౮. మహాసీహనాదసుత్తవణ్ణనా

అచేలకస్సపవత్థువణ్ణనా

౩౮౧. ఏవం మే సుతం…పే… ఉరుఞ్ఞాయం విహరతీతి మహాసీహనాదసుత్తం. తత్రాయం అపుబ్బపదవణ్ణనా. ఉరుఞ్ఞాయన్తి ఉరుఞ్ఞాతి తస్స రట్ఠస్సపి నగరస్సపి ఏతదేవ నామం, భగవా ఉరుఞ్ఞానగరం ఉపనిస్సాయ విహరతి. కణ్ణకత్థలే మిగదాయేతి తస్స నగరస్స అవిదూరే కణ్ణకత్థలం నామ ఏకో రమణీయో భూమిభాగో అత్థి. సో మిగానం అభయత్థాయ దిన్నత్తా ‘‘మిగదాయో’’తి వుచ్చతి, తస్మిం కణ్ణకత్థలే మిగదాయే. అచేలోతి నగ్గపరిబ్బాజకో. కస్సపోతి తస్స నామం. తపస్సిన్తి తపనిస్సితకం. లూఖాజీవిన్తి అచేలకముత్తాచారాదివసేన లూఖో ఆజీవో అస్సాతి లూఖాజీవీ, తం లూఖాజీవిం. ఉపక్కోసతీతి ఉపణ్డేతి. ఉపవదతీతి హీళేతి వమ్భేతి. ధమ్మస్స చ అనుధమ్మం బ్యాకరోన్తీతి భోతా గోతమేన వుత్తకారణస్స అనుకారణం కథేన్తి. సహధమ్మికో వాదానువాదోతి పరేహి వుత్తకారణేన సకారణో హుత్వా తుమ్హాకం వాదో వా అనువాదో వా విఞ్ఞూహి గరహితబ్బం, కారణం కోచి అప్పమత్తకోపి కిం న ఆగచ్ఛతి. ఇదం వుత్తం హోతి, ‘‘కిం సబ్బాకారేనపి తవ వాదే గారయ్హం కారణం నత్థీ’’తి. అనబ్భక్ఖాతుకామాతి న అభూతేన వత్తుకామా.

౩౮౨. ఏకచ్చం తపస్సిం లూఖాజీవిన్తిఆదీసు ఇధేకచ్చో అచేలకపబ్బజ్జాదితపనిస్సితత్తా తపస్సీ ‘‘లూఖేన జీవితం కప్పేస్సామీ’’తి తిణగోమయాదిభక్ఖనాదీహి నానప్పకారేహి అత్తానం కిలమేతి, అప్పపుఞ్ఞతాయ చ సుఖేన జీవితవుత్తిమేవ న లభతి, సో తీణి దుచ్చరితాని పూరేత్వా నిరయే నిబ్బత్తతి.

అపరో తాదిసం తపనిస్సితోపి పుఞ్ఞవా హోతి, లభతి లాభసక్కారం. సో ‘‘న దాని మయా సదిసో అత్థీ’’తి అత్తానం ఉచ్చే ఠానే సమ్భావేత్వా ‘‘భియ్యోసోమత్తాయ లాభం ఉప్పాదేస్సామీ’’తి అనేసనవసేన తీణి దుచ్చరితాని పూరేత్వా నిరయే నిబ్బత్తతి. ఇమే ద్వే సన్ధాయ పఠమనయో వుత్తో.

అపరో తపనిస్సితకో లూఖాజీవీ అప్పపుఞ్ఞో హోతి, న లభతి సుఖేన జీవితవుత్తిం. సో ‘‘మయ్హం పుబ్బేపి అకతపుఞ్ఞతాయ సుఖజీవికా నుప్పజ్జతి, హన్దదాని పుఞ్ఞాని కరోమీ’’తి తీణి సుచరితాని పూరేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తతి.

అపరో లూఖాజీవీ పుఞ్ఞవా హోతి, లభతి సుఖేన జీవితవుత్తిం. సో – ‘‘మయ్హం పుబ్బేపి కతపుఞ్ఞతాయ సుఖజీవికా ఉప్పజ్జతీ’’తి చిన్తేత్వా అనేసనం పహాయ తీణి సుచరితాని పూరేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తతి. ఇమే ద్వే సన్ధాయ దుతియనయో వుత్తో.

ఏకో పన తపస్సీ అప్పదుక్ఖవిహారీ హోతి బాహిరకాచారయుత్తో తాపసో వా ఛన్నపరిబ్బాజకో వా, అప్పపుఞ్ఞతాయ చ మనాపే పచ్చయే న లభతి. సో అనేసనవసేన తీణి దుచ్చరితాని పూరేత్వా అత్తానం సుఖే ఠపేత్వా నిరయే నిబ్బత్తతి.

అపరో పుఞ్ఞవా హోతి, సో – ‘‘న దాని మయా సదిసో అత్థీ’’తి మానం ఉప్పాదేత్వా అనేసనవసేన లాభసక్కారం వా ఉప్పాదేన్తో మిచ్ఛాదిట్ఠివసేన – ‘‘సుఖో ఇమిస్సా పరిబ్బాజికాయ దహరాయ ముదుకాయ లోమసాయ సమ్ఫస్సో’’తిఆదీని చిన్తేత్వా కామేసు పాతబ్యతం వా ఆపజ్జన్తో తీణి దుచ్చరితాని పూరేత్వా నిరయే నిబ్బత్తతి. ఇమే ద్వే సన్ధాయ తతియనయో వుత్తో.

అపరో పన అప్పదుక్ఖవిహారీ అప్పపుఞ్ఞో హోతి, సో – ‘‘అహం పుబ్బేపి అకతపుఞ్ఞతాయ సుఖేన జీవికం న లభామీ’’తి తీణి సుచరితాని పూరేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తతి.

అపరో పుఞ్ఞవా హోతి, సో – ‘‘పుబ్బేపాహం కతపుఞ్ఞతాయ సుఖం లభామి, ఇదాని పుఞ్ఞాని కరిస్సామీ’’తి తీణి సుచరితాని పూరేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తతి. ఇమే ద్వే సన్ధాయ చతుత్థనయో వుత్తో. ఇదం తిత్థియవసేన ఆగతం, సాసనేపి పన లబ్భతి.

ఏకచ్చో హి ధుతఙ్గసమాదానవసేన లూఖాజీవీ హోతి, అప్పపుఞ్ఞతాయ వా సకలమ్పి గామం విచరిత్వా ఉదరపూరం న లభతి. సో – ‘‘పచ్చయే ఉప్పాదేస్సామీ’’తి వేజ్జకమ్మాదివసేన వా అనేసనం కత్వా, అరహత్తం వా పటిజానిత్వా, తీణి వా కుహనవత్థూని పటిసేవిత్వా నిరయే నిబ్బత్తతి.

అపరో చ తాదిసోవ పుఞ్ఞవా హోతి. సో తాయ పుఞ్ఞసమ్పత్తియా మానం జనయిత్వా ఉప్పన్నం లాభం థావరం కత్తుకామో అనేసనవసేన తీణి దుచ్చరితాని పూరేత్వా నిరయే ఉప్పజ్జతి.

అపరో సమాదిన్నధుతఙ్గో అప్పపుఞ్ఞోవ హోతి, న లభతి సుఖేన జీవితవుత్తిం. సో – ‘‘పుబ్బేపాహం అకతపుఞ్ఞతాయ కిఞ్చి న లభామి, సచే ఇదాని అనేసనం కరిస్సం, ఆయతిమ్పి దుల్లభసుఖో భవిస్సామీ’’తి తీణి సుచరితాని పూరేత్వా అరహత్తం పత్తుం అసక్కోన్తో సగ్గే నిబ్బత్తతి.

అపరో పుఞ్ఞవా హోతి, సో – ‘‘పుబ్బేపాహం కతపుఞ్ఞతాయ ఏతరహి సుఖితో, ఇదానిపి పుఞ్ఞం కరిస్సామీ’’తి అనేసనం పహాయ తీణి సుచరితాని పూరేత్వా అరహత్తం పత్తుం అసక్కోన్తో సగ్గే నిబ్బత్తతి.

౩౮౩. ఆగతిఞ్చాతి – ‘‘అసుకట్ఠానతో నామ ఇమే ఆగతా’’తి ఏవం ఆగతిఞ్చ. గతిఞ్చాతి ఇదాని గన్తబ్బట్ఠానఞ్చ. చుతిఞ్చాతి తతో చవనఞ్చ. ఉపపత్తిఞ్చాతి తతో చుతానం పున ఉపపత్తిఞ్చ. కిం సబ్బం తపం గరహిస్సామీతి – ‘‘కేన కారణేన గరహిస్సామి, గరహితబ్బమేవ హి మయం గరహామ, పసంసితబ్బం పసంసామ, న భణ్డికం కరోన్తో మహారజకో వియ ధోతఞ్చ అధోతఞ్చ ఏకతో కరోమా’’తి దస్సేతి. ఇదాని తమత్థం పకాసేన్తో – ‘‘సన్తి కస్సప ఏకే సమణబ్రాహ్మణా’’తిఆదిమాహ.

౩౮౪. యం తే ఏకచ్చన్తి పఞ్చవిధం సీలం, తఞ్హి లోకే న కోచి ‘‘న సాధూ’’తి వదతి. పున యం తే ఏకచ్చన్తి పఞ్చవిధం వేరం, తం న కోచి ‘‘సాధూ’’తి వదతి. పున యం తే ఏకచ్చన్తి పఞ్చద్వారే అసంవరం, తే కిర – ‘‘చక్ఖు నామ న నిరున్ధితబ్బం, చక్ఖునా మనాపం రూపం దట్ఠబ్బ’’న్తి వదన్తి, ఏస నయో సోతాదీసు. పున యం తే ఏకచ్చన్తి పఞ్చద్వారే సంవరం.

ఏవం పరేసం వాదేన సహ అత్తనో వాదస్స సమానాసమానతం దస్సేత్వా ఇదాని అత్తనో వాదేన సహ పరేసం వాదస్స సమానాసమానతం దస్సేన్తో ‘‘యం మయ’’న్తిఆదిమాహ. తత్రాపి పఞ్చసీలాదివసేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

సమనుయుఞ్జాపనకథావణ్ణనా

౩౮౫. సమనుయుఞ్జన్తన్తి సమనుయుఞ్జన్తు, ఏత్థ చ లద్ధిం పుచ్ఛన్తో సమనుయుఞ్జతి నామ, కారణం పుచ్ఛన్తో సమనుగాహతి నామ, ఉభయం పుచ్ఛన్తో సమనుభాసతి నామ. సత్థారా వా సత్థారన్తి సత్థారా వా సద్ధిం సత్థారం ఉపసంహరిత్వా – ‘‘కిం తే సత్థా తే ధమ్మే సబ్బసో పహాయ వత్తతి, ఉదాహు సమణో గోతమో’’తి. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో.

ఇదాని తమత్థం యోజేత్వా దస్సేన్తో – ‘‘యే ఇమేసం భవత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అకుసలా అకుసలసఙ్ఖాతాతి అకుసలా చేవ ‘‘అకుసలా’’తి చ సఙ్ఖాతా ఞాతా కోట్ఠాసం వా కత్వా ఠపితాతి అత్థో. ఏస నయో సబ్బపదేసు. అపి చేత్థ సావజ్జాతి సదోసా. న అలమరియాతి నిద్దోసట్ఠేన అరియా భవితుం నాలం అసమత్థా.

౩౮౬-౩౯౨. యం విఞ్ఞూ సమనుయుఞ్జన్తాతి యేన విఞ్ఞూ అమ్హే చ అఞ్ఞే చ పుచ్ఛన్తా ఏవం వదేయ్యుం, తం ఠానం విజ్జతి, అత్థి తం కారణన్తి అత్థో. యం వా పన భోన్తో పరే గణాచరియాతి పరే పన భోన్తో గణాచరియా యం వా తం వా అప్పమత్తకం పహాయ వత్తన్తీతి అత్థో. అమ్హేవ తత్థ యేభుయ్యేన పసంసేయ్యున్తి ఇదం భగవా సత్థారా సత్థారం సమనుయుఞ్జనేపి ఆహ – సఙ్ఘేన సంఘం సమనుయుఞ్జనేపి. కస్మా? సఙ్ఘపసంసాయపి సత్థుయేవ పసంసాసిద్ధితో. పసీదమానాపి హి బుద్ధసమ్పత్తియా సఙ్ఘే, సఙ్ఘసమ్పత్తియా చ బుద్ధే పసీదన్తి, తథా హి భగవతో సరీరసమ్పత్తిం దిస్వా, ధమ్మదేసనం వా సుత్వా భవన్తి వత్తారో – ‘‘లాభా వత భో సావకానం యే ఏవరూపస్స సత్థు సన్తికావచరా’’తి, ఏవం బుద్ధసమ్పత్తియా సఙ్ఘే పసీదన్తి. భిక్ఖూనం పనాచారగోచరం అభిక్కమపటిక్కమాదీని చ దిస్వా భవన్తి వత్తారో – ‘‘సన్తికావచరానం వత భో సావకానం అయఞ్చ ఉపసమగుణో సత్థు కీవ రూపో భవిస్సతీ’’తి, ఏవం సఙ్ఘసమ్పత్తియా బుద్ధే పసీదన్తి. ఇతి యా సత్థుపసంసా, సా సఙ్ఘస్స. యా సఙ్ఘస్స పసంసా, సా సత్థూతి సఙ్ఘపసంసాయపి సత్థుయేవ పసంసాసిద్ధితో భగవా ద్వీసుపి నయేసు – ‘‘అమ్హేవ తత్థ యేభుయ్యేన పసంసేయ్యు’’న్తి ఆహ. సమణో గోతమో ఇమే ధమ్మే అనవసేసం పహాయ వత్తతి, యం వా పన భోన్తో పరే గణాచరియాతిఆదీసుపి పనేత్థ అయమధిప్పాయో – సమ్పత్తసమాదానసేతుఘాతవసేన హి తిస్సో విరతియో. తాసు సమ్పత్తసమాదాన విరతిమత్తమేవ అఞ్ఞేసం హోతి, సేతుఘాతవిరతి పన సబ్బేన సబ్బం నత్థి. పఞ్చసు పన తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదపటిపస్సద్ధినిస్సరణప్పహానేసు అట్ఠసమాపత్తివసేన చేవ విపస్సనామత్తవసేన చ తదఙ్గవిక్ఖమ్భనప్పహానమత్తమేవ అఞ్ఞేసం హోతి. ఇతరాని తీణి పహానాని సబ్బేన సబ్బం నత్థి. తథా సీలసంవరో, ఖన్తిసంవరో, ఞాణసంవరో, సతిసంవరో, వీరియసంవరోతి పఞ్చ సంవరా, తేసు పఞ్చసీలమత్తమేవ అధివాసనఖన్తిమత్తమేవ చ అఞ్ఞేసం హోతి, సేసం సబ్బేన సబ్బం నత్థి.

పఞ్చ ఖో పనిమే ఉపోసథుద్దేసా, తేసు పఞ్చసీలమత్తమేవ అఞ్ఞేసం హోతి. పాతిమోక్ఖసంవరసీలం సబ్బేన సబ్బం నత్థి. ఇతి అకుసలప్పహానే చ కుసలసమాదానే చ, తీసు విరతీసు, పఞ్చసు పహానేసు, పఞ్చసు సంవరేసు, పఞ్చసు ఉద్దేసేసు, – ‘‘అహమేవ చ మయ్హఞ్చ సావకసఙ్ఘో లోకే పఞ్ఞాయతి, మయా హి సదిసో సత్థా నామ, మయ్హం సావకసఙ్ఘేన సదిసో సఙ్ఘో నామ నత్థీ’’తి భగవా సీహనాదం నదతి.

అరియఅట్ఠఙ్గికమగ్గవణ్ణనా

౩౯౩. ఏవం సీహనాదం నదిత్వా తస్స సీహనాదస్స అవిపరీతభావావబోధనత్థం – ‘‘అత్థి, కస్సప, మగ్గో’’తిఆదిమాహ. తత్థ మగ్గోతి లోకుత్తరమగ్గో. పటిపదాతి పుబ్బభాగపటిపదా. కాలవాదీతిఆదీని బ్రహ్మజాలే వణ్ణితాని. ఇదాని తం దువిధం మగ్గఞ్చ పటిపదఞ్చ ఏకతో కత్వా దస్సేన్తో – ‘‘అయమేవ అరియో’’తిఆదిమాహ. ఇదం పన సుత్వా అచేలో చిన్తేసి – ‘‘సమణో గోతమో మయ్హంయేవ మగ్గో చ పటిపదా చ అత్థి, అఞ్ఞేసం నత్థీతి మఞ్ఞతి, హన్దస్సాహం అమ్హాకమ్పి మగ్గం కథేమీ’’తి. తతో అచేలకపటిపదం కథేసి. తేనాహ – ‘‘ఏవం వుత్తే అచేలో కస్సపో భగవన్తం ఏతదవోచ…పే… ఉదకోరోహనానుయోగమనుయుత్తో విహరతీ’’తి.

తపోపక్కమకథావణ్ణనా

౩౯౪. తత్థ తపోపక్కమాతి తపారమ్భా, తపకమ్మానీతి అత్థో. సామఞ్ఞసఙ్ఖాతాతి సమణకమ్మసఙ్ఖాతా. బ్రహ్మఞ్ఞసఙ్ఖాతాతి బ్రాహ్మణకమ్మసఙ్ఖాతా. అచేలకోతి నిచ్చోలో, నగ్గోతి అత్థో. ముత్తాచారోతి విసట్ఠాచారో, ఉచ్చారకమ్మాదీసు లోకియకులపుత్తాచారేన విరహితో ఠితకోవ ఉచ్చారం కరోతి, పస్సావం కరోతి, ఖాదతి, భుఞ్జతి చ. హత్థాపలేఖనోతి హత్థే పిణ్డమ్హి ఠితే జివ్హాయ హత్థం అపలిఖతి, ఉచ్చారం వా కత్వా హత్థస్మిఞ్ఞేవ దణ్డకసఞ్ఞీ హుత్వా హత్థేన అపలిఖతి. ‘‘భిక్ఖాగహణత్థం ఏహి, భన్తే’’తి వుత్తో న ఏతీతి న ఏహిభద్దన్తికో. ‘‘తేన హి తిట్ఠ, భన్తే’’తి వుత్తోపి న తిట్ఠతీతి నతిట్ఠభద్దన్తికో. తదుభయమ్పి కిర సో – ‘‘ఏతస్స వచనం కతం భవిస్సతీ’’తి న కరోతి. అభిహటన్తి పురేతరం గహేత్వా ఆహటం భిక్ఖం, ఉద్దిస్సకతన్తి ‘‘ఇమం తుమ్హే ఉద్దిస్స కత’’న్తి ఏవం ఆరోచితం భిక్ఖం. న నిమన్తనన్తి ‘‘అసుకం నామ కులం వా వీథిం వా గామం వా పవిసేయ్యాథా’’తి ఏవం నిమన్తితభిక్ఖమ్పి న సాదియతి, న గణ్హతి. న కుమ్భిముఖాతి కుమ్భితో ఉద్ధరిత్వా దియ్యమానం భిక్ఖం న గణ్హతి. న కళోపిముఖాతి కళోపీతి ఉక్ఖలి వా పచ్ఛి వా, తతోపి న గణ్హతి. కస్మా? కుమ్భికళోపియో మం నిస్సాయ కటచ్ఛునా పహారం లభన్తీతి. న ఏళకమన్తరన్తి ఉమ్మారం అన్తరం కత్వా దియ్యమానం న గణ్హతి. కస్మా? ‘‘అయం మం నిస్సాయ అన్తరకరణం లభతీ’’తి. దణ్డముసలేసుపి ఏసేవ నయో.

ద్విన్నన్తి ద్వీసు భుఞ్జమానేసు ఏకస్మిం ఉట్ఠాయ దేన్తే న గణ్హతి. కస్మా? ‘‘ఏకస్స కబళన్తరాయో హోతీ’’తి. న గబ్భినియాతిఆదీసు పన ‘‘గబ్భినియా కుచ్ఛియం దారకో కిలమతి. పాయన్తియా దారకస్స ఖీరన్తరాయో హోతి, పురిసన్తరగతాయ రతిఅన్తరాయో హోతీ’’తి న గణ్హతి. సంకిత్తీసూతి సంకిత్తేత్వా కతభత్తేసు, దుబ్భిక్ఖసమయే కిర అచేలకసావకా అచేలకానం అత్థాయ తతో తతో తణ్డులాదీని సమాదపేత్వా భత్తం పచన్తి. ఉక్కట్ఠో అచేలకో తతోపి న పటిగ్గణ్హతి. న యత్థ సాతి యత్థ సునఖో – ‘‘పిణ్డం లభిస్సామీ’’తి ఉపట్ఠితో హోతి, తత్థ తస్స అదత్వా ఆహటం న గణ్హతి. కస్మా? ఏతస్స పిణ్డన్తరాయో హోతీతి. సణ్డసణ్డచారినీతి సమూహసమూహచారినీ, సచే హి అచేలకం దిస్వా – ‘‘ఇమస్స భిక్ఖం దస్సామా’’తి మనుస్సా భత్తగేహం పవిసన్తి, తేసు చ పవిసన్తేసు కళోపిముఖాదీసు నిలీనా మక్ఖికా ఉప్పతిత్వా సణ్డసణ్డా చరన్తి, తతో ఆహటం భిక్ఖం న గణ్హతి. కస్మా? మం నిస్సాయ మక్ఖికానం గోచరన్తరాయో జాతోతి.

థుసోదకన్తి సబ్బసస్ససమ్భారేహి కతం సోవీరకం. ఏత్థ చ సురాపానమేవ సావజ్జం, అయం పన సబ్బేసుపి సావజ్జసఞ్ఞీ. ఏకాగారికోతి యో ఏకస్మింయేవ గేహే భిక్ఖం లభిత్వా నివత్తతి. ఏకాలోపికోతి యో ఏకేనేవ ఆలోపేన యాపేతి. ద్వాగారికాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏకిస్సాపి దత్తియాతి ఏకాయ దత్తియా. దత్తి నామ ఏకా ఖుద్దకపాతి హోతి, యత్థ అగ్గభిక్ఖం పక్ఖిపిత్వా ఠపేన్తి. ఏకాహికన్తి ఏకదివసన్తరికం. అద్ధమాసికన్తి అద్ధమాసన్తరికం. పరియాయభత్తభోజనన్తి వారభత్తభోజనం, ఏకాహవారేన ద్వీహవారేన సత్తాహవారేన అడ్ఢమాసవారేనాతి ఏవం దివసవారేన ఆగతభత్తభోజనం.

౩౯౫. సాకభక్ఖోతి అల్లసాకభక్ఖో. సామాకభక్ఖోతి సామాకతణ్డులభక్ఖో. నీవారాదీసు నీవారో నామ అరఞ్ఞే సయంజాతా వీహిజాతి. దద్దులన్తి చమ్మకారేహి చమ్మం లిఖిత్వా ఛడ్డితకసటం. హటం వుచ్చతి సిలేసోపి సేవాలోపి. కణన్తి కుణ్డకం. ఆచామోతి భత్తఉక్ఖలికాయ లగ్గో ఝామకఓదనో, తం ఛడ్డితట్ఠానతోవ గహేత్వా ఖాదతి, ‘‘ఓదనకఞ్జియ’’న్తిపి వదన్తి. పిఞ్ఞాకాదయో పాకటా ఏవ. పవత్తఫలభోజీతి పతితఫలభోజీ.

౩౯౬. సాణానీతి సాణవాకచోళాని. మసాణానీతి మిస్సకచోళాని. ఛవదుస్సానీతి మతసరీరతో ఛడ్డితవత్థాని, ఏరకతిణాదీని వా గన్థేత్వా కతనివాసనాని. పంసుకూలానీతి పథవియం ఛడ్డితనన్తకాని. తిరీటానీతి రుక్ఖతచవత్థాని. అజినన్తి అజినమిగచమ్మం. అజినక్ఖిపన్తి తదేవ మజ్ఝే ఫాలితకం. కుసచీరన్తి కుసతిణాని గన్థేత్వా కతచీరం. వాకచీరఫలకచీరేసుపి ఏసేవ నయో. కేసకమ్బలన్తి మనుస్సకేసేహి కతకమ్బలం. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘సేయ్యథాపి భిక్ఖవే, యాని కానిచి తన్తావుతాని వత్థాని, కేసకమ్బలో తేసం పటికిట్ఠో అక్ఖాయతి. కేసకమ్బలో, భిక్ఖవే, సీతే సీతో, ఉణ్హే ఉణ్హో అప్పగ్ఘో చ దుబ్బణ్ణో చ దుగ్గన్ధో దుక్ఖసమ్ఫస్సో’’తి.

వాళకమ్బలన్తి అస్సవాలేహి కతకమ్బలం. ఉలూకపక్ఖికన్తి ఉలూకపక్ఖాని గన్థేత్వా కతనివాసనం. ఉక్కుటికప్పధానమనుయుత్తోతి ఉక్కుటికవీరియం అనుయుత్తో, గచ్ఛన్తోపి ఉక్కుటికోవ హుత్వా ఉప్పతిత్వా ఉప్పతిత్వా గచ్ఛతి. కణ్టకాపస్సయికోతి అయకణ్టకే వా పకతికణ్టకే వా భూమియం కోట్టేత్వా తత్థ చమ్మం అత్థరిత్వా ఠానచఙ్కమాదీని కరోతి. సేయ్యన్తి సయన్తోపి తత్థేవ సేయ్యం కప్పేతి. ఫలకసేయ్యన్తి రుక్ఖఫలకే సేయ్యం. థణ్డిలసేయ్యన్తి థణ్డిలే ఉచ్చే భూమిఠానే సేయ్యం. ఏకపస్సయికోతి ఏకపస్సేనేవ సయతి. రజోజల్లధరోతి సరీరం తేలేన మక్ఖిత్వా రజుట్ఠానట్ఠానే తిట్ఠతి, అథస్స సరీరే రజోజల్లం లగ్గతి, తం ధారేతి. యథాసన్థతికోతి లద్ధం ఆసనం అకోపేత్వా యదేవ లభతి, తత్థేవ నిసీదనసీలో. వేకటికోతి వికటఖాదనసీలో. వికటన్తి గూథం వుచ్చతి. అపానకోతి పటిక్ఖిత్తసీతుదకపానో. సాయం తతియమస్సాతి సాయతతియకం. పాతో, మజ్ఝన్హికే, సాయన్తి దివసస్స తిక్ఖత్తుం పాపం పవాహేస్సామీతి ఉదకోరోహనానుయోగం అనుయుత్తో విహరతీతి.

తపోపక్కమనిరత్థకతావణ్ణనా

౩౯౭. అథ భగవా సీలసమ్పదాదీహి వినా తేసం తపోపక్కమానం నిరత్థకతం దస్సేన్తో – ‘‘అచేలకో చేపి కస్సప హోతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఆరకా వాతి దూరేయేవ. అవేరన్తి దోసవేరవిరహితం. అబ్యాపజ్జన్తి దోమనస్సబ్యాపజ్జరహితం.

౩౯౮. దుక్కరం, భో గోతమాతి ఇదం కస్సపో ‘‘మయం పుబ్బే ఏత్తకమత్తం సామఞ్ఞఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞఞ్చాతి విచరామ, తుమ్హే పన అఞ్ఞంయేవ సామఞ్ఞఞ్చ బ్రహ్మఞ్ఞఞ్చ వదథా’’తి దీపేన్తో ఆహ. పకతి ఖో ఏసాతి పకతికథా ఏసా. ఇమాయ చ, కస్సప, మత్తాయాతి ‘‘కస్సప యది ఇమినా పమాణేన ఏవం పరిత్తకేన పటిపత్తిక్కమేన సామఞ్ఞం వా బ్రహ్మఞ్ఞం వా దుక్కరం సుదుక్కరం నామ అభవిస్స, తతో నేతం అభవిస్స కల్లం వచనాయ దుక్కరం సామఞ్ఞ’’న్తి అయమేత్థ పదసమ్బన్ధేన సద్ధిం అత్థో. ఏతేన నయేన సబ్బత్థ పదసమ్బన్ధో వేదితబ్బో.

౩౯౯. దుజ్జానోతి ఇదమ్పి సో ‘‘మయం పుబ్బే ఏత్తకేన సమణో వా బ్రాహ్మణో వా హోతీతి విచరామ, తుమ్హే పన అఞ్ఞథా వదథా’’తి ఇదం సన్ధాయాహ. అథస్స భగవా తం పకతివాదం పటిక్ఖిపిత్వా సభావతోవ దుజ్జానభావం ఆవికరోన్తో పునపి – ‘‘పకతి ఖో’’తిఆదిమాహ. తత్రాపి వుత్తనయేనేవ పదసమ్బన్ధం కత్వా అత్థో వేదితబ్బో.

సీలసమాధిపఞ్ఞాసమ్పదావణ్ణనా

౪౦౦-౪౦౧. కతమా పన సా, భో గోతమాతి కస్మా పుచ్ఛతి. అయం కిర పణ్డితో భగవతో కథేన్తస్సేవ కథం ఉగ్గహేసి, అథ అత్తనో పటిపత్తియా నిరత్థకతం విదిత్వా సమణో గోతమో – ‘‘తస్స ‘చాయం సీలసమ్పదా, చిత్తసమ్పదా, పఞ్ఞాసమ్పదా అభావితా హోతి అసచ్ఛికతా, అథ ఖో సో ఆరకావ సామఞ్ఞా’తిఆదిమాహ. హన్ద దాని నం తా సమ్పత్తియో పుచ్ఛామీ’’తి సీలసమ్పదాదివిజాననత్థం పుచ్ఛతి. అథస్స భగవా బుద్ధుప్పాదం దస్సేత్వా తన్తిధమ్మం కథేన్తో తా సమ్పత్తియో దస్సేతుం – ‘‘ఇధ కస్సపా’’తిఆదిమాహ. ఇమాయ చ కస్సప సీలసమ్పదాయాతి ఇదం అరహత్తఫలమేవ సన్ధాయ వుత్తం. అరహత్తఫలపరియోసానఞ్హి భగవతో సాసనం. తస్మా అరహత్తఫలసమ్పయుత్తాహి సీలచిత్తపఞ్ఞాసమ్పదాహి అఞ్ఞా ఉత్తరితరా వా పణీతతరా వా సీలాదిసమ్పదా నత్థీతి ఆహ.

సీహనాదకథావణ్ణనా

౪౦౨. ఏవఞ్చ పన వత్వా ఇదాని అనుత్తరం మహాసీహనాదం నదన్తో – ‘‘సన్తి కస్సప ఏకే సమణబ్రాహ్మణా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అరియన్తి నిరుపక్కిలేసం పరమవిసుద్ధం. పరమన్తి ఉత్తమం, పఞ్చసీలాని హిఆదిం కత్వా యావ పాతిమోక్ఖసంవరసీలా సీలమేవ, లోకుత్తరమగ్గఫలసమ్పయుత్తం పన పరమసీలం నామ. నాహం తత్థాతి తత్థ సీలేపి పరమసీలేపి అహం అత్తనో సమసమం మమ సీలసమేన సీలేన మయా సమం పుగ్గలం న పస్సామీతి అత్థో. అహమేవ తత్థ భియ్యోతి అహమేవ తస్మిం సీలే ఉత్తమో. కతమస్మిం? యదిదం అధిసీలన్తి యం ఏతం ఉత్తమం సీలన్తి అత్థో. ఇతి ఇమం పఠమం సీహనాదం నదతి.

తపోజిగుచ్ఛవాదాతి యే తపోజిగుచ్ఛం వదన్తి. తత్థ తపతీతి తపో, కిలేససన్తాపకవీరియస్సేతం నామం, తదేవ తే కిలేసే జిగుచ్ఛతీతి జిగుచ్ఛా. అరియా పరమాతి ఏత్థ నిద్దోసత్తా అరియా, అట్ఠఆరమ్భవత్థువసేనపి ఉప్పన్నా విపస్సనావీరియసఙ్ఖాతా తపోజిగుచ్ఛా తపోజిగుచ్ఛావ, మగ్గఫలసమ్పయుత్తా పరమా నామ. అధిజేగుచ్ఛన్తి ఇధ జిగుచ్ఛభావో జేగుచ్ఛం, ఉత్తమం జేగుచ్ఛం అధిజేగుచ్ఛం, తస్మా యదిదం అధిజేగుచ్ఛం, తత్థ అహమేవ భియ్యోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. పఞ్ఞాధికారేపి కమ్మస్సకతాపఞ్ఞా చ విపస్సనాపఞ్ఞా చ పఞ్ఞా నామ, మగ్గఫలసమ్పయుత్తా పరమా పఞ్ఞా నామ. అధిపఞ్ఞన్తి ఏత్థ లిఙ్గవిపల్లాసో వేదితబ్బో, అయం పనేత్థత్థో – యాయం అధిపఞ్ఞా నామ అహమేవ తత్థ భియ్యోతి విముత్తాధికారే తదఙ్గవిక్ఖమ్భనవిముత్తియో విముత్తి నామ, సముచ్ఛేదపటిపస్సద్ధినిస్సరణవిముత్తియో పన పరమా విముత్తీతి వేదితబ్బా. ఇధాపి చ యదిదం అధివిముత్తీతి యా అయం అధివిముత్తి, అహమేవ తత్థ భియ్యోతి అత్థో.

౪౦౩. సుఞ్ఞాగారేతి సుఞ్ఞే ఘరే, ఏకకోవ నిసీదిత్వాతి అధిప్పాయో. పరిసాసు చాతి అట్ఠసు పరిసాసు. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘చత్తారిమాని, సారిపుత్త, తథాగతస్స వేసారజ్జాని. యేహి వేసారజ్జేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౦) సుత్తం విత్థారేతబ్బం.

పఞ్హఞ్చ నం పుచ్ఛన్తీతి పణ్డితా దేవమనుస్సా నం పఞ్హం అభిసఙ్ఖరిత్వా పుచ్ఛన్తి. బ్యాకరోతీతి తఙ్ఖణఞ్ఞేవ విస్సజ్జేసి. చిత్తం ఆరాధేతీతి పఞ్హావిస్సజ్జనేన మహాజనస్స చిత్తం పరితోసేతియేవ. నో చ ఖో సోతబ్బం మఞ్ఞన్తీతి చిత్తం ఆరాధేత్వా కథేన్తస్సపిస్స వచనం పరే సోతబ్బం న మఞ్ఞన్తీతి, ఏవఞ్చ వదేయ్యున్తి అత్థో. సోతబ్బఞ్చస్స మఞ్ఞన్తీతి దేవాపి మనుస్సాపి మహన్తేనేవ ఉస్సాహేన సోతబ్బం మఞ్ఞన్తి. పసీదన్తీతి సుపసన్నా కల్లచిత్తా ముదుచిత్తా హోన్తి. పసన్నాకారం కరోన్తీతి న ముద్ధప్పసన్నావ హోన్తి, పణీతాని చీవరాదీని వేళువనవిహారాదయో చ మహావిహారే పరిచ్చజన్తా పసన్నాకారం కరోన్తి. తథత్తాయాతి యం సో ధమ్మం దేసేతి తథా భావాయ, ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తిపూరణత్థాయ పటిపజ్జన్తీతి అత్థో. తథత్తాయ చ పటిపజ్జన్తీతి తథభావాయ పటిపజ్జన్తి, తస్స హి భగవతో ధమ్మం సుత్వా కేచి సరణేసు కేచి పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠహన్తి, అపరే నిక్ఖమిత్వా పబ్బజన్తి. పటిపన్నా చ ఆరాధేన్తీతి తఞ్చ పన పటిపదం పటిపన్నా పూరేతుం సక్కోన్తి, సబ్బాకారేన పన పూరేన్తి, పటిపత్తిపూరణేన తస్స భోతో గోతమస్స చిత్తం ఆరాధేన్తీతి వత్తబ్బా.

ఇమస్మిం పనోకాసే ఠత్వా సీహనాదా సమోధానేతబ్బా. ఏకచ్చం తపస్సిం నిరయే నిబ్బత్తం పస్సామీతి హి భగవతో ఏకో సీహనాదో. అపరం సగ్గే నిబ్బత్తం పస్సామీతి ఏకో. అకుసలధమ్మప్పహానే అహమేవ సేట్ఠోతి ఏకో. కుసలధమ్మసమాదానేపి అహమేవ సేట్ఠోతి ఏకో. అకుసలధమ్మప్పహానే మయ్హమేవ సావకసఙ్ఘో సేట్ఠోతి ఏకో. కుసలధమ్మసమాదానేపి మయ్హంయేవ సావకసఙ్ఘో సేట్ఠోతి ఏకో. సీలేన మయ్హం సదిసో నత్థీతి ఏకో. వీరియేన మయ్హం సదిసో నత్థీతి ఏకో. పఞ్ఞాయ…పే… విముత్తియా…పే… సీహనాదం నదన్తో పరిసమజ్ఝే నిసీదిత్వా నదామీతి ఏకో. విసారదో హుత్వా నదామీతి ఏకో. పఞ్హం మం పుచ్ఛన్తీతి ఏకో. పఞ్హం పుట్ఠో విస్సజ్జేమీతి ఏకో. విస్సజ్జనేన పరస్స చిత్తం ఆరాధేమీతి ఏకో. సుత్వా సోతబ్బం మఞ్ఞన్తీతి ఏకో. సుత్వా మే పసీదన్తీతి ఏకో. పసన్నాకారం కరోన్తీతి ఏకో. యం పటిపత్తిం దేసేమి, తథత్తాయ పటిపజ్జన్తీతి ఏకో. పటిపన్నా చ మం ఆరాధేన్తీతి ఏకో. ఇతి పురిమానం దసన్నం ఏకేకస్స – ‘‘పరిసాసు చ నదతీ’’తి ఆదయో దస దస పరివారా. ఏవం తే దస పురిమానం దసన్నం పరివారవసేన సతం పురిమా చ దసాతి దసాధికం సీహనాదసతం హోతి. ఇతో అఞ్ఞస్మిం పన సుత్తే ఏత్తకా సీహనాదా దుల్లభా, తేనిదం సుత్తం మహాసీహనాదన్తి వుచ్చతి. ఇతి భగవా ‘‘సీహనాదం ఖో సమణో గోతమో నదతి, తఞ్చ ఖో సుఞ్ఞాగారే నదతీ’’తి ఏవం వాదాను వాదం పటిసేధేత్వా ఇదాని పరిసతి నదితపుబ్బం సీహనాదం దస్సేన్తో ‘‘ఏకమిదాహ’’న్తిఆదిమాహ.

తిత్థియపరివాసకథావణ్ణనా

౪౦౪. తత్థ తత్ర మం అఞ్ఞతరో తపబ్రహ్మచారీతి తత్ర రాజగహే గిజ్ఝకూటే పబ్బతే విహరన్తం మం అఞ్ఞతరో తపబ్రహ్మచారీ నిగ్రోధో నామ పరిబ్బాజకో. అధిజేగుచ్ఛేతి వీరియేన పాపజిగుచ్ఛనాధికారే పఞ్హం పుచ్ఛి. ఇదం యం తం భగవా గిజ్ఝకూటే మహావిహారే నిసిన్నో ఉదుమ్బరికాయ దేవియా ఉయ్యానే నిసిన్నస్స నిగ్రోధస్స చ పరిబ్బాజకస్స సన్ధానస్స చ ఉపాసకస్స దిబ్బాయ సోతధాతుయా కథాసల్లాపం సుత్వా ఆకాసేనాగన్త్వా తేసం సన్తికే పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదిత్వా నిగ్రోధేన అధిజేగుచ్ఛే పుట్ఠపఞ్హం విస్సజ్జేసి, తం సన్ధాయ వుత్తం. పరం వియ మత్తాయాతి పరమాయ మత్తాయ, అతిమహన్తేనేవ పమాణేనాతి అత్థో. కో హి, భన్తేతి ఠపేత్వా అన్ధబాలం దిట్ఠిగతికం అఞ్ఞో పణ్డితజాతికో ‘‘కో నామ భగవతో ధమ్మం సుత్వా న అత్తమనో అస్సా’’తి వదతి. లభేయ్యాహన్తి ఇదం సో – ‘‘చిరం వత మే అనియ్యానికపక్ఖే యోజేత్వా అత్తా కిలమితో, ‘సుక్ఖనదీతీరే న్హాయిస్సామీ’తి సమ్పరివత్తేన్తేన వియ థుసే కోట్టేన్తేన వియ న కోచి అత్థో నిప్ఫాదితో. హన్దాహం అత్తానం యోగే యోజేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఆహ. అథ భగవా యో అనేన ఖన్ధకే తిత్థియపరివాసో పఞ్ఞత్తో, యో అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో సామణేరభూమియం ఠితో – ‘‘అహం భన్తే, ఇత్థన్నామో అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఆకఙ్ఖామి ఉపసమ్పదం, స్వాహం, భన్తే, సంఘం చత్తారో మాసే పరివాసం యాచామీ’’తిఆదినా (మహావ. ౮౬) నయేన సమాదియిత్వా పరివసతి, తం సన్ధాయ – ‘‘యో ఖో, కస్సప, అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో’’తిఆదిమాహ.

౪౦౫. తత్థ పబ్బజ్జన్తి వచనసిలిట్ఠతావసేనేవ వుత్తం, అపరివసిత్వాయేవ హి పబ్బజ్జం లభతి. ఉపసమ్పదత్థికేన పన నాతికాలేన గామప్పవేసనాదీని అట్ఠ వత్తాని పూరేన్తేన పరివసితబ్బం. ఆరద్ధచిత్తాతి అట్ఠవత్తపూరణేన తుట్ఠచిత్తా, అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో. విత్థారతో పనేస తిత్థియపరివాసో సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయం పబ్బజ్జఖన్ధకవణ్ణనాయ వుత్తనయేన వేదితబ్బో. అపి చ మేత్థాతి అపి చ మే ఏత్థ. పుగ్గలవేమత్తతా విదితాతి పుగ్గలనానత్తం విదితం. ‘‘అయం పుగ్గలో పరివాసారహో, అయం న పరివాసారహో’’తి ఇదం మయ్హం పాకటన్తి దస్సేతి. తతో కస్సపో చిన్తేసి – ‘‘అహో అచ్ఛరియం బుద్ధసాసనం, యత్థ ఏవం ఘంసిత్వా కోట్టేత్వా యుత్తమేవ గణ్హన్తి, అయుత్తం ఛడ్డేన్తీ’’తి, తతో సుట్ఠుతరం పబ్బజ్జాయ సఞ్జాతుస్సాహో – ‘‘సచే భన్తే’’తిఆదిమాహ.

అథ ఖో భగవా తస్స తిబ్బచ్ఛన్దతం విదిత్వా – ‘‘న కస్సపో పరివాసం అరహతీ’’తి అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసి – ‘‘గచ్ఛ భిక్ఖు కస్సపం న్హాపేత్వా పబ్బాజేత్వా ఆనేహీ’’తి. సో తథా కత్వా తం పబ్బాజేత్వా భగవతో సన్తికం ఆగమాసి. భగవా తం గణమజ్ఝే నిసీదాపేత్వా ఉపసమ్పాదేసి. తేన వుత్తం – ‘‘అలత్థ ఖో అచేలో కస్సపో భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పద’’న్తి. అచిరూపసమ్పన్నోతి ఉపసమ్పన్నో హుత్వా నచిరమేవ. వూపకట్ఠోతి వత్థుకామకిలేసకామేహి కాయేన చేవ చిత్తేన చ వూపకట్ఠో. అప్పమత్తోతి కమ్మట్ఠానే సతిం అవిజహన్తో. ఆతాపీతి కాయికచేతసికసఙ్ఖాతేన వీరియాతాపేన ఆతాపీ. పహితత్తోతి కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖతాయ పేసితచిత్తో విస్సట్ఠఅత్తభావో. యస్సత్థాయాతి యస్స అత్థాయ. కులపుత్తాతి ఆచారకులపుత్తా. సమ్మదేవాతి హేతునావ కారణేనేవ. తదనుత్తరన్తి తం అనుత్తరం. బ్రహ్మచరియపరియోసానన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స పరియోసానభూతం అరహత్తఫలం. తస్స హి అత్థాయ కులపుత్తా పబ్బజన్తి. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి అత్తనాయేవ పఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా, అపరప్పచ్చయం కత్వాతి అత్థో. ఉపసమ్పజ్జ విహాసీతి పాపుణిత్వా సమ్పాదేత్వా విహాసి, ఏవం విహరన్తో చ ఖీణా జాతి…పే… అబ్భఞ్ఞాసీతి.

ఏవమస్స పచ్చవేక్ఖణభూమిం దస్సేత్వా అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేతుం ‘‘అఞ్ఞతరో ఖో పనాయస్మా కస్సపో అరహతం అహోసీ’’తి వుత్తం. తత్థ అఞ్ఞతరోతి ఏకో. అరహతన్తి అరహన్తానం, భగవతో సావకానం అరహన్తానం అబ్భన్తరో అహోసీతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. యం యం పన అన్తరన్తరా న వుత్తం, తం తం తత్థ తత్థ వుత్తత్తా పాకటమేవాతి.

ఇతి సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయం

మహాసీహనాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.