత్వాతి? ఆమ, ద్వే గోణే యోజేత్వాతి. ఏత్తకం వత్వా నివత్తో. తతో తం అఞ్ఞో – ‘‘కిం ఆచరియో ఆహా’’తి పుచ్ఛిత్వా తేన వుత్తం అసద్దహన్తో ‘‘న మే ఏస యథాభూతం కథేతీ’’తి తేన సద్ధిం భిజ్జి. బ్రాహ్మణో అఞ్ఞస్మిం దివసే ఏకం లిచ్ఛవిం ఏకమన్తం నేత్వా – ‘‘కేన బ్యఞ్జనేన భుత్తోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా నివత్తో. తమ్పి అఞ్ఞో పుచ్ఛిత్వా అసద్దహన్తో తథేవ భిజ్జి. బ్రాహ్మణో అపరమ్పి దివసం ఏకం లిచ్ఛవిం ఏకమన్తం నేత్వా – ‘‘అతిదుగ్గతోసి కిరా’’తి పుచ్ఛి. కో ఏవమాహాతి పుచ్ఛితో అసుకో నామ లిచ్ఛవీతి. అపరమ్పి ఏకమన్తం నేత్వా – ‘‘త్వం కిర భీరుకజాతికో’’తి పుచ్ఛి. కో ఏవమాహాతి? అసుకో నామ లిచ్ఛవీతి. ఏవం అఞ్ఞేన అకథితమేవ అఞ్ఞస్స కథేన్తో తీహి సంవచ్ఛరేహి తే రాజానో అఞ్ఞమఞ్ఞం భిన్దిత్వా యథా ద్వే ఏకమగ్గేన న గచ్ఛన్తి, తథా కత్వా సన్నిపాతభేరిం చరాపేసి. లిచ్ఛవినో – ‘‘ఇస్సరా సన్నిపతన్తు, సూరా సన్నిపతన్తూ’’తి వత్వా న సన్నిపతింసు.

బ్రాహ్మణో – ‘‘అయం దాని కాలో, సీఘం ఆగచ్ఛతూ’’తి రఞ్ఞో సాసనం పేసేసి. రాజా సుత్వావ బలభేరిం చరాపేత్వా నిక్ఖమి. వేసాలికా సుత్వా – ‘‘రఞ్ఞో గఙ్గం ఉత్తరితుం న దస్సామా’’తి భేరిం చరాపేసుం. తమ్పి సుత్వా – ‘‘గచ్ఛన్తు సూరరాజానో’’తిఆదీని వత్వా న సన్నిపతింసు. ‘‘నగరప్పవేసనం న దస్సామ, ద్వారాని పిదహిత్వా ఠస్సామా’’తి భేరిం చరాపేసుం. ఏకోపి న సన్నిపతి. యథావివటేహేవ ద్వారేహి పవిసిత్వా సబ్బే అనయబ్యసనం పాపేత్వా గతో.

భిక్ఖుఅపరిహానియధమ్మవణ్ణనా

౧౩౬. అథ ఖో భగవా అచిరపక్కన్తేతిఆదిమ్హి సన్నిపాతేత్వాతి దూరవిహారేసు ఇద్ధిమన్తే పేసేత్వా సన్తికవిహారేసు సయం గన్త్వా – ‘‘సన్నిపతథ, ఆయస్మన్తో; భగవా వో సన్నిపాతం ఇచ్ఛతీ’’తి సన్నిపాతేత్వా. అపరిహానియేతి అపరిహానికరే, వుద్ధిహేతుభూతేతి అత్థో. ధమ్మే దేసేస్సామీతి చన్దసహస్సం సూరియసహస్సం ఉట్ఠపేన్తో వియ చతుకుట్టకే గేహే అన్తో తేలదీపసహస్సం ఉజ్జాలేన్తో వియ పాకటే కత్వా కథయిస్సామీతి.

తత్థ అభిణ్హం సన్నిపాతాతి ఇదం వజ్జిసత్తకే వుత్తసదిసమేవ. ఇధాపి చ అభిణ్హం అసన్నిపతితా దిసాసు ఆగతసాసనం న సుణన్తి. తతో – ‘‘అసుకవిహారసీమా ఆకులా, ఉపోసథపవారణా ఠితా, అసుకస్మిం ఠానే భిక్ఖూ వేజ్జకమ్మదూతకమ్మాదీని కరోన్తి, విఞ్ఞత్తిబహులా పుప్ఫదానాదీహి జీవికం కప్పేన్తీ’’తిఆదీని న జానన్తి, పాపభిక్ఖూపి ‘‘పమత్తో భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి ఞత్వా రాసిభూతా సాసనం ఓసక్కాపేన్తి. అభిణ్హం సన్నిపతితా పన తం తం పవత్తిం సుణన్తి, తతో భిక్ఖుసఙ్ఘం పేసేత్వా సీమం ఉజుం కరోన్తి, ఉపోసథపవారణాదయో పవత్తాపేన్తి, మిచ్ఛాజీవానం ఉస్సన్నట్ఠానే అరియవంసకే పేసేత్వా అరియవంసం కథాపేన్తి, పాపభిక్ఖూనం వినయధరేహి నిగ్గహం కారాపేన్తి, పాపభిక్ఖూపి ‘‘అప్పమత్తో భిక్ఖుసఙ్ఘో, న సక్కా అమ్హేహి వగ్గబన్ధేన విచరితు’’న్తి భిజ్జిత్వా పలాయన్తి. ఏవమేత్థ హానివుద్ధియో వేదితబ్బా.

సమగ్గాతిఆదీసు చేతియపటిజగ్గనత్థం వా బోధిగేహఉపోసథాగారచ్ఛాదనత్థం వా కతికవత్తం వా ఠపేతుకామతాయ ఓవాదం వా దాతుకామతాయ – ‘‘సఙ్ఘో సన్నిపతతూ’’తి భేరియా వా ఘణ్టియా వా ఆకోటితాయ – ‘‘మయ్హం చీవరకమ్మం అత్థి, మయ్హం పత్తో పచితబ్బో, మయ్హం నవకమ్మం అత్థీ’’తి విక్ఖేపం కరోన్తా న సమగ్గా సన్నిపతన్తి నామ. సబ్బం పన తం కమ్మం ఠపేత్వా – ‘‘అహం పురిమతరం, అహం పురిమతర’’న్తి ఏకప్పహారేనేవ సన్నిపతన్తా సమగ్గా సన్నిపతన్తి నామ. సన్నిపతితా పన చిన్తేత్వా మన్తేత్వా కత్తబ్బం కత్వా ఏకతో అవుట్ఠహన్తా సమగ్గా న వుట్ఠహన్తి నామ. ఏవం వుట్ఠితేసు హి యే పఠమం గచ్ఛన్తి, తేసం ఏవం హోతి – ‘‘అమ్హేహి బాహిరకథావ సుతా, ఇదాని వినిచ్ఛయకథా భవిస్సతీ’’తి. ఏకప్పహారేనేవ వుట్ఠహన్తా పన సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ. అపిచ ‘‘అసుకట్ఠానే విహారసీమా ఆకులా, ఉపోసథపవారణా ఠితా, అసుకట్ఠానే వేజ్జకమ్మాదికారకా పాపభిక్ఖూ ఉస్సన్నా’’తి సుత్వా – ‘‘కో గన్త్వా తేసం నిగ్గహం కరిస్సతీ’’తి వుత్తే – ‘‘అహం పఠమం, అహం పఠమ’’న్తి వత్వా గచ్ఛన్తాపి సమగ్గా వుట్ఠహన్తి నామ.

ఆగన్తుకం పన దిస్వా – ‘‘ఇమం పరివేణం యాహి, ఏతం పరివేణం యాహి, అయం కో’’తి అవత్వా సబ్బే వత్తం కరోన్తాపి, జిణ్ణపత్తచీవరకం దిస్వా తస్స భిక్ఖాచారవత్తేన పత్తచీవరం పరియేసమానాపి, గిలానస్స గిలానభేసజ్జం పరియేసమానాపి, గిలానమేవ అనాథం – ‘‘అసుకపరివేణం యాహి, అసుకపరివేణం యాహీ’’తి అవత్వా అత్తనో అత్తనో పరివేణే పటిజగ్గన్తాపి, ఏకో ఓలియమానకో గన్థో హోతి, పఞ్ఞవన్తం భిక్ఖుం సఙ్గణ్హిత్వా తేన తం గన్థం ఉక్ఖిపాపేన్తాపి సమగ్గా సఙ్ఘం కరణీయాని కరోన్తి నామ.

అపఞ్ఞత్తన్తిఆదీసు నవం అధమ్మికం కతికవత్తం వా సిక్ఖాపదం వా బన్ధన్తా అపఞ్ఞత్తం పఞ్ఞపేన్తి నామ, పురాణసన్థతవత్థుస్మిం సావత్థియం భిక్ఖూ వియ. ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సాసనం దీపేన్తా పఞ్ఞత్తం సముచ్ఛిన్దన్తి నామ, వస్ససతపరినిబ్బుతే భగవతి వేసాలికా వజ్జిపుత్తకా వియ. ఖుద్దానుఖుద్దకా పన ఆపత్తియో సఞ్చిచ్చ వీతిక్కమన్తా యథాపఞ్ఞత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సమాదాయ న వత్తన్తి నామ, అస్సజిపునబ్బసుకా వియ. నవం పన కతికవత్తం వా సిక్ఖాపదం వా అబన్ధన్తా, ధమ్మవినయతో సాసనం దీపేన్తా, ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని అసమూహనన్తా అపఞ్ఞత్తం న పఞ్ఞపేన్తి, పఞ్ఞత్తం న సముచ్ఛిన్దన్తి, యథాపఞ్ఞత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సమాదాయ వత్తన్తి నామ, ఆయస్మా ఉపసేనో వియ, ఆయస్మా యసో కాకణ్డకపుత్తో వియ చ.

‘‘సుణాతు, మే ఆవుసో సఙ్ఘో, సన్తమ్హాకం సిక్ఖాపదాని గిహిగతాని, గిహినోపి జానన్తి, ‘ఇదం వో సమణానం సక్యపుత్తియానం కప్పతి, ఇదం వో న కప్పతీ’తి. సచే హి మయం ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని సమూహనిస్సామ, భవిస్సన్తి వత్తారో – ‘ధూమకాలికం సమణేన గోతమేన సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, యావిమేసం సత్థా అట్ఠాసి, తావిమే సిక్ఖాపదేసు సిక్ఖింసు. యతో ఇమేసం సత్థా పరినిబ్బుతో, న దానిమే సిక్ఖాపదేసు సిక్ఖన్తీ’తి. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో అపఞ్ఞత్తం న పఞ్ఞపేయ్య, పఞ్ఞత్తం న సముచ్ఛిన్దేయ్య, యథాపఞ్ఞత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సమాదాయ వత్తేయ్యా’’తి (చుళవ. ౪౪౨) –

ఇమం తన్తిం ఠపయన్తో ఆయస్మా మహాకస్సపో వియ చ. వుద్ధియేవాతి సీలాదీహి గుణేహి వుడ్ఢియేవ, నో పరిహాని.

థేరాతి థిరభావప్పత్తా థేరకారకేహి గుణేహి సమన్నాగతా. బహూ రత్తియో జానన్తీతి రత్తఞ్ఞూ. చిరం పబ్బజితానం ఏతేసన్తి చిరపబ్బజితా. సఙ్ఘస్స పితుట్ఠానే ఠితాతి సఙ్ఘపితరో. పితుట్ఠానే ఠితత్తా సఙ్ఘం పరినేన్తి పుబ్బఙ్గమా హుత్వా తీసు సిక్ఖాసు పవత్తేన్తీతి సఙ్ఘపరిణాయకా.

యే తేసం సక్కారాదీని న కరోన్తి, ఓవాదత్థాయ ద్వే తయో వారే ఉపట్ఠానం న గచ్ఛన్తి, తేపి తేసం ఓవాదం న దేన్తి, పవేణీకథం న కథేన్తి, సారభూతం ధమ్మపరియాయం న సిక్ఖాపేన్తి. తే తేహి విస్సట్ఠా సీలాదీహి ధమ్మక్ఖన్ధేహి సత్తహి చ అరియధనేహీతి ఏవమాదీహి గుణేహి పరిహాయన్తి. యే పన తేసం సక్కారాదీని కరోన్తి, ఉపట్ఠానం గచ్ఛన్తి, తేపి తేసం ఓవాదం దేన్తి. ‘‘ఏవం తే అభిక్కమితబ్బం, ఏవం తే పటిక్కమితబ్బం, ఏవం తే ఆలోకితబ్బం, ఏవం తే విలోకితబ్బం, ఏవం తే సమిఞ్జితబ్బం, ఏవం తే పసారితబ్బం, ఏవం తే సఙ్ఘాటిపత్తచీవరం ధారేతబ్బ’’న్తి పవేణీకథం కథేన్తి, సారభూతం ధమ్మపరియాయం సిక్ఖాపేన్తి, తేరసహి ధుతఙ్గేహి దసహి కథావత్థూహి అనుసాసన్తి. తే తేసం ఓవాదే ఠత్వా సీలాదీహి గుణేహి వడ్ఢమానా సామఞ్ఞత్థం అనుపాపుణన్తి. ఏవమేత్థ హానివుద్ధియో వేదితబ్బా.

పునబ్భవదానం పునబ్భవో, పునబ్భవో సీలమస్సాతి పోనోబ్భవికా, పునబ్భవదాయికాతి అత్థో, తస్మా పోనోబ్భవికాయ. న వసం గచ్ఛన్తీతి ఏత్థ యే చతున్నం పచ్చయానం కారణా ఉపట్ఠాకానం పదానుపదికా హుత్వా గామతో గామం విచరన్తి, తే తస్సా తణ్హాయ వసం గచ్ఛన్తి నామ, ఇతరే న గచ్ఛన్తి నామ. తత్థ హానివుద్ధియో పాకటాయేవ.

ఆరఞ్ఞకేసూతి పఞ్చధనుసతికపచ్ఛిమేసు. సాపేక్ఖాతి సతణ్హా సాలయా. గామన్తసేనాసనేసు హి ఝానం అప్పేత్వాపి తతో వుట్ఠితమత్తోవ ఇత్థిపురిసదారికాదిసద్దం సుణాతి, యేనస్స అధిగతవిసేసోపి హాయతియేవ. అరఞ్ఞే పన నిద్దాయిత్వా పటిబుద్ధమత్తో సీహబ్యగ్ఘమోరాదీనం సద్దం సుణాతి, యేన ఆరఞ్ఞకం పీతిం లభిత్వా తమేవ సమ్మసన్తో అగ్గఫలే పతిట్ఠాతి. ఇతి భగవా గామన్తసేనాసనే ఝానం అప్పేత్వా నిసిన్నభిక్ఖునో అరఞ్ఞే నిద్దాయన్తమేవ పసంసతి. తస్మా తమేవ అత్థవసం పటిచ్చ – ‘‘ఆరఞ్ఞకేసు సేనాసనేసు సాపేక్ఖా భవిస్సన్తీ’’తి ఆహ.

పచ్చత్తఞ్ఞేవ సతిం ఉపట్ఠపేస్సన్తీతి అత్తనావ అత్తనో అబ్భన్తరే సతిం ఉపట్ఠపేస్సన్తి. పేసలాతి పియసీలా. ఇధాపి సబ్రహ్మచారీనం ఆగమనం అనిచ్ఛన్తా నేవాసికా అస్సద్ధా హోన్తి అప్పసన్నా. సమ్పత్తభిక్ఖూనం పచ్చుగ్గమనపత్తచీవరప్పటిగ్గహణఆసనపఞ్ఞాపనతాలవణ్టగ్గహణాదీని న కరోన్తి, అథ నేసం అవణ్ణో ఉగ్గచ్ఛతి – ‘‘అసుకవిహారవాసినో భిక్ఖూ అస్సద్ధా అప్పసన్నా విహారం పవిట్ఠానం వత్తపటివత్తం న కరోన్తీ’’తి. తం సుత్వా పబ్బజితా విహారద్వారేన గచ్ఛన్తాపి విహారం న పవిసన్తి. ఏవం అనాగతానం అనాగమనమేవ హోతి. ఆగతానం పన ఫాసువిహారే అసతి యేపి అజానిత్వా ఆగతా, తే – ‘‘వసిస్సామాతి తావ చిన్తేత్వా ఆగతామ్హ, ఇమేసం పన నేవాసికానం ఇమినా నీహారేన కో వసిస్సతీ’’తి నిక్ఖమిత్వా గచ్ఛన్తి. ఏవం సో విహారో అఞ్ఞేసం భిక్ఖూనం అనావాసోవ హోతి. తతో నేవాసికా సీలవన్తానం దస్సనం అలభన్తా కఙ్ఖావినోదనం వా ఆచారసిక్ఖాపకం వా మధురధమ్మస్సవనం వా న లభన్తి, తేసం నేవ అగ్గహితధమ్మగ్గహణం, న గహితసజ్ఝాయకరణం హోతి. ఇతి నేసం హానియేవ హోతి, న వుద్ధి.

యే పన సబ్రహ్మచారీనం ఆగమనం ఇచ్ఛన్తి, తే సద్ధా హోన్తి పసన్నా, ఆగతానం సబ్రహ్మచారీనం పచ్చుగ్గమనాదీని కత్వా సేనాసనం పఞ్ఞపేత్వా దేన్తి, తే గహేత్వా భిక్ఖాచారం పవిసన్తి, కఙ్ఖం వినోదేన్తి, మధురధమ్మస్సవనం లభన్తి. అథ నేసం కిత్తిసద్దో ఉగ్గచ్ఛతి – ‘‘అసుకవిహారభిక్ఖూ ఏవం సద్ధా పసన్నా వత్తసమ్పన్నా సఙ్గాహకా’’తి. తం సుత్వా భిక్ఖూ దూరతోపి ఏన్తి, తేసం నేవాసికా వత్తం కరోన్తి, సమీపం ఆగన్త్వా వుడ్ఢతరం ఆగన్తుకం వన్దిత్వా నిసీదన్తి, నవకతరస్స సన్తికే ఆసనం గహేత్వా నిసీదన్తి. నిసీదిత్వా – ‘‘ఇమస్మిం విహారే వసిస్సథ గమిస్సథా’’తి పుచ్ఛన్తి. ‘గమిస్సామీ’తి వుత్తే – ‘‘సప్పాయం సేనాసనం, సులభా భిక్ఖా’’తిఆదీని వత్వా గన్తుం న దేన్తి. వినయధరో చే హోతి, తస్స సన్తికే వినయం సజ్ఝాయన్తి. సుత్తన్తాదిధరో చే, తస్స సన్తికే తం తం ధమ్మం సజ్ఝాయన్తి. ఆగన్తుకానం థేరానం ఓవాదే ఠత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణన్తి. ఆగన్తుకా ‘‘ఏకం ద్వే దివసాని వసిస్సామాతి ఆగతామ్హ, ఇమేసం పన సుఖసంవాసతాయ దసద్వాదసవస్సాని వసిస్సామా’’తి వత్తారో హోన్తి. ఏవమేత్థ హానివుద్ధియో వేదితబ్బా.

౧౩౭. దుతియసత్తకే కమ్మం ఆరామో ఏతేసన్తి కమ్మారామాతి. కమ్మే రతాతి కమ్మరతా. కమ్మారామతమనుయుత్తాతి యుత్తా పయుత్తా అనుయుత్తా. తత్థ కమ్మన్తి ఇతికాతబ్బకమ్మం వుచ్చతి. సేయ్యథిదం – చీవరవిచారణం, చీవరకరణం, ఉపత్థమ్భనం, సూచిఘరం, పత్తత్థవికం, అసంబద్ధకం, కాయబన్ధనం, ధమకరణం, ఆధారకం, పాదకథలికం, సమ్మజ్జనీఆదీనం కరణన్తి. ఏకచ్చో హి ఏతాని కరోన్తో సకలదివసం ఏతానేవ కరోతి. తం సన్ధాయేస పటిక్ఖేపో. యో పన ఏతేసం కరణవేలాయమేవ ఏతాని కరోతి, ఉద్దేసవేలాయం ఉద్దేసం గణ్హాతి, సజ్ఝాయవేలాయం సజ్ఝాయతి, చేతియఙ్గణవత్తవేలాయం చేతియఙ్గణవత్తం కరోతి, మనసికారవేలాయం మనసికారం కరోతి, న సో కమ్మారామో నామ.

న భస్సారామాతి ఏత్థ యో ఇత్థివణ్ణపురిసవణ్ణాదివసేన ఆలాపసల్లాపం కరోన్తోయేవ దివసఞ్చ రత్తిఞ్చ వీతినామేతి, ఏవరూపే భస్సే పరియన్తకారీ న హోతి, అయం భస్సారామో నామ. యో పన రత్తిన్దివం ధమ్మం కథేతి, పఞ్హం విస్సజ్జేతి, అయం అప్పభస్సోవ భస్సే పరియన్తకారీయేవ. కస్మా? ‘‘సన్నిపతితానం వో, భిక్ఖవే, ద్వయం కరణీయం – ధమ్మీ వా కథా, అరియో వా తుణ్హీభావో’’తి (మ. ని. ౧.౨౭౩) వుత్తత్తా.

న నిద్దారామాతి ఏత్థ యో గచ్ఛన్తోపి నిసిన్నోపి నిపన్నోపి థినమిద్ధాభిభూతో నిద్దాయతియేవ, అయం నిద్దారామో నామ. యస్స పన కరజకాయగేలఞ్ఞేన చిత్తం భవఙ్గే ఓతరతి, నాయం నిద్దారామో. తేనేవాహ – ‘‘అభిజానామహం అగ్గివేస్సన, గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞపేత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో నిద్దం ఓక్కమితా’’తి (మ. ని. ౧.౩౮౭).

న సఙ్గణికారామాతి ఏత్థ యో ఏకస్స దుతియో ద్విన్నం తతియో తిణ్ణం చతుత్థోతి ఏవం సంసట్ఠోవ విహరతి, ఏకకో అస్సాదం న లభతి, అయం సఙ్గణికారామో. యో పన చతూసు ఇరియాపథేసు ఏకకో అస్సాదం లభతి, నాయం సఙ్గణికారామోతి వేదితబ్బో.

న పాపిచ్ఛాతి ఏత్థ అసన్తసమ్భావనాయ ఇచ్ఛాయ సమన్నాగతా దుస్సీలా పాపిచ్ఛా నామ.

న పాపమిత్తాదీసు పాపా మిత్తా ఏతేసన్తి పాపమిత్తా. చతూసు ఇరియాపథేసు సహ అయనతో పాపా సహాయా ఏతేసన్తి పాపసహాయా. తన్నిన్నతప్పోణతప్పబ్భారతాయ పాపేసు సమ్పవఙ్కాతి పాపసమ్పవఙ్కా.

ఓరమత్తకేనాతి అవరమత్తకేన అప్పమత్తకేన. అన్తరాతి అరహత్తం అపత్వావ ఏత్థన్తరే. వోసానన్తి పరినిట్ఠితభావం – ‘‘అలమేత్తావతా’’తి ఓసక్కనం ఠితకిచ్చతం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘యావ సీలపారిసుద్ధిమత్తేన వా విపస్సనామత్తేన వా ఝానమత్తేన వా సోతాపన్నభావమత్తేన వా సకదాగామిభావమత్తేన వా అనాగామిభావమత్తేన వా వోసానం న ఆపజ్జిస్సన్తి, తావ వుద్ధియేవ భిక్ఖూనం పాటికఙ్ఖా, నో పరిహానీ’’తి.

౧౩౮. తతియసత్తకే సద్ధాతి సద్ధాసమ్పన్నా. తత్థ ఆగమనీయసద్ధా, అధిగమసద్ధా, పసాదసద్ధా, ఓకప్పనసద్ధాతి చతుబ్బిధా సద్ధా. తత్థ ఆగమనీయసద్ధా సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానం హోతి. అధిగమసద్ధా అరియపుగ్గలానం. బుద్ధో ధమ్మో సఙ్ఘోతి వుత్తే పన పసాదో పసాదసద్ధా. ఓకప్పేత్వా పకప్పేత్వా పన సద్దహనం ఓకప్పనసద్ధా. సా దువిధాపి ఇధాధిప్పేతా. తాయ హి సద్ధాయ సమన్నాగతో సద్ధావిముత్తో, వక్కలిత్థేరసదిసో హోతి. తస్స హి చేతియఙ్గణవత్తం వా, బోధియఙ్గణవత్తం వా కతమేవ హోతి. ఉపజ్ఝాయవత్తఆచరియవత్తాదీని సబ్బవత్తాని పూరేతి. హిరిమనాతి పాపజిగుచ్ఛనలక్ఖణాయ హిరియా యుత్తచిత్తా. ఓత్తప్పీతి పాపతో భాయనలక్ఖణేన ఓత్తప్పేన సమన్నాగతా.

బహుస్సుతాతి ఏత్థ పన పరియత్తిబహుస్సుతో, పటివేధబహుస్సుతోతి ద్వే బహుస్సుతా. పరియత్తీతి తీణి పిటకాని. పటివేధోతి సచ్చప్పటివేధో. ఇమస్మిం పన ఠానే పరియత్తి అధిప్పేతా. సా యేన బహు సుతా, సో బహుస్సుతో. సో పనేస నిస్సయముచ్చనకో, పరిసుపట్ఠాకో, భిక్ఖునోవాదకో, సబ్బత్థకబహుస్సుతోతి చతుబ్బిధో హోతి. తత్థ తయో బహుస్సుతా సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ ఓవాదవగ్గే వుత్తనయేన గహేతబ్బా. సబ్బత్థకబహుస్సుతా పన ఆనన్దత్థేరసదిసా హోన్తి. తే ఇధ అధిప్పేతా.

ఆరద్ధవీరియాతి యేసం కాయికఞ్చ చేతసికఞ్చ వీరియం ఆరద్ధం హోతి. తత్థ యే కాయసఙ్గణికం వినోదేత్వా చతూసు ఇరియాపథేసు అట్ఠఆరబ్భవత్థువసేన ఏకకా హోన్తి, తేసం కాయికవీరియం ఆరద్ధం నామ హోతి. యే చిత్తసఙ్గాణికం వినోదేత్వా అట్ఠసమాపత్తివసేన ఏకకా హోన్తి, గమనే ఉప్పన్నకిలేసస్స ఠానం పాపుణితుం న దేన్తి, ఠానే ఉప్పన్నకిలేసస్స నిసజ్జం, నిసజ్జాయ ఉప్పన్నకిలేసస్స సయనం పాపుణితుం న దేన్తి, ఉప్పన్నుప్పన్నట్ఠానేయేవ కిలేసే నిగ్గణ్హన్తి, తేసం చేతసికవీరియం ఆరద్ధం నామ హోతి.

ఉపట్ఠితస్సతీతి చిరకతాదీనం సరితా అనుస్సరితా మహాగతిమ్బయఅభయత్థేరదీఘభాణఅభయత్థేరతిపిటకచూళాభయత్థేరా వియ. మహాగతిమ్బయఅభయత్థేరో కిర జాతపఞ్చమదివసే మఙ్గలపాయాసే తుణ్డం పసారేన్తం వాయసం దిస్వా హుం హున్తి సద్దమకాసి. అథ సో థేరకాలే – ‘‘కదా పట్ఠాయ, భన్తే, సరథా’’తి భిక్ఖూహి పుచ్ఛితో ‘‘జాతపఞ్చమదివసే కతసద్దతో పట్ఠాయ ఆవుసో’’తి ఆహ.

దీఘభాణకఅభయత్థేరస్స జాతనవమదివసే మాతా చుమ్బిస్సామీతి ఓనతా తస్సా మోళి ముచ్చిత్థ. తతో తుమ్బమత్తాని సుమనపుప్ఫాని దారకస్స ఉరే పతిత్వా దుక్ఖం జనయింసు. సో థేరకాలే – ‘‘కదా పట్ఠాయ, భన్తే, సరథా’’తి పుచ్ఛితో – ‘‘జాతనవమదివసతో పట్ఠాయా’’తి ఆహ.

తిపిటకచూళాభయత్థేరో – ‘‘అనురాధపురే తీణి ద్వారాని పిదహాపేత్వా మనుస్సానం ఏకేన ద్వారేన నిక్ఖమనం కత్వా – ‘త్వం కిన్నామో, త్వం కిన్నామో’తి పుచ్ఛిత్వా సాయం పున అపుచ్ఛిత్వావ తేసం నామాని సమ్పటిచ్ఛాపేతుం – ‘‘సక్కా ఆవుసో’’తి ఆహ. ఏవరూపే భిక్ఖూ సన్ధాయ – ‘‘ఉపట్ఠితస్సతీ’’తి వుత్తం.

పఞ్ఞవన్తోతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఉదయబ్బయపరిగ్గాహికాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతా. అపి చ ద్వీహిపి ఏతేహి పదేహి విపస్సకానం భిక్ఖూనం విపస్సనాసమ్భారభూతా సమ్మాసతి చేవ విపస్సనాపఞ్ఞా చ కథితా.

౧౩౯. చతుత్థసత్తకే సతియేవ సమ్బోజ్ఝఙ్గో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గోతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. తత్థ ఉపట్ఠానలక్ఖణో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పవిచయలక్ఖణో ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పగ్గహలక్ఖణో వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఫరణలక్ఖణో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఉపసమలక్ఖణో పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, అవిక్ఖేపలక్ఖణో సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పటిసఙ్ఖానలక్ఖణో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో. భావేస్సన్తీతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం చతూహి కారణేహి సముట్ఠాపేన్తా, ఛహి కారణేహి ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం సముట్ఠాపేన్తా, నవహి కారణేహి వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గం సముట్ఠాపేన్తా, దసహి కారణేహి పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సముట్ఠాపేన్తా, సత్తహి కారణేహి పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సముట్ఠాపేన్తా, దసహి కారణేహి సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సముట్ఠాపేన్తా, పఞ్చహి కారణేహి ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం సముట్ఠాపేన్తా వడ్ఢేస్సన్తీతి అత్థో. ఇమినా విపస్సనామగ్గఫలసమ్పయుత్తే లోకియలోకుత్తరమిస్సకే సమ్బోజ్ఝఙ్గే కథేసి.

౧౪౦. పఞ్చమసత్తకే అనిచ్చసఞ్ఞాతి అనిచ్చానుపస్సనాయ సద్ధిం ఉప్పన్నసఞ్ఞా. అనత్తసఞ్ఞాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇమా సత్త లోకియవిపస్సనాపి హోన్తి. ‘‘ఏతం సన్తం, ఏతం పణీతం, యదిదం సబ్బసఙ్ఖారసమథో విరాగో నిరోధో’’తి (అ. ని. ౯.౩౬) ఆగతవసేనేత్థ ద్వే లోకుత్తరాపి హోన్తీతి వేదితబ్బా.

౧౪౧. ఛక్కే మేత్తం కాయకమ్మన్తి మేత్తచిత్తేన కత్తబ్బం కాయకమ్మం. వచీకమ్మమనోకమ్మేసుపి ఏసేవ నయో. ఇమాని పన భిక్ఖూనం వసేన ఆగతాని గిహీసుపి లబ్భన్తి. భిక్ఖూనఞ్హి మేత్తచిత్తేన ఆభిసమాచారికధమ్మపూరణం మేత్తం కాయకమ్మం నామ. గిహీనం చేతియవన్దనత్థాయ బోధివన్దనత్థాయ సఙ్ఘనిమన్తనత్థాయ గమనం, గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠం భిక్ఖుం దిస్వా పచ్చుగ్గమనం, పత్తప్పటిగ్గహణం, ఆసనపఞ్ఞాపనం, అనుగమనన్తి ఏవమాదికం మేత్తం కాయకమ్మం నామ.

భిక్ఖూనం మేత్తచిత్తేన ఆచారపఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం, కమ్మట్ఠానకథనం, ధమ్మదేసనా, తేపిటకమ్పి బుద్ధవచనం మేత్తం వచీకమ్మం నామ. గిహీనం చేతియవన్దనత్థాయ గచ్ఛామ, బోధివన్దనత్థాయ గచ్ఛామ, ధమ్మస్సవనం కరిస్సామ, దీపమాలపుప్ఫపూజం కరిస్సామ, తీణి సుచరితాని సమాదాయ వత్తిస్సామ, సలాకభత్తాదీని దస్సామ, వస్సవాసికం దస్సామ, అజ్జ సఙ్ఘస్స చత్తారో పచ్చయే దస్సామ, సఙ్ఘం నిమన్తేత్వా ఖాదనీయాదీని సంవిదహథ, ఆసనాని పఞ్ఞాపేథ, పానీయం ఉపట్ఠపేథ, సఙ్ఘం పచ్చుగ్గన్త్వా ఆనేథ, పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేథ, ఛన్దజాతా ఉస్సాహజాతా వేయ్యావచ్చం కరోథాతిఆదికథనకాలే మేత్తం వచీకమ్మం నామ.

భిక్ఖూనం పాతోవ ఉట్ఠాయ సరీరప్పటిజగ్గనం, చేతియఙ్గణవత్తాదీని చ కత్వా వివిత్తాసనే నిసీదిత్వా ఇమస్మిం విహారే భిక్ఖూ సుఖీ హోన్తు అవేరా అబ్యాపజ్జాతి చిన్తనం మేత్తం మనోకమ్మం నామ. గిహీనం ‘అయ్యా సుఖీ హోన్తు, అవేరా అబ్యాపజ్జా’తి చిన్తనం మేత్తం మనోకమ్మం నామ.

ఆవి చేవ రహో చాతి సమ్ముఖా చ పరమ్ముఖా చ. తత్థ నవకానం చీవరకమ్మాదీసు సహాయభావగమనం సమ్ముఖా మేత్తం కాయకమ్మం నామ. థేరానం పన పాదధోవనవన్దనబీజనదానాదిభేదం సబ్బం సామీచికమ్మం సమ్ముఖా మేత్తం కాయకమ్మం నామ. ఉభయేహిపి దున్నిక్ఖిత్తానం దారుభణ్డాదీనం తేసు అవమఞ్ఞం అకత్వా అత్తనా దున్నిక్ఖిత్తానం వియ పటిసామనం పరమ్ముఖా మేత్తం కాయకమ్మం నామ.

దేవత్థేరో తిస్సత్థేరోతి ఏవం పగ్గయ్హ వచనం సమ్ముఖా మేత్తం వచీకమ్మం నామ. విహారే అసన్తం పన పటిపుచ్ఛన్తస్స కుహిం అమ్హాకం దేవత్థేరో, కుహిం అమ్హాకం తిస్సత్థేరో, కదా ను ఖో ఆగమిస్సతీతి ఏవం మమాయనవచనం పరమ్ముఖా మేత్తం వచీకమ్మం నామ.

మేత్తాసినేహసినిద్ధాని పన నయనాని ఉమ్మీలేత్వా పసన్నేన ముఖేన ఓలోకనం సమ్ముఖా మేత్తం మనోకమ్మం నామ. దేవత్థేరో తిస్సత్థేరో అరోగో హోతు, అప్పాబాధోతి సమన్నాహరణం పరమ్ముఖా మేత్తం మనోకమ్మం నామ.

లాభాతి చీవరాదయో లద్ధపచ్చయా. ధమ్మికాతి కుహనాదిభేదం మిచ్ఛాజీవం వజ్జేత్వా ధమ్మేన సమేన భిక్ఖాచారవత్తేన ఉప్పన్నా. అన్తమసో పత్తపరియాపన్నమత్తమ్పీతి పచ్ఛిమకోటియా పత్తే పరియాపన్నం పత్తస్స అన్తోగతం ద్వితికటచ్ఛుభిక్ఖామత్తమ్పి. అప్పటివిభత్తభోగీతి ఏత్థ ద్వే పటివిభత్తా నామ – ఆమిసప్పటివిభత్తఞ్చ, పుగ్గలప్పటివిభత్తఞ్చ. తత్థ – ‘‘ఏత్తకం దస్సామి, ఏత్తకం న దస్సామీ’’తి ఏవం చిత్తేన విభజనం ఆమిసప్పటివిభత్తం నామ. ‘‘అసుకస్స దస్సామి, అసుకస్స న దస్సామీ’’తి ఏవం చిత్తేన విభజనం పన పుగ్గలప్పటివిభత్తం నామ. తదుభయమ్పి అకత్వా యో అప్పటివిభత్తం భుఞ్జతి, అయం అప్పటివిభత్తభోగీ నామ.

సీలవన్తేహి సబ్రహ్మచారీహి సాధారణభోగీతి ఏత్థ సాధారణభోగినో ఇదం లక్ఖణం, యం యం పణీతం లబ్భతి, తం తం నేవ లాభేన లాభం నిజిగీసనతాముఖేన గిహీనం దేతి, న అత్తనా భుఞ్జతి, పటిగ్గణ్హన్తో చ – ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూ’’తి గహేత్వా ఘణ్టిం పహరిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం సఙ్ఘసన్తకం వియ పస్సతి.

ఇమం పన సారణీయధమ్మం కో పూరేతి, కో న పూరేతీతి? దుస్సీలో తావ న పూరేతి. న హి తస్స సన్తకం సీలవన్తా గణ్హన్తి. పరిసుద్ధసీలో పన వత్తం అఖణ్డేన్తో పూరేతి. తత్రిదం వత్తం – యో హి ఓదిస్సకం కత్వా మాతు వా పితు వా ఆచరియుపజ్ఝాయాదీనం వా దేతి, సో దాతబ్బం దేతి, సారణీయధమ్మో పనస్స న హోతి, పలిబోధజగ్గనం నామ హోతి. సారణీయధమ్మో హి ముత్తపలిబోధస్సేవ వట్టతి. తేన పన ఓదిస్సకం దేన్తేన గిలానగిలానుపట్ఠాకఆగన్తుకగమికానఞ్చేవ నవపబ్బజితస్స చ సఙ్ఘాటిపత్తగ్గహణం అజానన్తస్స దాతబ్బం. ఏతేసం దత్వా అవసేసం థేరాసనతో పట్ఠాయ థోకం అదత్వా యో యత్తకం గణ్హాతి, తస్స తత్తకం దాతబ్బం. అవసిట్ఠే అసతి పున పిణ్డాయ చరిత్వా థేరాసనతో పట్ఠాయ యం యం పణీతం, తం దత్వా సేసం పరిభుఞ్జితబ్బం. ‘‘సీలవన్తేహీ’’తి వచనతో దుస్సీలస్స అదాతుమ్పి వట్టతి.

అయం పన సారణీయధమ్మో సుసిక్ఖితాయ పరిసాయ సుపూరో హోతి, నో అసిక్ఖితాయ పరిసాయ. సుసిక్ఖితాయ హి పరిసాయ యో అఞ్ఞతో లభతి, సో న గణ్హాతి. అఞ్ఞతో అలభన్తోపి పమాణయుత్తమేవ గణ్హాతి, నాతిరేకం. అయం పన సారణీయధమ్మో ఏవం పునప్పునం పిణ్డాయ చరిత్వా లద్ధం లద్ధం దేన్తస్సాపి ద్వాదసహి వస్సేహి పూరతి, న తతో ఓరం. సచే హి ద్వాదసమే వస్సే సారణీయధమ్మపూరకో పిణ్డపాతపూరం పత్తం ఆసనసాలాయం ఠపేత్వా నహాయితుం గచ్ఛతి సఙ్ఘత్థేరో చ కస్సేసో పత్తోతి, ‘‘సారణీయధమ్మపూరకస్సా’’తి వుత్తే ‘‘ఆహరథ న’’న్తి సబ్బం పిణ్డపాతం విచారేత్వా భుఞ్జిత్వా చ రిత్తం పత్తం ఠపేతి, అథ సో భిక్ఖు రిత్తం పత్తం దిస్వా ‘‘మయ్హం అనవసేసేత్వావ పరిభుఞ్జింసూ’’తి దోమనస్సం ఉప్పాదేతి, సారణీయధమ్మో భిజ్జతి, పున ద్వాదసవస్సాని పూరేతబ్బో హోతి. తిత్థియపరివాససదిసో హేస, సకిం ఖణ్డే జాతే పున పూరేతబ్బోవ. యో పన – ‘‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, యస్స మే పత్తగతం అనాపుచ్ఛావ సబ్రహ్మచారీ పరిభుఞ్జన్తీ’’తి సోమనస్సం జనేతి, తస్స పుణ్ణో నామ హోతి.

ఏవం పూరితసారణీయధమ్మస్స పన నేవ ఇస్సా, న మచ్ఛరియం హోతి. సో మనుస్సానం పియో హోతి, సులభపచ్చయో చ, పత్తగతమస్స దియ్యమానమ్పి న ఖీయతి, భాజనీయభణ్డట్ఠానే అగ్గభణ్డం లభతి, భయే వా ఛాతకే వా సమ్పత్తే దేవతా ఉస్సుక్కం ఆపజ్జన్తి.

తత్రిమాని వత్థూని – సేనగిరివాసీ తిస్సత్థేరో కిర మహాగిరిగామం ఉపనిస్సాయ విహరతి. పఞ్ఞాస మహాథేరా నాగదీపం చేతియవన్దనత్థాయ గచ్ఛన్తా గిరిగామే పిణ్డాయ చరిత్వా కిఞ్చి అలద్ధా నిక్ఖమింసు. థేరో పన పవిసన్తో తే దిస్వా పుచ్ఛి – ‘‘లద్ధం, భన్తే’’తి? విచరిమ్హ ఆవుసోతి. సో తేసం అలద్ధభావం ఞత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే యావాహం ఆగచ్ఛామి, తావ ఇధేవ హోథా’’తి. మయం, ఆవుసో, పఞ్ఞాస జనా పత్తతేమనమత్తమ్పి న లభిమ్హాతి. భన్తే, నేవాసికా నామ పటిబలా హోన్తి, అలభన్తాపి భిక్ఖాచారమగ్గసభాగం జానన్తీతి. థేరా ఆగమేసుం. థేరో గామం పావిసి. ధురగేహేయేవ మహాఉపాసికా ఖీరభత్తం సజ్జేత్వా థేరం ఓలోకయమానా ఠితా. అథ థేరస్స ద్వారం సమ్పత్తస్సేవ పత్తం పూరేత్వా అదాసి, సో తం ఆదాయ థేరానం సన్తికం గన్త్వా గణ్హథ, భన్తేతి, సఙ్ఘత్థేరం ఆహ. థేరో – ‘‘అమ్హేహి ఏత్తకేహి కిఞ్చి న లద్ధం, అయం సీఘమేవ గహేత్వా ఆగతో, కిం ను ఖో’’తి సేసానం ముఖం ఓలోకేసి. థేరో ఓలోకనాకారేనేవ ఞత్వా ‘‘భన్తే, ధమ్మేన సమేన లద్ధపిణ్డపాతో, నిక్కుక్కుచ్చా గణ్హథా’’తిఆదితో పట్ఠాయ సబ్బేసం యావదత్థం దత్వా అత్తనాపి యావదత్థం భుఞ్జి.

అథ నం భత్తకిచ్చావసానే థేరా పుచ్ఛింసు – ‘‘కదా, ఆవుసో, లోకుత్తరధమ్మం పటివిజ్ఝీ’’తి? నత్థి మే, భన్తే, లోకుత్తరధమ్మోతి. ఝానలాభీసి, ఆవుసోతి? ఏతమ్పి మే, భన్తే, నత్థీతి. నను, ఆవుసో, పాటిహారియన్తి? సారణీయధమ్మో మే, భన్తే, పూరితో, తస్స మే ధమ్మస్స పూరితకాలతో పట్ఠాయ సచేపి భిక్ఖుసతసహస్సం హోతి, పత్తగతం న ఖీయతీతి. తే సుత్వా – ‘‘సాధు సాధు సప్పురిస, అనుచ్ఛవికమిదం తుయ్హ’’న్తి ఆహంసు. ఇదం తావ – ‘‘పత్తగతం న ఖీయతీ’’తి ఏత్థ వత్థు.

అయమేవ పన థేరో చేతియపబ్బతే గిరిభణ్డమహాపూజాయ దానట్ఠానం గన్త్వా ఇమస్మిం ఠానే కిం వరభణ్డన్తి పుచ్ఛి. ద్వే సాటకా, భన్తేతి. ఏతే మయ్హం పాపుణిస్సన్తీతి. తం సుత్వా అమచ్చో రఞ్ఞో ఆరోచేసి – ‘‘ఏకో దహరో ఏవం వదతీ’’తి. దహరస్స ఏవం చిత్తం, మహాథేరానం పన సుఖుమసాటకా వట్టన్తీతి వత్వా మహాథేరానం దస్సామీతి ఠపేతి. తస్స భిక్ఖుసఙ్ఘే పటిపాటియా ఠితే దేన్తస్స మత్థకే ఠపితాపి తే సాటకా హత్థం నారోహన్తి. అఞ్ఞే ఆరోహన్తి. దహరస్స దానకాలే పన హత్థం ఆరుళ్హా. సో తస్స హత్థే పాతేత్వా అమచ్చస్స ముఖం ఓలోకేత్వా దహరం నిసీదాపేత్వా దానం దత్వా సఙ్ఘం విస్సజ్జేత్వా దహరస్స సన్తికే నిసీదిత్వా – ‘‘భన్తే, ఇమం ధమ్మం కదా పటివిజ్ఝిత్థా’’తి ఆహ. సో పరియాయేనాపి అసన్తం అవదన్తో – ‘‘నత్థి మయ్హం మహారాజ లోకుత్తరధమ్మో’’తి ఆహ. నను, భన్తే, పుబ్బే అవచుత్థాతి. ఆమ, మహారాజ, సారణీయధమ్మపూరకో అహం, తస్స మే ధమ్మస్స పూరితకాలతో పట్ఠాయ భాజనీయభణ్డట్ఠానే అగ్గభణ్డం పాపుణాతీతి. ‘‘సాధు సాధు, భన్తే, అనుచ్ఛవికమిదం తుయ్హ’’న్తి వన్దిత్వా పక్కామి. ఇదం – ‘‘భాజనీయభణ్డట్ఠానే అగ్గభణ్డం పాపుణాతీ’’తి ఏత్థ వత్థు.

బ్రాహ్మణతిస్సభయే పన భాతరగామవాసినో నాగత్థేరియా అనారోచేత్వావ పలాయింసు. థేరీ పచ్చూససమయే – ‘‘అతివియ అప్పనిగ్ఘోసో గామో, ఉపధారేథ తావా’’తి దహరభిక్ఖునియో ఆహ. తా గన్త్వా సబ్బేసం గతభావం ఞత్వా ఆగమ్మ థేరియా ఆరోచేసుం. సా సుత్వా ‘‘మా తుమ్హే తేసం గతభావం చిన్తయిత్థ, అత్తనో ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాయోనిసోమనసికారేసుయేవ యోగం కరోథా’’తి వత్వా భిక్ఖాచారవేలాయం పారుపిత్వా అత్తద్వాదసమా గామద్వారే నిగ్రోధమూలే అట్ఠాసి. రుక్ఖే అధివత్థాదేవతా ద్వాదసన్నమ్పి భిక్ఖునీనం పిణ్డపాతం దత్వా ‘‘అయ్యే, మా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛథ, నిచ్చం ఇధేవ ఏథా’’తి ఆహ. థేరియా పన కనిట్ఠభాతా నాగత్థేరో నామ అత్థి, సో – ‘‘మహన్తం భయం, న సక్కా ఇధ యాపేతుం, పరతీరం గమిస్సామీ’’తి అత్తద్వాదసమోవ అత్తనో వసనట్ఠానా నిక్ఖన్తో థేరిం దిస్వా గమిస్సామీతి భాతరగామం ఆగతో. థేరీ – ‘‘థేరా ఆగతా’’తి సుత్వా తేసం సన్తికం గన్త్వా కిం అయ్యాతి పుచ్ఛి. సో తం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. సా – ‘‘అజ్జ ఏకదివసం విహారేయేవ వసిత్వా స్వే గమిస్సథా’’తి ఆహ. థేరా విహారం అగమంసు.

థేరీ పునదివసే రుక్ఖమూలే పిణ్డాయ చరిత్వా థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఇమం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జథా’’తి ఆహ. థేరో – ‘‘వట్టిస్సతి థేరీ’’తి వత్వా తుణ్హీ అట్ఠాసి. ధమ్మికో తాత పిణ్డపాతో, కుక్కుచ్చం అకత్వా పరిభుఞ్జథాతి. ‘‘వట్టిస్సతి థేరీ’’తి. సా పత్తం గహేత్వా ఆకాసే ఖిపి. పత్తో ఆకాసే అట్ఠాసి. థేరో – ‘‘సత్తతాలమత్తే ఠితమ్పి భిక్ఖునిభత్తమేవ థేరీ’’తి వత్వా – ‘‘భయం నామ సబ్బకాలం న హోతి, భయే వూపసన్తే అరియవంసం కథయమానో, ‘భో పిణ్డపాతిక, భిక్ఖునిభత్తం భుఞ్జిత్వా వీతినామయిత్థా’తి చిత్తేన అనువదియమానో సన్థమ్భేతుం న సక్ఖిస్సామి, అప్పమత్తా హోథ థేరియో’’తి మగ్గం ఆరుహి.

రుక్ఖదేవతాపి – ‘‘సచే థేరో థేరియా హత్థతో పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిస్సతి, న నం నివత్తేస్సామి. సచే న పరిభుఞ్జిస్సతి, నివత్తేస్సామీ’’తి చిన్తయమానా ఠత్వా థేరస్స గమనం దిస్వా రుక్ఖా ఓరుయ్హ పత్తం, భన్తే, దేథాతి పత్తం గహేత్వా థేరం రుక్ఖమూలంయేవ ఆనేత్వా ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా పిణ్డపాతం దత్వా కతభత్తకిచ్చం పటిఞ్ఞం కారేత్వా ద్వాదస భిక్ఖునియో ద్వాదస భిక్ఖూ చ సత్తవస్సాని ఉపట్ఠహి. ఇదం – ‘‘దేవతా ఉస్సుక్కం ఆపజ్జన్తీ’’తి ఏత్థ వత్థు. తత్ర హి థేరీ సారణీయధమ్మపూరికా అహోసి.

అఖణ్డానీతిఆదీసు యస్స సత్తసు ఆపత్తిక్ఖన్ధేసు ఆదిమ్హి వా అన్తే వా సిక్ఖాపదం భిన్నం హోతి, తస్స సీలం పరియన్తే ఛిన్నసాటకో వియ ఖణ్డం నామ. యస్స పన వేమజ్ఝే భిన్నం, తస్స మజ్ఝే ఛిద్దసాటకో వియ ఛిద్దం నామ హోతి. యస్స పన పటిపాటియా ద్వే తీణి భిన్నాని, తస్స పిట్ఠియం వా కుచ్ఛియం వా ఉట్ఠితేన విసభాగవణ్ణేన కాళరత్తాదీనం అఞ్ఞతరవణ్ణా గావీ వియ సబలం నామ హోతి. యస్స పన అన్తరన్తరా విసభాగబిన్దుచిత్రా గావీ వియ కమ్మాసం నామ హోతి. యస్స పన సబ్బేనసబ్బం అభిన్నాని, తస్స తాని సీలాని అఖణ్డాని అచ్ఛిద్దాని అసబలాని అకమ్మాసాని నామ హోన్తి. తాని పనేతాని తణ్హాదాసబ్యతో మోచేత్వా భుజిస్సభావకరణతో భుజిస్సాని. బుద్ధాదీహి విఞ్ఞూహి పసత్థత్తా విఞ్ఞుపసత్థాని, తణ్హాదిట్ఠీహి అపరామట్ఠత్తా – ‘‘ఇదం నామ త్వం ఆపన్నపుబ్బో’’తి కేనచి పరామట్ఠుం అసక్కుణేయ్యత్తా చ అపరామట్ఠాని, ఉపచారసమాధిం వా అప్పనాసమాధిం వా సంవత్తయన్తీతి సమాధిసంవత్తనికానీతి వుచ్చన్తి.

సీలసామఞ్ఞగతా విహరిస్సన్తీతి తేసు తేసు దిసాభాగేసు విహరన్తేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం సమానభావూపగతసీలా విహరిస్సన్తి. సోతాపన్నాదీనఞ్హి సీలం సముద్దన్తరేపి దేవలోకేపి వసన్తానం అఞ్ఞేసం సోతాపన్నాదీనం సీలేన సమానమేవ హోతి, నత్థి మగ్గసీలే నానత్తం. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

యాయం దిట్ఠీతి మగ్గసమ్పయుత్తా సమ్మాదిట్ఠి. అరియాతి నిద్దోసా. నియ్యాతీతి నియ్యానికా. తక్కరస్సాతి యో తథాకారీ హోతి. సబ్బదుక్ఖక్ఖయాయాతి సబ్బదుక్ఖక్ఖయత్థం. దిట్ఠిసామఞ్ఞగతాతి సమానదిట్ఠిభావం ఉపగతా హుత్వా విహరిస్సన్తి. వుద్ధియేవాతి ఏవం విహరన్తానం వుద్ధియేవ భిక్ఖూనం పాటికఙ్ఖా, నో పరిహానీతి.

౧౪౨. ఏతదేవ బహులన్తి ఆసన్నపరినిబ్బానత్తా భిక్ఖు ఓవదన్తో పునప్పునం ఏతంయేవ ధమ్మిం కథం కరోతి. ఇతి సీలన్తి ఏవం సీలం, ఏత్తకం సీలం. ఏత్థ చతుపారిసుద్ధిసీలం సీలం చిత్తేకగ్గతా సమాధి, విపస్సనాపఞ్ఞా పఞ్ఞాతి వేదితబ్బా. సీలపరిభావితోతి ఆదీసు యస్మిం సీలే ఠత్వావ మగ్గసమాధిం ఫలసమాధిం నిబ్బత్తేన్తి. ఏసో తేన సీలేన పరిభావితో మహప్ఫలో హోతి, మహానిసంసో. యమ్హి సమాధిమ్హి ఠత్వా మగ్గపఞ్ఞం ఫలపఞ్ఞం నిబ్బత్తేన్తి, సా తేన సమాధినా పరిభావితా మహప్ఫలా హోతి, మహానిసంసా. యాయ పఞ్ఞాయ ఠత్వా మగ్గచిత్తం ఫలచిత్తం నిబ్బత్తేన్తి, తం తాయ పరిభావితం సమ్మదేవ ఆసవేహి విముచ్చతి.

యథాభిరన్తన్తి బుద్ధానం అనభిరతిపరితస్సితం నామ నత్థి, యథారుచి యథాఅజ్ఝాసయన్తి పన వుత్తం హోతి. ఆయామాతి ఏహి యామ. ‘‘అయామా’’తిపి పాఠో, గచ్ఛామాతి అత్థో. ఆనన్దాతి భగవా సన్తికావచరత్తా థేరం ఆలపతి. థేరో పన – ‘‘గణ్హథావుసో పత్తచీవరాని, భగవా అసుకట్ఠానం గన్తుకామో’’తి భిక్ఖూనం ఆరోచేతి.

౧౪౪. అమ్బలట్ఠికాగమనం ఉత్తానమేవ. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తోతిఆది (దీ. ని. ౩.౧౪౧) సమ్పసాదనీయే విత్థారితం.

దుస్సీలఆదీనవవణ్ణనా

౧౪౮. పాటలిగమనే ఆవసథాగారన్తి ఆగన్తుకానం ఆవసథగేహం. పాటలిగామే కిర నిచ్చకాలం ద్విన్నం రాజూనం సహాయకా ఆగన్త్వా కులాని గేహతో నీహరిత్వా మాసమ్పి అడ్ఢమాసమ్పి వసన్తి. తే మనుస్సా నిచ్చుపద్దుతా – ‘‘ఏతేసం ఆగతకాలే వసనట్ఠానం భవిస్సతీ’’తి నగరమజ్ఝే మహతిం సాలం కరిత్వా తస్సా ఏకస్మిం పదేసే భణ్డపటిసామనట్ఠానం, ఏకస్మిం పదేసే నివాసట్ఠానం అకంసు. తే – ‘‘భగవా ఆగతో’’తి సుత్వావ – ‘‘అమ్హేహి గన్త్వాపి భగవా ఆనేతబ్బో సియా, సో సయమేవ అమ్హాకం వసనట్ఠానం సమ్పత్తో, అజ్జ భగవన్తం ఆవసథే మఙ్గలం వదాపేస్సామా’’తి ఏతదత్థమేవ ఉపసఙ్కమన్తా. తస్మా ఏవమాహంసు. యేన ఆవసథాగారన్తి తే కిర – ‘‘బుద్ధా నామ అరఞ్ఞజ్ఝాసయా అరఞ్ఞారామా అన్తోగామే వసితుం ఇచ్ఛేయ్యుం వా నో వా’’తి భగవతో మనం అజానన్తా ఆవసథాగారం అప్పటిజగ్గిత్వావ ఆగమంసు. ఇదాని భగవతో మనం ఞత్వా పురేతరం గన్త్వా పటిజగ్గిస్సామాతి యేనావసథాగారం, తేనుపసఙ్కమింసు. సబ్బసన్థరిన్తి యథా సబ్బం సన్థతం హోతి, ఏవం సన్థరిం.

౧౪౯. దుస్సీలోతి అసీలో నిస్సీలో. సీలవిపన్నోతి విపన్నసీలో భిన్నసంవరో. పమాదాధికరణన్తి పమాదకారణా.

ఇదఞ్చ సుత్తం గహట్ఠానం వసేన ఆగతం పబ్బజితానమ్పి పన లబ్భతేవ. గహట్ఠో హి యేన యేన సిప్పట్ఠానేన జీవితం కప్పేతి – యది కసియా, యది వణిజ్జాయ, పాణాతిపాతాదివసేన పమత్తో తం తం యథాకాలం సమ్పాదేతుం న సక్కోతి, అథస్స మూలమ్పి వినస్సతి. మాఘాతకాలే పాణాతిపాతం పన అదిన్నాదానాదీని చ కరోన్తో దణ్డవసేన మహతిం భోగజానిం నిగచ్ఛతి. పబ్బజితో దుస్సీలో చ పమాదకారణా సీలతో బుద్ధవచనతో ఝానతో సత్తఅరియధనతో చ జానిం నిగచ్ఛతి.

గహట్ఠస్స – ‘‘అసుకో నామ అసుకకులే జాతో దుస్సీలో పాపధమ్మో పరిచ్చత్తఇధలోకపరలోకో సలాకభత్తమత్తమ్పి న దేతీ’’తి చతుపరిసమజ్ఝే పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి. పబ్బజితస్స వా – ‘‘అసుకో నామ నాసక్ఖి సీలం రక్ఖితుం, న బుద్ధవచనం ఉగ్గహేతుం, వేజ్జకమ్మాదీహి జీవతి, ఛహి అగారవేహి సమన్నాగతో’’తి ఏవం అబ్భుగ్గచ్ఛతి.

అవిసారదోతి గహట్ఠో తావ – ‘‘అవస్సం బహూనం సన్నిపాతట్ఠానే కేచి మమ కమ్మం జానిస్సన్తి, అథ మం నిగ్గణ్హిస్సన్తీ’’తి వా, ‘‘రాజకులస్స వా దస్సన్తీ’’తి సభయో ఉపసఙ్కమతి, మఙ్కుభూతో పత్తక్ఖన్ధో అధోముఖో అఙ్గులికేన భూమిం కసన్తో నిసీదతి, విసారదో హుత్వా కథేతుం న సక్కోతి. పబ్బజితోపి – ‘‘బహూ భిక్ఖూ సన్నిపతితా, అవస్సం కోచి మమ కమ్మం జానిస్సతి, అథ మే ఉపోసథమ్పి పవారణమ్పి ఠపేత్వా సామఞ్ఞతో చావేత్వా నిక్కడ్ఢిస్సన్తీ’’తి సభయో ఉపసఙ్కమతి, విసారదో హుత్వా కథేతుం న సక్కోతి. ఏకచ్చో పన దుస్సీలోపి దప్పితో వియ విచరతి, సోపి అజ్ఝాసయేన మఙ్కు హోతియేవ.

సమ్మూళ్హో కాలఙ్కరోతీతి తస్స హి మరణమఞ్చే నిపన్నస్స దుస్సీలకమ్మే సమాదాయ పవత్తితట్ఠానం ఆపాథమాగచ్ఛతి, సో ఉమ్మీలేత్వా ఇధలోకం పస్సతి, నిమీలేత్వా పరలోకం పస్సతి, తస్స చత్తారో అపాయా ఉపట్ఠహన్తి, సత్తిసతేన సీసే పహరియమానో వియ హోతి. సో – ‘‘వారేథ, వారేథా’’తి విరవన్తో మరతి. తేన వుత్తం – ‘‘సమ్మూళ్హో కాలం కరోతీ’’తి. పఞ్చమపదం ఉత్తానమేవ.

౧౫౦. ఆనిసంసకథా వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బా.

౧౫౧. బహుదేవ రత్తిం ధమ్మియా కథాయాతి అఞ్ఞాయ పాళిముత్తకాయ ధమ్మికథాయ చేవ ఆవసథానుమోదనాయ చ ఆకాసగఙ్గం ఓతారేన్తో వియ యోజనప్పమాణం మహామధుం పీళేత్వా మధుపానం పాయేన్తో వియ బహుదేవ రత్తిం సన్దస్సేత్వా సమ్పహంసేత్వా ఉయ్యోజేసి. అభిక్కన్తాతి అతిక్కన్తా ఖీణా ఖయవయం ఉపేతా. సుఞ్ఞాగారన్తి పాటియేక్కం సుఞ్ఞాగారం నామ నత్థి, తత్థేవ పన ఏకపస్సే సాణిపాకారేన పరిక్ఖిపిత్వా – ‘‘ఇధ సత్థా విస్సమిస్సతీ’’తి మఞ్చకం పఞ్ఞపేసుం. భగవా – ‘‘చతూహిపి ఇరియాపథేహి పరిభుత్తం ఏతేసం మహప్ఫలం భవిస్సతీ’’తి తత్థ సీహసేయ్యం కప్పేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సుఞ్ఞాగారం పావిసీ’’తి.

పాటలిపుత్తనగరమాపనవణ్ణనా

౧౫౨. సునిధవస్సకారాతి సునిధో చ వస్సకారో చ ద్వే బ్రాహ్మణా. మగధమహామత్తాతి మగధరఞ్ఞో మహామత్తా మహాఅమచ్చా, మగధరట్ఠే వా మహామత్తా మహతియా ఇస్సరియమత్తాయ సమన్నాగతాతి మగధమహామత్తా. పాటలిగామే నగరన్తి పాటలిగామం నగరం కత్వా మాపేన్తి. వజ్జీనం పటిబాహాయాతి వజ్జిరాజకులానం ఆయముఖపచ్ఛిన్దనత్థం. సహస్సేవాతి ఏకేకవగ్గవసేన సహస్సం సహస్సం హుత్వా. వత్థూనీతి ఘరవత్థూని. చిత్తాని నమన్తి నివేసనాని మాపేతున్తి రఞ్ఞఞ్చ రాజమహామత్తానఞ్చ నివేసనాని మాపేతుం వత్థువిజ్జాపాఠకానం చిత్తాని నమన్తి. తే కిర అత్తనో సిప్పానుభావేన హేట్ఠా పథవియం తింసహత్థమత్తే ఠానే – ‘‘ఇధ నాగగ్గాహో, ఇధ యక్ఖగ్గాహో, ఇధ భూతగ్గాహో, పాసాణో వా ఖాణుకో వా అత్థీ’’తి పస్సన్తి. తే తదా సిప్పం జప్పిత్వా దేవతాహి సద్ధిం మన్తయమానా వియ మాపేన్తి. అథవా నేసం సరీరే దేవతా అధిముచ్చిత్వా తత్థ తత్థ నివేసనాని మాపేతుం చిత్తం నామేన్తి. తా చతూసు కోణేసు ఖాణుకే కోట్టేత్వా వత్థుమ్హి గహితమత్తే పటివిగచ్ఛన్తి. సద్ధానం కులానం సద్ధా దేవతా తథా కరోన్తి, అస్సద్ధానం కులానం అస్సద్ధా దేవతావ. కిం కారణా? సద్ధానఞ్హి ఏవం హోతి – ‘‘ఇధ మనుస్సా నివేసనం మాపేత్వా పఠమం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిసీదాపేత్వా మఙ్గలం వడ్ఢాపేస్సన్తి. అథ మయం సీలవన్తానం దస్సనం, ధమ్మకథం, పఞ్హావిస్సజ్జనం, అనుమోదనఞ్చ సోతుం లభిస్సామ, మనుస్సా దానం దత్వా అమ్హాకం పత్తిం దస్సన్తీ’’తి.

తావతింసేహీతి యథా హి ఏకస్మిం కులే ఏకం పణ్డితమనుస్సం, ఏకస్మిం వా విహారే ఏకం బహుస్సుతభిక్ఖుం ఉపాదాయ – ‘‘అసుకకులే మనుస్సా పణ్డితా, అసుకవిహారే భిక్ఖూ బహుస్సుతా’’తి సద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి, ఏవమేవ సక్కం దేవరాజానం విస్సకమ్మఞ్చ దేవపుత్తం ఉపాదాయ – ‘‘తావతింసా పణ్డితా’’తి సద్దో అబ్భుగ్గతో. తేనాహ – ‘‘తావతింసేహీ’’తి. తావతింసేహి సద్ధిం మన్తేత్వాపి వియ మాపేన్తీతి అత్థో.

యావతా అరియం ఆయతనన్తి యత్తకం అరియకమనుస్సానం ఓసరణట్ఠానం నామ అత్థి. యావతా వణిప్పథోతి యత్తకం వాణిజానం ఆభతభణ్డస్స రాసివసేనేవ కయవిక్కయట్ఠానం నామ, వాణిజానం వసనట్ఠానం వా అత్థి. ఇదం అగ్గనగరన్తి తేసం అరియాయతనవణిప్పథానం ఇదం అగ్గనగరం జేట్ఠకం పామోక్ఖం భవిస్సతీతి. పుటభేదనన్తి భణ్డపుటభేదనట్ఠానం, భణ్డభణ్డికానం మోచనట్ఠానన్తి వుత్తం హోతి. సకలజమ్బుదీపే అలద్ధభణ్డమ్పి హి ఇధేవ లభిస్సన్తి, అఞ్ఞత్థ విక్కయేన అగచ్ఛన్తమ్పి చ ఇధేవ గమిస్సతి. తస్మా ఇధేవ పుటం భిన్దిస్సన్తీతి అత్థో. చతూసు హి ద్వారేసు చత్తారి సభాయం ఏకన్తి ఏవం దివసే దివసే పఞ్చసతసహస్సాని ఉట్ఠహిస్సన్తీతి దస్సేతి.

అగ్గితో వాతిఆదీసు చకారత్థో వా-సద్దో. అగ్గినా చ ఉదకేన చ మిథుభేదేన చ నస్సిస్సతీతి అత్థో. ఏకకోట్ఠాసో అగ్గినా నస్సిస్సతి, నిబ్బాపేతుం న సక్ఖిస్సన్తి. ఏకం గఙ్గా గహేత్వా గమిస్సతి. ఏకో – ‘‘ఇమినా అకథితం అముస్స, అమునా అకథితం ఇమస్సా’’తి వదన్తానం పిసుణవాచానం వసేన భిన్నానం మనుస్సానం అఞ్ఞమఞ్ఞభేదేనేవ నస్సిస్సతీతి అత్థో. ఇతి వత్వా భగవా పచ్చూసకాలే గఙ్గాయ తీరం గన్త్వా కతముఖధోవనో భిక్ఖాచారవేలం ఆగమయమానో నిసీది.

౧౫౩. సునిధవస్సకారాపి – ‘‘అమ్హాకం రాజా సమణస్స గోతమస్స ఉపట్ఠాకో, సో అమ్హే పుచ్ఛిస్సతి, ‘సత్థా కిర పాటలిగామం అగమాసి, తస్స సన్తికం ఉపసఙ్కమిత్థ, న ఉపసఙ్కమిత్థా’తి. ఉపసఙ్కమిమ్హాతి చ వుత్తే – ‘నిమన్తయిత్థ, న నిమన్తయిత్థా’తి చ పుచ్ఛిస్సతి. న నిమన్తయిమ్హాతి చ వుత్తే అమ్హాకం దోసం ఆరోపేత్వా నిగ్గణ్హిస్సతి. ఇదం చాపి మయం ఆగతట్ఠానే నగరం మాపేమ, సమణస్స ఖో పన గోతమస్స గతగతట్ఠానే కాళకణ్ణిసత్తా పటిక్కమన్తి, తం మయం నగరమఙ్గలం వదాపేస్సామా’’తి చిన్తేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా నిమన్తయింసు. తస్మా – ‘‘అథ ఖో సునిధవస్సకారా’’తిఆది వుత్తం.

పుబ్బణ్హసమయన్తి పుబ్బణ్హకాలే. నివాసేత్వాతి గామప్పవేసననీహారేన నివాసనం నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా. పత్తచీవరమాదాయాతి పత్తఞ్చ చీవరఞ్చ ఆదియిత్వా కాయప్పటిబద్ధం కత్వా.

సీలవన్తేత్థాతి సీలవన్తే ఏత్థ. సఞ్ఞతేతి కాయవాచామనేహి సఞ్ఞతే.

తాసం దక్ఖిణమాదియేతి సఙ్ఘస్స దిన్నే చత్తారో పచ్చయే తాసం ఘరదేవతానం ఆదిసేయ్య, పత్తిం దదేయ్య. పూజితా పూజయన్తీతి – ‘‘ఇమే మనుస్సా అమ్హాకం ఞాతకాపి న హోన్తి, ఏవమ్పి నో పత్తిం దేన్తీ’’తి ఆరక్ఖం సుసంవిహితం కరోథాతి సుట్ఠు ఆరక్ఖం కరోన్తి. మానితా మానయన్తీతి కాలానుకాలం బలికమ్మకరణేన మానితా ‘‘ఏతే మనుస్సా అమ్హాకం ఞాతకాపి న హోన్తి, చతుమాసఛమాసన్తరే నో బలికమ్మం కరోన్తీ’’తి మానేన్తి, మానేన్తియో ఉప్పన్నం పరిస్సయం హరన్తి.

తతో నన్తి తతో నం పణ్డితజాతికం మనుస్సం. ఓరసన్తి ఉరే ఠపేత్వా సంవడ్ఢితం, యథా మాతా ఓరసం పుత్తం అనుకమ్పతి, ఉప్పన్నపరిస్సయహరణత్థమేవ తస్స వాయమతి, ఏవం అనుకమ్పన్తీతి అత్థో. భద్రాని పస్సతీతి సున్దరాని పస్సతి.

౧౫౪. ఉళుమ్పన్తి పారగమనత్థాయ ఆణియో కోట్టేత్వా కతం. కుల్లన్తి వల్లిఆదీహి బన్ధిత్వా కతం.

‘‘యే తరన్తి అణ్ణవ’’న్తి గాథాయ అణ్ణవన్తి సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన యోజనమత్తం గమ్భీరస్స చ పుథులస్స చ ఉదకట్ఠానస్సేతం అధివచనం. సరన్తి ఇధ నదీ అధిప్పేతా. ఇదం వుత్తం హోతి, యే గమ్భీరవిత్థతం తణ్హాసరం తరన్తి, తే అరియమగ్గసఙ్ఖాతం సేతుం కత్వాన. విసజ్జ పల్లలాని అనామసిత్వా ఉదకభరితాని నిన్నట్ఠానాని. అయం పన ఇదం అప్పమత్తకం తరితుకామోపి కుల్లఞ్హి జనో పబన్ధతి. బుద్ధా చ బుద్ధసావకా చ వినాయేవ కుల్లేన తిణ్ణా మేధావినో జనాతి.

పఠమభాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అరియసచ్చకథావణ్ణనా

౧౫౫. కోటిగామోతి మహాపనాదస్స పాసాదకోటియం కతగామో. అరియసచ్చానన్తి అరియభావకరానం సచ్చానం. అననుబోధాతి అబుజ్ఝనేన అజాననేన. అప్పటివేధాతి అప్పటివిజ్ఝనేన. సన్ధావితన్తి భవతో భవం గమనవసేన సన్ధావితం. సంసరితన్తి పునప్పునం గమనాగమనవసేన సంసరితం. మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చాతి మయా చ తుమ్హేహి చ. అథ వా సన్ధావితం సంసరితన్తి సన్ధావనం సంసరణం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ అహోసీతి ఏమమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. భవనేత్తి సమూహతాతి భవతో భవం నయనసమత్థా తణ్హారజ్జు సుట్ఠు హతా ఛిన్నా అప్పవత్తికతా.

అనావత్తిధమ్మసమ్బోధిపరాయణవణ్ణనా

౧౫౬. నాతికాతి ఏకం తళాకం నిస్సాయ ద్విన్నం చూళపితుమహాపితుపుత్తానం ద్వే గామా. నాతికేతి ఏకస్మిం ఞాతిగామకే. గిఞ్జకావసథేతి ఇట్ఠకామయే ఆవసథే.

౧౫౭. ఓరమ్భాగియానన్తి హేట్ఠాభాగియానం, కామభవేయేవ పటిసన్ధిగ్గాహాపకానన్తి అత్థో. ఓరన్తి లద్ధనామేహి వా తీహి మగ్గేహి పహాతబ్బానీతిపి ఓరమ్భాగియాని. తత్థ కామచ్ఛన్దో, బ్యాపాదోతి ఇమాని ద్వే సమాపత్తియా వా అవిక్ఖమ్భితాని, మగ్గేన వా అసముచ్ఛిన్నాని నిబ్బత్తవసేన ఉద్ధం భాగం రూపభవఞ్చ అరూపభవఞ్చ గన్తుం న దేన్తి. సక్కాయదిట్ఠిఆదీని తీణి తత్థ నిబ్బత్తమ్పి ఆనేత్వా పున ఇధేవ నిబ్బత్తాపేన్తీతి సబ్బానిపి ఓరమ్భాగియానేవ. అనావత్తిధమ్మాతి పటిసన్ధివసేన అనాగమనసభావా.

రాగదోసమోహానం తనుత్తాతి ఏత్థ కదాచి కరహచి ఉప్పత్తియా చ, పరియుట్ఠానమన్దతాయ చాతి ద్వేధాపి తనుభావో వేదితబ్బో. సకదాగామిస్స హి పుథుజ్జనానం వియ అభిణ్హం రాగాదయో నుప్పజ్జన్తి, కదాచి కరహచి ఉప్పజ్జన్తి. ఉప్పజ్జమానా చ పుథుజ్జనానం వియ బహలబహలా నుప్పజ్జన్తి, మక్ఖికాపత్తం వియ తనుకతనుకా ఉప్పజ్జన్తి. దీఘభాణకతిపిటకమహాసీవత్థేరో పనాహ – ‘‘యస్మా సకదాగామిస్స పుత్తధీతరో హోన్తి, ఓరోధా చ హోన్తి, తస్మా బహలా కిలేసా. ఇదం పన భవతనుకవసేన కథిత’’న్తి. తం అట్ఠకథాయం – ‘‘సోతాపన్నస్స సత్తభవే ఠపేత్వా అట్ఠమే భవే భవతనుకం నత్థి. సకదాగామిస్స ద్వే భవే ఠపేత్వా పఞ్చసు భవేసు భవతనుకం నత్థి. అనాగామిస్స రూపారూపభవే ఠపేత్వా కామభవే భవతనుకం నత్థి. ఖీణాసవస్స కిస్మిఞ్చి భవే భవతనుకం నత్థీ’’తి వుత్తత్తా పటిక్ఖిత్తం హోతి.

ఇమం లోకన్తి ఇమం కామావచరలోకం సన్ధాయ వుత్తం. అయఞ్చేత్థ అధిప్పాయో, సచే హి మనుస్సేసు సకదాగామిఫలం పత్తో దేవేసు నిబ్బత్తిత్వా అరహత్తం సచ్ఛికరోతి, ఇచ్చేతం కుసలం. అసక్కోన్తో పన అవస్సం మనుస్సలోకం ఆగన్త్వా సచ్ఛికరోతి. దేవేసు సకదాగామిఫలం పత్తోపి సచే మనుస్సేసు నిబ్బత్తిత్వా అరహత్తం సచ్ఛికరోతి, ఇచ్చేతం కుసలం. అసక్కోన్తో పన అవస్సం దేవలోకం గన్త్వా సచ్ఛికరోతీతి.

అవినిపాతధమ్మోతి ఏత్థ వినిపతనం వినిపాతో, నాస్స వినిపాతో ధమ్మోతి అవినిపాతధమ్మో. చతూసు అపాయేసు అవినిపాతధమ్మో చతూసు అపాయేసు అవినిపాతసభావోతి అత్థో. నియతోతి ధమ్మనియామేన నియతో. సమ్బోధిపరాయణోతి ఉపరిమగ్గత్తయసఙ్ఖాతా సమ్బోధి పరం అయనం అస్స గతి పటిసరణం అవస్సం పత్తబ్బాతి సమ్బోధిపరాయణో.

ధమ్మాదాసధమ్మపరియాయవణ్ణనా

౧౫౮. విహేసాతి తేసం తేసం ఞాణగతిం ఞాణూపపత్తిం ఞాణాభిసమ్పరాయం ఓలోకేన్తస్స కాయకిలమథోవ ఏస, ఆనన్ద, తథాగతస్సాతి దీపేతి, చిత్తవిహేసా పన బుద్ధానం నత్థి. ధమ్మాదాసన్తి ధమ్మమయం ఆదాసం. యేనాతి యేన ధమ్మాదాసేన సమన్నాగతో. ఖీణాపాయదుగ్గతివినిపాతోతి ఇదం నిరయాదీనంయేవ వేవచనవసేన వుత్తం. నిరయాదయో హి వడ్ఢిసఙ్ఖాతతో అయతో అపేతత్తా అపాయా. దుక్ఖస్స గతి పటిసరణన్తి దుగ్గతి. యే దుక్కటకారినో, తే ఏత్థ వివసా నిపతన్తీతి వినిపాతా.

అవేచ్చప్పసాదేనాతి బుద్ధగుణానం యథాభూతతో ఞాతత్తా అచలేన అచ్చుతేన పసాదేన. ఉపరి పదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇతిపి సో భగవాతిఆదీనం పన విత్థారో విసుద్ధిమగ్గే వుత్తో.

అరియకన్తేహీతి అరియానం కన్తేహి పియేహి మనాపేహి. పఞ్చ సీలాని హి అరియసావకానం కన్తాని హోన్తి, భవన్తరేపి అవిజహితబ్బతో. తాని సన్ధాయేతం వుత్తం. సబ్బోపి పనేత్థ సంవరో లబ్భతియేవ.

సోతాపన్నోహమస్మీతి ఇదం దేసనాసీసమేవ. సకదాగామిఆదయోపి పన సకదాగామీహమస్మీతిఆదినా నయేన బ్యాకరోన్తి యేవాతి. సబ్బేసమ్పి హి సిక్ఖాపదావిరోధేన యుత్తట్ఠానే బ్యాకరణం అనుఞ్ఞాతమేవ హోతి.

అమ్బపాలీగణికావత్థువణ్ణనా

౧౬౧. వేసాలియం విహరతీతి ఏత్థ తేన ఖో పన సమయేన వేసాలీ ఇద్ధా చేవ హోతి ఫీతాచాతిఆదినా ఖన్ధకే వుత్తనయేన వేసాలియా సమ్పన్నభావో వేదితబ్బో. అమ్బపాలివనేతి అమ్బపాలియా గణికాయ ఉయ్యానభూతే అమ్బవనే. సతో భిక్ఖవేతి భగవా అమ్బపాలిదస్సనే సతిపచ్చుపట్ఠానత్థం విసేసతో ఇధ సతిపట్ఠానదేసనం ఆరభి. తత్థ సరతీతి సతో. సమ్పజానాతీతి సమ్పజానో. సతియా చ సమ్పజఞ్ఞేన చ సమన్నాగతో హుత్వా విహరేయ్యాతి అత్థో. కాయే కాయానుపస్సీతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం మహాసతిపట్ఠానే వక్ఖామ.

నీలాతి ఇదం సబ్బసఙ్గాహకం. నీలవణ్ణాతిఆది తస్సేవ విభాగదస్సనం. తత్థ న తేసం పకతివణ్ణో నీలో, నీలవిలేపనవిలిత్తత్తా పనేతం వుత్తం. నీలవత్థాతి పటదుకూలకోసేయ్యాదీనిపి తేసం నీలానేవ హోన్తి. నీలాలఙ్కారాతి నీలమణీహి నీలపుప్ఫేహి అలఙ్కతా, రథాపి తేసం నీలమణిఖచితా నీలవత్థపరిక్ఖిత్తా నీలద్ధజా నీలవమ్మికేహి నీలాభరణేహి నీలఅస్సేహి యుత్తా, పతోదలట్ఠియోపి నీలా యేవాతి. ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. పరివట్టేసీతి పహరి. కిం జే అమ్బపాలీతి జేతి ఆలపనవచనం, భోతి అమ్బపాలి, కిం కారణాతి వుత్తం హోతి. ‘‘కిఞ్చా’’తిపి పాఠో, అయమేవేత్థ అత్థో. సాహారన్తి సజనపదం. అఙ్గులిం ఫోటేసున్తి అఙ్గులిం చాలేసుం. అమ్బకాయాతి ఇత్థికాయ.

యేసన్తి కరణత్థే సామివచనం, యేహి అదిట్ఠాతి వుత్తం హోతి. ఓలోకేథాతి పస్సథ. అవలోకేథాతి పునప్పునం పస్సథ. ఉపసంహరథాతి ఉపనేథ. ఇమం లిచ్ఛవిపరిసం తుమ్హాకం చిత్తేన తావతింససదిసం ఉపసంహరథ ఉపనేథ అల్లీయాపేథ. యథేవ తావతింసా అభిరూపా పాసాదికా నీలాదినానావణ్ణా, ఏవమిమే లిచ్ఛవిరాజానోపీతి తావతింసేహి సమకే కత్వా పస్సథాతి అత్థో.

కస్మా పన భగవా అనేకసతేహి సుత్తేహి చక్ఖాదీనం రూపాదీసు నిమిత్తగ్గాహం పటిసేధేత్వా ఇధ మహన్తేన ఉస్సాహేన నిమిత్తగ్గాహే ఉయ్యోజేతీతి? హితకామతాయ. తత్ర కిర ఏకచ్చే భిక్ఖూ ఓసన్నవీరియా, తేసం సమ్పత్తియా పలోభేన్తో – ‘‘అప్పమాదేన సమణధమ్మం కరోన్తానం ఏవరూపా ఇస్సరియసమ్పత్తి సులభా’’తి సమణధమ్మే ఉస్సాహజననత్థం ఆహ. అనిచ్చలక్ఖణవిభావనత్థఞ్చాపి ఏవమాహ. నచిరస్సేవ హి సబ్బేపిమే అజాతసత్తుస్స వసేన వినాసం పాపుణిస్సన్తి. అథ నేసం రజ్జసిరిసమ్పత్తిం దిస్వా ఠితభిక్ఖూ – ‘‘తథారూపాయపి నామ సిరిసమ్పత్తియా వినాసో పఞ్ఞాయిస్సతీ’’తి అనిచ్చలక్ఖణం భావేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణిస్సన్తీతి అనిచ్చలక్ఖణవిభావనత్థం ఆహ.

అధివాసేతూతి అమ్బపాలియా నిమన్తితభావం ఞత్వాపి కస్మా నిమన్తేన్తీతి? అసద్దహనతాయ చేవ వత్తసీసేన చ. సా హి ధుత్తా ఇత్థీ అనిమన్తేత్వాపి నిమన్తేమీతి వదేయ్యాతి తేసం చిత్తం అహోసి, ధమ్మం సుత్వా గమనకాలే చ నిమన్తేత్వా గమనం నామ మనుస్సానం వత్తమేవ.

వేళువగామవస్సూపగమనవణ్ణనా

౧౬౩. వేళువగామకోతి వేసాలియా సమీపే వేళువగామో. యథామిత్తన్తిఆదీసు మిత్తా మిత్తావ. సన్దిట్ఠాతి తత్థ తత్థ సఙ్గమ్మ దిట్ఠమత్తా నాతిదళ్హమిత్తా. సమ్భత్తాతి సుట్ఠు భత్తా సినేహవన్తో దళ్హమిత్తా. యేసం యేసం యత్థ యత్థ ఏవరూపా భిక్ఖూ అత్థి, తే తే తత్థ తత్థ వస్సం ఉపేథాతి అత్థో. కస్మా ఏవమాహ? తేసం ఫాసువిహారత్థాయ. తేసఞ్హి వేళువగామకే సేనాసనం నప్పహోతి, భిక్ఖాపి మన్దా. సమన్తా వేసాలియా పన బహూని సేనాసనాని, భిక్ఖాపి సులభా, తస్మా ఏవమాహ. అథ కస్మా – ‘‘యథాసుఖం గచ్ఛథా’’తి న విస్సజ్జేసి? తేసం అనుకమ్పాయ. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అహం దసమాసమత్తం ఠత్వా పరినిబ్బాయిస్సామి, సచే ఇమే దూరం గచ్ఛిస్సన్తి, మమ పరినిబ్బానకాలే దట్ఠుం న సక్ఖిస్సన్తి. అథ నేసం – ‘‘సత్థా పరినిబ్బాయన్తో అమ్హాకం సతిమత్తమ్పి న అదాసి, సచే జానేయ్యామ, ఏవం న దూరే వసేయ్యామా’’తి విప్పటిసారో భవేయ్య. వేసాలియా సమన్తా పన వసన్తా మాసస్స అట్ఠ వారే ఆగన్త్వా ధమ్మం సుణిస్సన్తి, సుగతోవాదం లభిస్సన్తీ’’తి న విస్సజ్జేసి.

౧౬౪. ఖరోతి ఫరుసో. ఆబాధోతి విసభాగరోగో. బాళ్హాతి బలవతియో. మారణన్తికాతి మరణన్తం మరణసన్తికం పాపనసమత్థా. సతో సమ్పజానో అధివాసేసీతి సతిం సూపట్ఠితం కత్వా ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా అధివాసేసి. అవిహఞ్ఞమానోతి వేదనానువత్తనవసేన అపరాపరం పరివత్తనం అకరోన్తో అపీళియమానో అదుక్ఖియమానోవ అధివాసేసి. అనామన్తేత్వాతి అజానాపేత్వా. అనపలోకేత్వాతి న అపలోకేత్వా ఓవాదానుసాసనిం అదత్వాతి వుత్తం హోతి. వీరియేనాతి పుబ్బభాగవీరియేన చేవ ఫలసమాపత్తివీరియేన చ. పటిపణామేత్వాతి విక్ఖమ్భేత్వా. జీవితసఙ్ఖారన్తి ఏత్థ జీవితమ్పి జీవితసఙ్ఖారో. యేన జీవితం సఙ్ఖరియతి ఛిజ్జమానం ఘటేత్వా ఠపియతి, సో ఫలసమాపత్తిధమ్మోపి జీవితసఙ్ఖారో. సో ఇధ అధిప్పేతో. అధిట్ఠాయాతి అధిట్ఠహిత్వా పవత్తేత్వా, జీవితట్ఠపనసమత్థం ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జేయ్యన్తి అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో.

కిం పన భగవా ఇతో పుబ్బే ఫలసమాపత్తిం న సమాపజ్జతీతి? సమాపజ్జతి. సా పన ఖణికసమాపత్తి. ఖణికసమాపత్తి చ అన్తోసమాపత్తియంయేవ వేదనం విక్ఖమ్భేతి, సమాపత్తితో వుట్ఠితమత్తస్స కట్ఠపాతేన వా కఠలపాతేన వా ఛిన్నసేవాలో వియ ఉదకం పున సరీరం వేదనా అజ్ఝోత్థరతి. యా పన రూపసత్తకం అరూపసత్తకఞ్చ నిగ్గుమ్బం నిజ్జటం కత్వా మహావిపస్సనావసేన సమాపన్నా సమాపత్తి, సా సుట్ఠు విక్ఖమ్భేతి. యథా నామ పురిసేన పోక్ఖరణిం ఓగాహేత్వా హత్థేహి చ పాదేహి చ సుట్ఠు అపబ్యూళ్హో సేవాలో చిరేన ఉదకం ఓత్థరతి; ఏవమేవ తతో వుట్ఠితస్స చిరేన వేదనా ఉప్పజ్జతి. ఇతి భగవా తం దివసం మహాబోధిపల్లఙ్కే అభినవవిపస్సనం పట్ఠపేన్తో వియ రూపసత్తకం అరూపసత్తకం నిగ్గుమ్బం నిజ్జటం కత్వా చుద్దసహాకారేహి సన్నేత్వా మహావిపస్సనాయ వేదనం విక్ఖమ్భేత్వా – ‘‘దసమాసే మా ఉప్పజ్జిత్థా’’తి సమాపత్తిం సమాపజ్జి. సమాపత్తివిక్ఖమ్భితా వేదనా దసమాసే న ఉప్పజ్జి యేవ.

గిలానా వుట్ఠితోతి గిలానో హుత్వా పున వుట్ఠితో. మధురకజాతో వియాతి సఞ్జాతగరుభావో సఞ్జాతథద్ధభావో సూలే ఉత్తాసితపురిసో వియ. న పక్ఖాయన్తీతి నప్పకాసన్తి, నానాకారతో న ఉపట్ఠహన్తి. ధమ్మాపి మం న పటిభన్తీతి సతిపట్ఠానాదిధమ్మా మయ్హం పాకటా న హోన్తీతి దీపేతి. తన్తిధమ్మా పన థేరస్స సుపగుణా. న ఉదాహరతీతి పచ్ఛిమం ఓవాదం న దేతి. తం సన్ధాయ వదతి.

౧౬౫. అనన్తరం అబాహిరన్తి ధమ్మవసేన వా పుగ్గలవసేన వా ఉభయం అకత్వా. ‘‘ఏత్తకం ధమ్మం పరస్స న దేసేస్సామీ’’తి హి చిన్తేన్తో ధమ్మం అబ్భన్తరం కరోతి నామ. ‘‘ఏత్తకం పరస్స దేసేస్సామీ’’తి చిన్తేన్తో ధమ్మం బాహిరం కరోతి నామ. ‘‘ఇమస్స పుగ్గలస్స దేసేస్సామీ’’తి చిన్తేన్తో పన పుగ్గలం అబ్భన్తరం కరోతి నామ. ‘‘ఇమస్స న దేసేస్సామీ’’తి చిన్తేన్తో పుగ్గలం బాహిరం కరోతి నామ. ఏవం అకత్వా దేసితోతి అత్థో. ఆచరియముట్ఠీతి యథా బాహిరకానం ఆచరియముట్ఠి నామ హోతి. దహరకాలే కస్సచి అకథేత్వా పచ్ఛిమకాలే మరణమఞ్చే నిపన్నా పియమనాపస్స అన్తేవాసికస్స కథేన్తి, ఏవం తథాగతస్స – ‘‘ఇదం మహల్లకకాలే పచ్ఛిమట్ఠానే కథేస్సామీ’’తి ముట్ఠిం కత్వా ‘‘పరిహరిస్సామీ’’తి ఠపితం కిఞ్చి నత్థీతి దస్సేతి.

అహం భిక్ఖుసఙ్ఘన్తి అహమేవ భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీతి వా మముద్దేసికోతి అహం ఉద్దిసితబ్బట్ఠేన ఉద్దేసో అస్సాతి మముద్దేసికో. మంయేవ ఉద్దిసిత్వా మమ పచ్చాసీసమానో భిక్ఖుసఙ్ఘో హోతు, మమ అచ్చయేన వా మా అహేసుం, యం వా తం వా హోతూతి ఇతి వా యస్స అస్సాతి అత్థో. న ఏవం హోతీతి బోధిపల్లఙ్కేయేవ ఇస్సామచ్ఛరియానం విహతత్తా ఏవం న హోతి. స కిన్తి సో కిం. ఆసీతికోతి అసీతిసంవచ్ఛరికో. ఇదం పచ్ఛిమవయఅనుప్పత్తభావదీపనత్థం వుత్తం. వేఠమిస్సకేనాతి బాహబన్ధచక్కబన్ధాదినా పటిసఙ్ఖరణేన వేఠమిస్సకేన. మఞ్ఞేతి జిణ్ణసకటం వియ వేఠమిస్సకేన మఞ్ఞే యాపేతి. అరహత్తఫలవేఠనేన చతుఇరియాపథకప్పనం తథాగతస్స హోతీతి దస్సేతి.

ఇదాని తమత్థం పకాసేన్తో యస్మిం, ఆనన్ద, సమయేతిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బనిమిత్తానన్తి రూపనిమిత్తాదీనం. ఏకచ్చానం వేదనానన్తి లోకియానం వేదనానం. తస్మాతిహానన్దాతి యస్మా ఇమినా ఫలసమాపత్తివిహారేన ఫాసు హోతి, తస్మా తుమ్హేపి తదత్థాయ ఏవం విహరథాతి దస్సేతి. అత్తదీపాతి మహాసముద్దగతదీపం వియ అత్తానం దీపం పతిట్ఠం కత్వా విహరథ. అత్తసరణాతి అత్తగతికావ హోథ, మా అఞ్ఞగతికా. ధమ్మదీపధమ్మసరణపదేసుపి ఏసేవ నయో. తమతగ్గేతి తమఅగ్గే. మజ్ఝే తకారో పదసన్ధివసేన వుత్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘ఇమే అగ్గతమాతి తమతగ్గా’’తి. ఏవం సబ్బం తమయోగం ఛిన్దిత్వా అతివియ అగ్గే ఉత్తమభావే ఏతే, ఆనన్ద, మమ భిక్ఖూ భవిస్సన్తి. తేసం అతిఅగ్గే భవిస్సన్తి, యే కేచి సిక్ఖాకామా, సబ్బేపి తే చతుసతిపట్ఠానగోచరావ భిక్ఖూ అగ్గే భవిస్సన్తీతి అరహత్తనికూటేన దేసనం సఙ్గణ్హాతి.

దుతియభాణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిమిత్తోభాసకథావణ్ణనా

౧౬౬. వేసాలిం పిణ్డాయ పావిసీతి కదా పావిసి? ఉక్కచేలతో నిక్ఖమిత్వా వేసాలిం గతకాలే. భగవా కిర వుట్ఠవస్సో వేళువగామకా నిక్ఖమిత్వా సావత్థిం గమిస్సామీతి ఆగతమగ్గేనేవ పటినివత్తన్తో అనుపుబ్బేన సావత్థిం పత్వా జేతవనం పావిసి. ధమ్మసేనాపతి భగవతో వత్తం దస్సేత్వా దివాట్ఠానం గతో. సో తత్థ అన్తేవాసికేసు వత్తం దస్సేత్వా పటిక్కన్తేసు దివాట్ఠానం సమ్మజ్జిత్వా చమ్మక్ఖణ్డం పఞ్ఞపేత్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఫలసమాపత్తిం పావిసి. అథస్స యథాపరిచ్ఛేదేన తతో వుట్ఠితస్స అయం పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘బుద్ధా ను ఖో పఠమం పరినిబ్బాయన్తి, అగసావకా ను ఖో’’తి? తతో – ‘‘అగ్గసావకా పఠమ’’న్తి ఞత్వా అత్తనో ఆయుసఙ్ఖారం ఓలోకేసి. సో – ‘‘సత్తాహమేవ మే ఆయుసఙ్ఖారో పవత్తతీ’’తి ఞత్వా – ‘‘కత్థ పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. తతో – ‘‘రాహులో తావతింసేసు పరినిబ్బుతో, అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరో ఛద్దన్తదహే, అహం కత్థ పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి పున చిన్తేన్తో మాతరం ఆరబ్భ సతిం ఉప్పాదేసి – ‘‘మయ్హం మాతా సత్తన్నం అరహన్తానం మాతా హుత్వాపి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘేసు అప్పసన్నా, అత్థి ను ఖో తస్సా ఉపనిస్సయో, నత్థి ను ఖో’’తి ఆవజ్జేత్వా సోతాపత్తిమగ్గస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా – ‘‘కస్స దేసనాయ అభిసమయో భవిస్సతీ’’తి ఓలోకేన్తో – ‘‘మమేవ ధమ్మదేసనాయ భవిస్సతి, న అఞ్ఞస్స. సచే ఖో పనాహం అప్పోస్సుక్కో భవేయ్యం, భవిస్సన్తి మే వత్తారో – ‘సారిపుత్తత్థేరో అవసేసజనానమ్పి అవస్సయో హోతి. తథా హిస్స సమచిత్తసుత్తదేసనాదివసే (అ. ని. ౧.౩౭) కోటిసతసహస్సదేవతా అరహత్తం పత్తా. తయో మగ్గే పటివిద్ధదేవతానం గణనా నత్థి. అఞ్ఞేసు చ ఠానేసు అనేకా అభిసమయా దిస్సన్తి. థేరేవ చిత్తం పసాదేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తానేవ అసీతికులసహస్సాని. సో దాని సకమాతుమిచ్ఛాదస్సనమత్తమ్పి హరితుం నాసక్ఖీ’తి. తస్మా మాతరం మిచ్ఛాదస్సనా మోచేత్వా జాతోవరకేయేవ పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా – ‘‘అజ్జేవ భగవన్తం అనుజానాపేత్వా నిక్ఖమిస్సామీ’’తి చున్దత్థేరం ఆమన్తేసి. ‘‘ఆవుసో, చున్ద, అమ్హాకం పఞ్చసతాయ భిక్ఖుపరిసాయ సఞ్ఞం దేహి – ‘గణ్హథావుసో పత్తచీవరాని, ధమ్మసేనాపతి నాళకగామం గన్తుకామో’తి’’. థేరో తథా అకాసి. భిక్ఖూ సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ థేరస్స సన్తికం ఆగమంసు. థేరో సేనాసనం సంసామేత్వా దివాట్ఠానం సమ్మజ్జిత్వా దివాట్ఠానద్వారే ఠత్వా దివాట్ఠానం ఓలోకేన్తో – ‘‘ఇదం దాని పచ్ఛిమదస్సనం, పున ఆగమనం నత్థీ’’తి పఞ్చసతభిక్ఖుపరివుతో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏతదవోచ –

‘‘ఛిన్నో దాని భవిస్సామి, లోకనాథ మహాముని;

గమనాగమనం నత్థి, పచ్ఛిమా వన్దనా అయం.

జీవితం అప్పకం మయ్హం, ఇతో సత్తాహమచ్చయే;

నిక్ఖిపేయ్యామహం దేహం, భారవోరోపనం యథా.

అనుజానాతు మే భన్తే, భగవా, అనుజానాతు సుగతో;

పరినిబ్బానకాలో మే, ఓస్సట్ఠో ఆయుసఙ్ఖారో’’తి.

బుద్ధా పన యస్మా ‘‘పరినిబ్బాహీ’’తి వుత్తే మరణసంవణ్ణనం సంవణ్ణేన్తి నామ, ‘‘మా పరినిబ్బాహీ’’తి వుత్తే వట్టస్స గుణం కథేన్తీతి మిచ్ఛాదిట్ఠికా దోసం ఆరోపేస్సన్తి, తస్మా తదుభయమ్పి న వదన్తి. తేన నం భగవా ఆహ – ‘‘కత్థ పరినిబ్బాయిస్ససి సారిపుత్తా’’తి? ‘‘అత్థి, భన్తే, మగధేసు నాళకగామే జాతోవరకో, తత్థాహం పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి వుత్తే ‘‘యస్స దాని త్వం, సారిపుత్త, కాలం మఞ్ఞసి, ఇదాని పన తే జేట్ఠకనిట్ఠభాతికానం తాదిసస్స భిక్ఖునో దస్సనం దుల్లభం భవిస్సతీతి దేసేహి తేసం ధమ్మ’’న్తి ఆహ.

థేరో – ‘‘సత్థా మయ్హం ఇద్ధివికుబ్బనపుబ్బఙ్గమం ధమ్మదేసనం పచ్చాసీసతీ’’తి ఞత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా తాలప్పమాణం అబ్భుగ్గన్త్వా పున ఓరుయ్హ భగవన్తం వన్దిత్వా సత్తతాలప్పమాణే అన్తలిక్ఖే ఠితో ఇద్ధివికుబ్బనం దస్సేత్వా ధమ్మం దేసేసి. సకలనగరం సన్నిపతి. థేరో ఓరుయ్హ భగవన్తం వన్దిత్వా ‘‘గమనకాలో మే, భన్తే’’తి ఆహ. భగవా ‘‘ధమ్మసేనాపతిం పటిపాదేస్సామీ’’తి ధమ్మాసనా ఉట్ఠాయ గన్ధకుటిఅభిముఖో గన్త్వా మణిఫలకే అట్ఠాసి. థేరో తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా చతూసు ఠానేసు వన్దిత్వా – ‘‘భగవా ఇతో కప్పసతసహస్సాధికస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యస్స ఉపరి అనోమదస్సిసమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాదమూలే నిపతిత్వా తుమ్హాకం దస్సనం పత్థేసిం. సా మే పత్థనా సమిద్ధా, దిట్ఠా తుమ్హే, తం పఠమదస్సనం, ఇదం పచ్ఛిమదస్సనం. పున తుమ్హాకం దస్సనం నత్థీ’’తి – వత్వా దసనఖసమోధానసముజ్జలం అఞ్జలిం పగ్గయ్హ యావ దస్సనవిసయో, తావ అభిముఖోవ పటిక్కమిత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ చుతిపటిసన్ధివసేన కిస్మిఞ్చి ఠానే గమనాగమనం నామ నత్థీ’’తి వన్దిత్వా పక్కామి. ఉదకపరియన్తం కత్వా మహాభూమిచాలో అహోసి. భగవా పరివారేత్వా ఠితే భిక్ఖూ ఆహ – ‘‘అనుగచ్ఛథ, భిక్ఖవే, తుమ్హాకం జేట్ఠభాతిక’’న్తి. భిక్ఖూ యావ ద్వారకోట్ఠకా అగమంసు. థేరో – ‘‘తిట్ఠథ, తుమ్హే ఆవుసో, అప్పమత్తా హోథా’’తి నివత్తాపేత్వా అత్తనో పరిసాయేవ సద్ధిం పక్కామి. మనుస్సా – ‘‘పుబ్బే అయ్యో పచ్చాగమనచారికం చరతి, ఇదం దాని గమనం న పున పచ్చాగమనాయా’’తి పరిదేవన్తా అనుబన్ధింసు. తేపి ‘‘అప్పమత్తా హోథ ఆవుసో, ఏవంభావినో నామ సఙ్ఖారా’’తి నివత్తాపేసి.

అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో అన్తరామగ్గే సత్తాహం మనుస్సానం అనుగ్గహం కరోన్తో సాయం నాళకగామం పత్వా గామద్వారే నిగ్రోధరుక్ఖమూలే అట్ఠాసి. అథ ఉపరేవతో నామ థేరస్స భాగినేయ్యో బహిగామం గచ్ఛన్తో థేరం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి. థేరో తం ఆహ – ‘‘అత్థి గేహే తే అయ్యికా’’తి? ఆమ, భన్తేతి. గచ్ఛ అమ్హాకం ఇధాగతభావం ఆరోచేహి. ‘‘కస్మా ఆగతో’’తి చ వుత్తే ‘‘అజ్జ కిర ఏకదివసం అన్తోగామే భవిస్సతి, జాతోవరకం పటిజగ్గథ, పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం నివాసనట్ఠానం జానాథా’’తి. సో గన్త్వా ‘‘అయ్యికే, మయ్హం మాతులో ఆగతో’’తి ఆహ. ఇదాని కుహిన్తి? గామద్వారేతి. ఏకకోవ, అఞ్ఞోపి కోచి అత్థీతి? అత్థి పఞ్చసతా భిక్ఖూతి. కిం కారణా ఆగతోతి? సో తం పవత్తిం ఆరోచేసి. బ్రాహ్మణీ – ‘‘కిం ను ఖో ఏత్తకానం వసనట్ఠానం పటిజగ్గాపేతి, దహరకాలే పబ్బజిత్వా మహల్లకకాలే గిహీ హోతుకామో’’తి చిన్తేన్తీ జాతోవరకం పటిజగ్గాపేత్వా పఞ్చసతానం భిక్ఖూనం వసనట్ఠానం కారేత్వా దణ్డదీపికాయో జాలేత్వా థేరస్స పాహేసి.

థేరో భిక్ఖూహి సద్ధిం పాసాదం అభిరుహి. అభిరుహిత్వా చ జాతోవరకం పవిసిత్వా నిసీది. నిసజ్జేవ – ‘‘తుమ్హాకం వసనట్ఠానం గచ్ఛథా’’తి భిక్ఖూ ఉయ్యోజేసి. తేసు గతమత్తేసుయేవ థేరస్స ఖరో ఆబాధో ఉప్పజ్జి, లోహితపక్ఖన్దికా మారణన్తికా వేదనా వత్తన్తి, ఏకం భాజనం పవిసతి, ఏకం నిక్ఖమతి. బ్రాహ్మణీ – ‘‘మమ పుత్తస్స పవత్తి మయ్హం న రుచ్చతీ’’తి అత్తనో వసనగబ్భద్వారం నిస్సాయ అట్ఠాసి. చత్తారో మహారాజానో ‘‘ధమ్మసేనాపతి కుహిం విహరతీ’’తి ఓలోకేన్తా ‘‘నాళకగామే జాతోవరకే పరినిబ్బానమఞ్చే నిపన్నో, పచ్ఛిమదస్సనం గమిస్సామా’’తి ఆగమ్మ వన్దిత్వా అట్ఠంసు. థేరో – కే తుమ్హేతి? మహారాజానో, భన్తేతి. కస్మా ఆగతత్థాతి? గిలానుపట్ఠాకా భవిస్సామాతి. హోతు, అత్థి గిలానుపట్ఠాకో, గచ్ఛథ తుమ్హేతి ఉయ్యోజేసి. తేసం గతావసానే తేనేవ నయేన సక్కో దేవానమిన్దో, తస్మిం గతే సుయామాదయో మహాబ్రహ్మా చ ఆగమింసు. తేపి తథేవ థేరో ఉయ్యోజేసి.

బ్రాహ్మణీ దేవతానం ఆగమనఞ్చ గమనఞ్చ దిస్వా – ‘‘కే ను ఖో ఏతే మమ పుత్తం వన్దిత్వా గచ్ఛన్తీ’’తి థేరస్స గబ్భద్వారం గన్త్వా – ‘‘తాత, చున్ద, కా పవత్తీ’’తి పుచ్ఛి. సో తం పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా – ‘‘మహాఉపాసికా, భన్తే ఆగతా’’తి ఆహ. థేరో కస్మా అవేలాయ ఆగతత్థాతి పుచ్ఛి. సా తుయ్హం తాత దస్సనత్థాయాతి వత్వా ‘‘తాత కే పఠమం ఆగతా’’తి పుచ్ఛి. చత్తారో మహారాజానో, ఉపాసికేతి. తాత, త్వం చతూహి మహారాజేహి మహన్తతరోతి? ఆరామికసదిసా ఏతే ఉపాసికే, అమ్హాకం సత్థు పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ ఖగ్గహత్థా హుత్వా ఆరక్ఖం అకంసూతి. తేసం తాత, గతావసానే కో ఆగతోతి? సక్కో దేవానమిన్దోతి. దేవరాజతోపి త్వం తాత, మహన్తతరోతి? భణ్డగాహకసామణేరసదిసో ఏస ఉపాసికే, అమ్హాకం సత్థు తావతింసతో ఓతరణకాలే పత్తచీవరం గహేత్వా ఓతిణ్ణోతి. తస్స తాత గతావసానే జోతమానో వియ కో ఆగతోతి? ఉపాసికే తుయ్హం భగవా చ సత్థా చ మహాబ్రహ్మా నామ ఏసోతి. మయ్హం భగవతో మహాబ్రహ్మతోపి త్వం తాత మహన్తతరోతి? ఆమ ఉపాసికే, ఏతే నామ కిర అమ్హాకం సత్థు జాతదివసే చత్తారో మహాబ్రహ్మానో మహాపురిసం సువణ్ణజాలేన పటిగ్గణ్హింసూతి.

అథ బ్రాహ్మణియా – ‘‘పుత్తస్స తావ మే అయం ఆనుభావో, కీదిసో వత మయ్హం పుత్తస్స భగవతో సత్థు ఆనుభావో భవిస్సతీ’’తి చిన్తయన్తియా సహసా పఞ్చవణ్ణా పీతి ఉప్పజ్జిత్వా సకలసరీరే ఫరి. థేరో – ‘‘ఉప్పన్నం మే మాతు పీతిసోమనస్సం, అయం దాని కాలో ధమ్మదేసనాయా’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘కిం చిన్తేసి మహాఉపాసికే’’తి ఆహ. సా – ‘‘పుత్తస్స తావ మే అయం గుణో, సత్థు పనస్స కీదిసో గుణో భవిస్సతీతి ఇదం, తాత, చిన్తేమీ’’తి ఆహ. మహాఉపాసికే, మయ్హం సత్థు జాతక్ఖణే, మహాభినిక్ఖమనే, సమ్బోధియం, ధమ్మచక్కప్పవత్తనే చ దససహస్సిలోకధాతు కమ్పిత్థ, సీలేన సమాధినా పఞ్ఞాయ విముత్తియా విముత్తిఞాణదస్సనేన సమో నామ నత్థి, ఇతిపి సో భగవాతి విత్థారేత్వా బుద్ధగుణప్పటిసంయుత్తం ధమ్మదేసనం కథేసి.

బ్రాహ్మణీ పియపుత్తస్స ధమ్మదేసనాపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ పుత్తం ఆహ – ‘‘తాత, ఉపతిస్స, కస్మా ఏవమకాసి, ఏవరూపం నామ అమతం మయ్హం ఏత్తకం కాలం న అదాసీ’’తి. థేరో – ‘‘దిన్నం దాని మే మాతు రూపసారియా బ్రాహ్మణియా పోసావనికమూలం, ఏత్తకేన వట్టిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘గచ్ఛ మహాఉపాసికే’’తి బ్రాహ్మణిం ఉయ్యోజేత్వా ‘‘చున్ద కా వేలా’’తి ఆహ. బలవపచ్చూసకాలో, భన్తేతి. తేన హి భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతేహీతి. సన్నిపతితో, భన్తే, సఙ్ఘోతి. మం ఉక్ఖిపిత్వా నిసీదాపేహి చున్దాతి ఉక్ఖిపిత్వా నిసీదాపేసి. థేరో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో చతుచత్తాలీసం వో వస్సాని మయా సద్ధిం విచరన్తానం యం మే కాయికం వా వాచసికం వా న రోచేథ, ఖమథ తం ఆవుసోతి. ఏత్తకం, భన్తే, అమ్హాకం ఛాయా వియ తుమ్హే అముఞ్చిత్వా విచరన్తానం అరుచ్చనకం నామ నత్థి, తుమ్హే పన అమ్హాకం ఖమథాతి. అథ థేరో అరుణసిఖాయ పఞ్ఞాయమానాయ మహాపథవిం ఉన్నాదయన్తో అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి. బహూ దేవమనుస్సా థేరస్స పరినిబ్బానే సక్కారం కరింసు.

ఆయస్మా చున్దో థేరస్స పత్తచీవరఞ్చ ధాతుపరిస్సావనఞ్చ గహేత్వా జేతవనం గన్త్వా ఆనన్దత్థేరం గహేత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమి. భగవా ధాతుపరిస్సావనం గహేత్వా పఞ్చహి గాథాసతేహి థేరస్స గుణం కథేత్వా ధాతుచేతియం కారాపేత్వా రాజగహగమనత్థాయ ఆనన్దత్థేరస్స సఞ్ఞం అదాసి. థేరో భిక్ఖూనం ఆరోచేసి. భగవా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో రాజగహం అగమాసి. తత్థ గతకాలే మహామోగ్గల్లానత్థేరో పరినిబ్బాయి. భగవా తస్స ధాతుయో గహేత్వా చేతియం కారాపేత్వా రాజగహతో నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన గఙ్గాభిముఖో గన్త్వా ఉక్కచేలం అగమాసి. తత్థ గఙ్గాతీరే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో నిసీదిత్వా తత్థ సారిపుత్తమోగ్గల్లానానం పరినిబ్బానప్పటిసంయుత్తం సుత్తం దేసేత్వా ఉక్కచేలతో నిక్ఖమిత్వా వేసాలిం అగమాసి. ఏవం గతే అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ వేసాలిం పిణ్డాయ పావిసీతి అయమేత్థ అనుపుబ్బీ కథా.

నిసీదనన్తి ఏత్థ చమ్మక్ఖణ్డం అధిప్పేతం. ఉదేనచేతియన్తి ఉదేనయక్ఖస్స చేతియట్ఠానే కతవిహారో వుచ్చతి. గోతమకాదీసుపి ఏసేవ నయో. భావితాతి వడ్ఢితా. బహులీకతాతి పునప్పునం కతా. యానీకతాతి యుత్తయానం వియ కతా. వత్థుకతాతి పతిట్ఠానట్ఠేన వత్థు వియ కతా. అనుట్ఠితాతి అధిట్ఠితా. పరిచితాతి సమన్తతో చితా సువడ్ఢితా. సుసమారద్ధాతి సుట్ఠు సమారద్ధా.

ఇతి అనియమేన కథేత్వా పున నియమేత్వా దస్సేన్తో తథాగతస్స ఖోతిఆదిమాహ. ఏత్థ చ కప్పన్తి ఆయుకప్పం. తస్మిం తస్మిం కాలే యం మనుస్సానం ఆయుప్పమాణం హోతి, తం పరిపుణ్ణం కరోన్తో తిట్ఠేయ్య. కప్పావసేసం వాతి – ‘‘అప్పం వా భియ్యో’’తి (దీ. ని. ౨.౭; అ. ని. ౬.౭౪) వుత్తవస్ససతతో అతిరేకం వా. మహాసీవత్థేరో పనాహ – ‘‘బుద్ధానం అట్ఠానే గజ్జితం నామ నత్థి. యథేవ హి వేళువగామకే ఉప్పన్నం మారణన్తికం వేదనం దస మాసే విక్ఖమ్భేతి, ఏవం పునప్పునం తం సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా దస దస మాసే విక్ఖమ్భేన్తో ఇమం భద్దకప్పమేవ తిట్ఠేయ్య, కస్మా పన న ఠితోతి? ఉపాదిన్నకసరీరం నామ ఖణ్డిచ్చాదీహి అభిభుయ్యతి, బుద్ధా చ ఖణ్డిచ్చాదిభావం అపత్వా పఞ్చమే ఆయుకోట్ఠాసే బహుజనస్స పియమనాపకాలేయేవ పరినిబ్బాయన్తి. బుద్ధానుబుద్ధేసు చ మహాసావకేసు పరినిబ్బుతేసు ఏకకేనేవ ఖాణుకేన వియ ఠాతబ్బం హోతి, దహరసామణేరపరివారితేన వా. తతో – ‘అహో బుద్ధానం పరిసా’తి హీళేతబ్బతం ఆపజ్జేయ్య. తస్మా న ఠితో’’తి. ఏవం వుత్తేపి సో న రుచ్చతి, ‘‘ఆయుకప్పో’’తి ఇదమేవ అట్ఠకథాయం నియమితం.

౧౬౭. యథా తం మారేన పరియుట్ఠితచిత్తోతి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం. యథా మారేన పరియుట్ఠితచిత్తో అజ్ఝోత్థటచిత్తో అఞ్ఞోపి కోచి పుథుజ్జనో పటివిజ్ఝితుం న సక్కుణేయ్య, ఏవమేవ నాసక్ఖి పటివిజ్ఝితున్తి అత్థో. కిం కారణా? మారో హి యస్స సబ్బేన సబ్బం ద్వాదస విపల్లాసా అప్పహీనా, తస్స చిత్తం పరియుట్ఠాతి. థేరస్స చత్తారో విపల్లాసా అప్పహీనా, తేనస్స మారో చిత్తం పరియుట్ఠాతి. సో పన చిత్తపరియుట్ఠానం కరోన్తో కిం కరోతీతి? భేరవం రూపారమ్మణం వా దస్సేతి, సద్దారమ్మణం వా సావేతి, తతో సత్తా తం దిస్వా వా సుత్వా వా సతిం విస్సజ్జేత్వా వివటముఖా హోన్తి. తేసం ముఖేన హత్థం పవేసేత్వా హదయం మద్దతి. తతో విసఞ్ఞావ హుత్వా తిట్ఠన్తి. థేరస్స పనేస ముఖేన హత్థం పవేసేతుం కిం సక్ఖిస్సతి? భేరవారమ్మణం పన దస్సేతి. తం దిస్వా థేరో నిమిత్తోభాసం న పటివిజ్ఝి. భగవా జానన్తోయేవ – ‘‘కిమత్థం యావతతియం ఆమన్తేసీ’’తి? పరతో ‘‘తిట్ఠతు, భన్తే, భగవా’’తి యాచితే ‘‘తుయ్హేవేతం దుక్కటం, తుయ్హేవేతం అపరద్ధ’’న్తి దోసారోపనేన సోకతనుకరణత్థం.

మారయాచనకథావణ్ణనా

౧౬౮. మారో పాపిమాతి ఏత్థ మారోతి సత్తే అనత్థే నియోజేన్తో మారేతీతి మారో. పాపిమాతి తస్సేవ వేవచనం. సో హి పాపధమ్మసమన్నాగతత్తా ‘‘పాపిమా’’తి వుచ్చతి. కణ్హో, అన్తకో, నముచి, పమత్తబన్ధూతిపి తస్సేవ నామాని. భాసితా ఖో పనేసాతి అయఞ్హి భగవతో సమ్బోధిపత్తియా అట్ఠమే సత్తాహే బోధిమణ్డేయేవ ఆగన్త్వా – ‘‘భగవా యదత్థం తుమ్హేహి పారమియో పూరితా, సో వో అత్థో అనుప్పత్తో, పటివిద్ధం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, కిం తే లోకవిచారణేనా’’తి వత్వా, యథా అజ్జ, ఏవమేవ ‘‘పరినిబ్బాతు దాని, భన్తే, భగవా’’తి యాచి. భగవా చస్స – ‘‘న తావాహ’’న్తిఆదీని వత్వా పటిక్ఖిపి. తం సన్ధాయ ‘‘భాసితా ఖో పనేసా భన్తే’’తిఆదిమాహ.

తత్థ వియత్తాతి మగ్గవసేన వియత్తా. తథేవ వినీతా తథా విసారదా. బహుస్సుతాతి తేపిటకవసేన బహు సుతమేతేసన్తి బహుస్సుతా. తమేవ ధమ్మం ధారేన్తీతి ధమ్మధరా. అథవా పరియత్తిబహుస్సుతా చేవ పటివేధబహుస్సుతా చ. పరియత్తిపటివేధధమ్మానంయేవ ధారణతో ధమ్మధరాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ధమ్మానుధమ్మపటిపన్నాతి అరియధమ్మస్స అనుధమ్మభూతం విపస్సనాధమ్మం పటిపన్నా. సామీచిప్పటిపన్నాతి అనుచ్ఛవికపటిపదం పటిపన్నా. అనుధమ్మచారినోతి అనుధమ్మచరణసీలా. సకం ఆచరియకన్తి అత్తనో ఆచరియవాదం. ఆచిక్ఖిస్సన్తీతిఆదీని సబ్బాని అఞ్ఞమఞ్ఞస్స వేవచనాని. సహధమ్మేనాతి సహేతుకేన సకారణేన వచనేన. సప్పాటిహారియన్తి యావ న నియ్యానికం కత్వా ధమ్మం దేసేస్సన్తి.

బ్రహ్మచరియన్తి సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం సకలం సాసనబ్రహ్మచరియం. ఇద్ధన్తి సమిద్ధం ఝానస్సాదవసేన. ఫీతన్తి వుద్ధిప్పత్తం సబ్బఫాలిఫుల్లం వియ అభిఞ్ఞాయ సమ్పత్తివసేన. విత్థారికన్తి విత్థతం తస్మిం తస్మిం దిసాభాగే పతిట్ఠితవసేన. బాహుజఞ్ఞన్తి బహుజనేహి ఞాతం పటివిద్ధం మహాజనాభిసమయవసేన. పుథుభూతన్తి సబ్బాకారవసేన పుథులభావప్పత్తం. కథం? యావ దేవమనుస్సేహి సుప్పకాసితన్తి యత్తకా విఞ్ఞుజాతికా దేవా చేవ మనుస్సా చ అత్థి సబ్బేహి సుట్ఠు పకాసితన్తి అత్థో.

అప్పోస్సుక్కోతి నిరాలయో. త్వఞ్హి పాపిమ, అట్ఠమసత్తాహతో పట్ఠాయ – ‘‘పరినిబ్బాతు దాని, భన్తే, భగవా పరినిబ్బాతు, సుగతో’’తి విరవన్తో ఆహిణ్డిత్థ. అజ్జ దాని పట్ఠాయ విగతుస్సాహో హోహి; మా మయ్హం పరినిబ్బానత్థం వాయామం కరోహీతి వదతి.

ఆయుసఙ్ఖారఓస్సజ్జనవణ్ణనా

౧౬౯. సతో సమ్పజానో ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజీతి సతిం సూపట్ఠితం కత్వా ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఆయుసఙ్ఖారం విస్సజ్జి, పజహి. తత్థ న భగవా హత్థేన లేడ్డుం వియ ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజి, తేమాసమత్తమేవ పన సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తతో పరం న సమాపజ్జిస్సామీతి చిత్తం ఉప్పాదేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘ఓస్సజీ’’తి. ‘‘ఉస్సజ్జీ’’తి పి పాఠో. మహాభూమిచాలోతి మహన్తో పథవీకమ్పో. తదా కిర దససహస్సీ లోకధాతు కమ్పిత్థ. భింసనకోతి భయజనకో. దేవదున్దుభియో చ ఫలింసూతి దేవభేరియో ఫలింసు, దేవో సుక్ఖగజ్జితం గజ్జి, అకాలవిజ్జులతా నిచ్ఛరింసు, ఖణికవస్సం వస్సీతి వుత్తం హోతి.