నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

దీఘనికాయే

సీలక్ఖన్ధవగ్గట్ఠకథా

గన్థారమ్భకథా

కరుణాసీతలహదయం, పఞ్ఞాపజ్జోతవిహతమోహతమం;

సనరామరలోకగరుం, వన్దే సుగతం గతివిముత్తం.

బుద్ధోపి బుద్ధభావం, భావేత్వా చేవ సచ్ఛికత్వా చ;

యం ఉపగతో గతమలం, వన్దే తమనుత్తరం ధమ్మం.

సుగతస్స ఓరసానం, పుత్తానం మారసేనమథనానం;

అట్ఠన్నమ్పి సమూహం, సిరసా వన్దే అరియసఙ్ఘం.

ఇతి మే పసన్నమతినో, రతనత్తయవన్దనామయం పుఞ్ఞం;

యం సువిహతన్తరాయో, హుత్వా తస్సానుభావేన.

దీఘస్స దీఘసుత్తఙ్కితస్స, నిపుణస్స ఆగమవరస్స;

బుద్ధానుబుద్ధసంవణ్ణితస్స, సద్ధావహగుణస్స.

అత్థప్పకాసనత్థం, అట్ఠకథా ఆదితో వసిసతేహి;

పఞ్చహి యా సఙ్గీతా, అనుసఙ్గీతా చ పచ్ఛాపి.

సీహళదీపం పన ఆభతాథ, వసినా మహామహిన్దేన;

ఠపితా సీహళభాసాయ, దీపవాసీనమత్థాయ.

అపనేత్వాన తతోహం, సీహళభాసం మనోరమం భాసం;

తన్తినయానుచ్ఛవికం, ఆరోపేన్తో విగతదోసం.

సమయం అవిలోమేన్తో, థేరానం థేరవంసపదీపానం;

సునిపుణవినిచ్ఛయానం, మహావిహారే నివాసీనం.

హిత్వా పునప్పునాగతమత్థం, అత్థం పకాసయిస్సామి;

సుజనస్స చ తుట్ఠత్థం, చిరట్ఠితత్థఞ్చ ధమ్మస్స.

సీలకథా ధుతధమ్మా, కమ్మట్ఠానాని చేవ సబ్బాని;

చరియావిధానసహితో, ఝానసమాపత్తివిత్థారో.

సబ్బా చ అభిఞ్ఞాయో, పఞ్ఞాసఙ్కలననిచ్ఛయో చేవ;

ఖన్ధధాతాయతనిన్ద్రియాని, అరియాని చేవ చత్తారి.

సచ్చాని పచ్చయాకారదేసనా, సుపరిసుద్ధనిపుణనయా;

అవిముత్తతన్తిమగ్గా, విపస్సనా భావనా చేవ.

ఇతి పన సబ్బం యస్మా, విసుద్ధిమగ్గే మయా సుపరిసుద్ధం;

వుత్తం తస్మా భియ్యో, న తం ఇధ విచారయిస్సామి.

‘‘మజ్ఝే విసుద్ధిమగ్గో, ఏస చతున్నమ్పి ఆగమానఞ్హి;

ఠత్వా పకాసయిస్సతి, తత్థ యథా భాసితం అత్థం’’.

ఇచ్చేవ కతో తస్మా, తమ్పి గహేత్వాన సద్ధిమేతాయ;

అట్ఠకథాయ విజానథ, దీఘాగమనిస్సితం అత్థన్తి.

నిదానకథా

తత్థ దీఘాగమో నామ సీలక్ఖన్ధవగ్గో, మహావగ్గో, పాథికవగ్గోతి వగ్గతో తివగ్గో హోతి; సుత్తతో చతుత్తింససుత్తసఙ్గహో. తస్స వగ్గేసు సీలక్ఖన్ధవగ్గో ఆది, సుత్తేసు బ్రహ్మజాలం. బ్రహ్మజాలస్సాపి ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదికం ఆయస్మతా ఆనన్దేన పఠమమహాసఙ్గీతికాలే వుత్తం నిదానమాది.

పఠమమహాసఙ్గీతికథా

పఠమమహాసఙ్గీతి నామ చేసా కిఞ్చాపి వినయపిటకే తన్తిమారూళ్హా, నిదానకోసల్లత్థం పన ఇధాపి ఏవం వేదితబ్బా. ధమ్మచక్కప్పవత్తనఞ్హి ఆదిం కత్వా యావ సుభద్దపరిబ్బాజకవినయనా కతబుద్ధకిచ్చే, కుసినారాయం ఉపవత్తనే మల్లానం సాలవనే యమకసాలానమన్తరే విసాఖపుణ్ణమదివసే పచ్చూససమయే అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతే భగవతి లోకనాథే, భగవతో ధాతుభాజనదివసే సన్నిపతితానం సత్తన్నం భిక్ఖుసతసహస్సానం సఙ్ఘత్థేరో ఆయస్మా మహాకస్సపో సత్తాహపరినిబ్బుతే భగవతి సుభద్దేన వుడ్ఢపబ్బజితేన – ‘‘అలం, ఆవుసో, మా సోచిత్థ, మా పరిదేవిత్థ, సుముత్తా మయం తేన మహాసమణేన, ఉపద్దుతా చ హోమ – ‘ఇదం వో కప్పతి, ఇదం వో న కప్పతీ’తి, ఇదాని పన మయం యం ఇచ్ఛిస్సామ, తం కరిస్సామ, యం న ఇచ్ఛిస్సామ న తం కరిస్సామా’’తి (చూళవ. ౪౩౭) వుత్తవచనమనుస్సరన్తో, ఈదిసస్స చ సఙ్ఘసన్నిపాతస్స పున దుల్లభభావం మఞ్ఞమానో, ‘‘ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యం పాపభిక్ఖూ ‘అతీతసత్థుకం పావచన’న్తి మఞ్ఞమానా పక్ఖం లభిత్వా నచిరస్సేవ సద్ధమ్మం అన్తరధాపేయ్యుం, యావ చ ధమ్మవినయో తిట్ఠతి, తావ అనతీతసత్థుకమేవ పావచనం హోతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘యో వో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో, సో వో మమచ్చయేన సత్థా’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౬).

‘యంనూనాహం ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయేయ్యం, యథయిదం సాసనం అద్ధనియం అస్స చిరట్ఠితికం’.

యఞ్చాహం భగవతా –

‘ధారేస్ససి పన మే త్వం, కస్సప, సాణాని పంసుకూలాని నిబ్బసనానీ’తి (సం. ని. ౨.౧౫౪) వత్వా చీవరే సాధారణపరిభోగేన.

‘అహం, భిక్ఖవే, యావదేవ ఆకఙ్ఖామి వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరామి; కస్సపోపి, భిక్ఖవే, యావదేవ, ఆకఙ్ఖతి వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’తి (సం. ని. ౨.౧౫౨).

ఏవమాదినా నయేన నవానుపుబ్బవిహారఛళభిఞ్ఞాప్పభేదే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే అత్తనా సమసమట్ఠపనేన చ అనుగ్గహితో, తథా ఆకాసే పాణిం చాలేత్వా అలగ్గచిత్తతాయ చేవ చన్దోపమపటిపదాయ చ పసంసితో, తస్స కిమఞ్ఞం ఆణణ్యం భవిస్సతి. నను మం భగవా రాజా వియ సకకవచఇస్సరియానుప్పదానేన అత్తనో కులవంసప్పతిట్ఠాపకం పుత్తం ‘సద్ధమ్మవంసప్పతిట్ఠాపకో మే అయం భవిస్సతీ’తి, మన్త్వా ఇమినా అసాధారణేన అనుగ్గహేన అనుగ్గహేసి, ఇమాయ చ ఉళారాయ పసంసాయ పసంసీతి చిన్తయన్తో ధమ్మవినయసఙ్గాయనత్థం భిక్ఖూనం ఉస్సాహం జనేసి. యథాహ –

‘‘అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘ఏకమిదాహం, ఆవుసో, సమయం పావాయ కుసినారం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహీ’’తి (చూళవ. ౪౩౭) సబ్బం సుభద్దకణ్డం విత్థారతో వేదితబ్బం. అత్థం పనస్స మహాపరినిబ్బానావసానే ఆగతట్ఠానేయేవ కథయిస్సామ.

తతో పరం ఆహ –

‘‘హన్ద మయం, ఆవుసో, ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయామ, పురే అధమ్మో దిప్పతి, ధమ్మో పటిబాహియ్యతి; పురే అవినయో దిప్పతి, వినయో పటిబాహియ్యతి; పురే అధమ్మవాదినో బలవన్తో హోన్తి, ధమ్మవాదినో దుబ్బలా హోన్తి, పురే అవినయవాదినో బలవన్తో హోన్తి, వినయవాదినో దుబ్బలా హోన్తీ’’తి (చూళవ. ౪౩౭).

భిక్ఖూ ఆహంసు – ‘‘తేన హి, భన్తే, థేరో భిక్ఖూ ఉచ్చినతూ’’తి. థేరో పన సకలనవఙ్గసత్థుసాసనపరియత్తిధరే పుథుజ్జనసోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామి సుక్ఖవిపస్సక ఖీణాసవభిక్ఖూ అనేకసతే, అనేకసహస్సే చ వజ్జేత్వా తిపిటకసబ్బపరియత్తిప్పభేదధరే పటిసమ్భిదాప్పత్తే మహానుభావే యేభుయ్యేన భగవతో ఏతదగ్గం ఆరోపితే తేవిజ్జాదిభేదే ఖీణాసవభిక్ఖూయేవ ఏకూనపఞ్చసతే పరిగ్గహేసి. యే సన్ధాయ ఇదం వుత్తం – ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఏకేనూనాని పఞ్చ అరహన్తసతాని ఉచ్చినీ’’తి (చూళవ. ౪౩౭).

కిస్స పన థేరో ఏకేనూనమకాసీతి? ఆయస్మతో ఆనన్దత్థేరస్స ఓకాసకరణత్థం. తేనహాయస్మతా సహాపి, వినాపి, న సక్కా ధమ్మసఙ్గీతిం కాతుం. సో హాయస్మా సేక్ఖో సకరణీయో, తస్మా సహాపి న సక్కా. యస్మా పనస్స కిఞ్చి దసబలదేసితం సుత్తగేయ్యాదికం అప్పచ్చక్ఖం నామ నత్థి. యథాహ –

‘‘ద్వాసీతి బుద్ధతో గణ్హిం, ద్వే సహస్సాని భిక్ఖుతో;

చతురాసీతి సహస్సాని, యే మే ధమ్మా పవత్తినో’’తి. (థేరగా. ౧౦౨౭);

తస్మా వినాపి న సక్కా.

యది ఏవం సేక్ఖోపి సమానో ధమ్మసఙ్గీతియా బహుకారత్తా థేరేన ఉచ్చినితబ్బో అస్స, అథ కస్మా న ఉచ్చినితోతి? పరూపవాదవివజ్జనతో. థేరో హి ఆయస్మన్తే ఆనన్దే అతివియ విస్సత్థో అహోసి, తథా హి నం సిరస్మిం పలితేసు జాతేసుపి ‘న వాయం కుమారకో మత్తమఞ్ఞాసీ’తి, (సం. ని. ౨.౧౫౪) కుమారకవాదేన ఓవదతి. సక్యకులప్పసుతో చాయస్మా తథాగతస్స భాతా చూళపితుపుత్తో. తత్థ కేచి భిక్ఖూ ఛన్దాగమనం వియ మఞ్ఞమానా – ‘‘బహూ అసేక్ఖపటిసమ్భిదాప్పత్తే భిక్ఖూ ఠపేత్వా ఆనన్దం సేక్ఖపటిసమ్భిదాప్పత్తం థేరో ఉచ్చినీ’’తి ఉపవదేయ్యుం. తం పరూపవాదం పరివజ్జేన్తో, ‘ఆనన్దం వినా ధమ్మసఙ్గీతిం న సక్కా కాతుం, భిక్ఖూనంయేవ నం అనుమతియా గహేస్సామీ’తి న ఉచ్చిని.

అథ సయమేవ భిక్ఖూ ఆనన్దస్సత్థాయ థేరం యాచింసు. యథాహ –

‘‘భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం మహాకస్సపం ఏతదవోచుం – ‘అయం, భన్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో కిఞ్చాపి సేక్ఖో అభబ్బో ఛన్దా దోసా మోహా భయా అగతిం గన్తుం, బహు చానేన భగవతో సన్తికే ధమ్మో చ వినయో చ పరియత్తో, తేన హి, భన్తే, థేరో ఆయస్మన్తమ్పి ఆనన్దం ఉచ్చినతూ’తి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మన్తమ్పి ఆనన్దం ఉచ్చినీ’’తి (చూళవ. ౪౩౭).

ఏవం భిక్ఖూనం అనుమతియా ఉచ్చినితేన తేనాయస్మతా సద్ధిం పఞ్చథేరసతాని అహేసుం.

అథ ఖో థేరానం భిక్ఖూనం ఏతదహోసి – ‘‘కత్థ ను ఖో మయం ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయేయ్యామా’’తి? అథ ఖో థేరానం భిక్ఖూనం ఏతదహోసి – ‘‘రాజగహం ఖో మహాగోచరం పహూతసేనాసనం, యంనూన మయం రాజగహే వస్సం వసన్తా ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయేయ్యామ, న అఞ్ఞే భిక్ఖూ రాజగహే వస్సం ఉపగచ్ఛేయ్యు’’న్తి (చూళవ. ౪౩౭).

కస్మా పన నేసం ఏతదహోసి? ‘‘ఇదం పన అమ్హాకం థావరకమ్మం, కోచి విసభాగపుగ్గలో సఙ్ఘమజ్ఝం పవిసిత్వా ఉక్కోటేయ్యా’’తి. అథాయస్మా మహాకస్సపో ఞత్తిదుతియేన కమ్మేన సావేసి –

‘‘సుణాతు మే, ఆవుసో సఙ్ఘో, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం సఙ్ఘో ఇమాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని సమ్మన్నేయ్య రాజగహే వస్సం వసన్తాని ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయితుం, న అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి రాజగహే వస్సం వసితబ్బ’’న్తి. ఏసా ఞత్తి.

‘‘సుణాతు మే, ఆవుసో సఙ్ఘో, సఙ్ఘో ఇమాని పఞ్చభిక్ఖుసతాని సమ్మన్న’’తి ‘రాజగహే వస్సం వసన్తాని ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయితుం, న అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి రాజగహే వస్సం వసితబ్బన్తి. యస్సాయస్మతో ఖమతి ఇమేసం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం సమ్ముతి’ రాజగహే వస్సం వసన్తానం ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయితుం, న అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి రాజగహే వస్సం వసితబ్బన్తి, సో తుణ్హస్స; యస్స నక్ఖమతి, సో భాసేయ్య.

‘‘సమ్మతాని సఙ్ఘేన ఇమాని పఞ్చభిక్ఖుసతాని రాజగహే వస్సం వసన్తాని ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయితుం, న అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి రాజగహే వస్సం వసితబ్బన్తి, ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి (చూళవ. ౪౩౮).

అయం పన కమ్మవాచా తథాగతస్స పరినిబ్బానతో ఏకవీసతిమే దివసే కతా. భగవా హి విసాఖపుణ్ణమాయం పచ్చూససమయే పరినిబ్బుతో, అథస్స సత్తాహం సువణ్ణవణ్ణం సరీరం గన్ధమాలాదీహి పూజయింసు. ఏవం సత్తాహం సాధుకీళనదివసా నామ అహేసుం. తతో సత్తాహం చితకాయ అగ్గినా ఝాయి, సత్తాహం సత్తిపఞ్జరం కత్వా సన్ధాగారసాలాయం ధాతుపూజం కరింసూతి, ఏకవీసతి దివసా గతా. జేట్ఠమూలసుక్కపక్ఖపఞ్చమియంయేవ ధాతుయో భాజయింసు. ఏతస్మిం ధాతుభాజనదివసే సన్నిపతితస్స మహాభిక్ఖుసఙ్ఘస్స సుభద్దేన వుడ్ఢపబ్బజితేన కతం అనాచారం ఆరోచేత్వా వుత్తనయేనేవ చ భిక్ఖూ ఉచ్చినిత్వా అయం కమ్మవాచా కతా.

ఇమఞ్చ పన కమ్మవాచం కత్వా థేరో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో, ఇదాని తుమ్హాకం చత్తాలీస దివసా ఓకాసో కతో, తతో పరం ‘అయం నామ నో పలిబోధో అత్థీ’తి, వత్తుం న లబ్భా, తస్మా ఏత్థన్తరే యస్స రోగపలిబోధో వా ఆచరియుపజ్ఝాయపలిబోధో వా మాతాపితుపలిబోధో వా అత్థి, పత్తం వా పన పచితబ్బం, చీవరం వా కాతబ్బం, సో తం పలిబోధం ఛిన్దిత్వా తం కరణీయం కరోతూ’’తి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా థేరో అత్తనో పఞ్చసతాయ పరిసాయ పరివుతో రాజగహం గతో. అఞ్ఞేపి మహాథేరా అత్తనో అత్తనో పరివారే గహేత్వా సోకసల్లసమప్పితం మహాజనం అస్సాసేతుకామా తం తం దిసం పక్కన్తా. పుణ్ణత్థేరో పన సత్తసతభిక్ఖుపరివారో ‘తథాగతస్స పరినిబ్బానట్ఠానం ఆగతాగతం మహాజనం అస్సాసేస్సామీ’తి కుసినారాయంయేవ అట్ఠాసి.

ఆయస్మా ఆనన్దో యథా పుబ్బే అపరినిబ్బుతస్స, ఏవం పరినిబ్బుతస్సాపి భగవతో సయమేవ పత్తచీవరమాదాయ పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం యేన సావత్థి తేన చారికం పక్కామి. గచ్ఛతో గచ్ఛతో పనస్స పరివారా భిక్ఖూ గణనపథం వీతివత్తా. తేనాయస్మతా గతగతట్ఠానే మహాపరిదేవో అహోసి. అనుపుబ్బేన పన సావత్థిమనుప్పత్తే థేరే సావత్థివాసినో మనుస్సా ‘‘థేరో కిర ఆగతో’’తి సుత్వా గన్ధమాలాదిహత్థా పచ్చుగ్గన్త్వా – ‘‘భన్తే, ఆనన్ద, పుబ్బే భగవతా సద్ధిం ఆగచ్ఛథ, అజ్జ కుహిం భగవన్తం ఠపేత్వా ఆగతత్థా’’తిఆదీని వదమానా పరోదింసు. బుద్ధస్స భగవతో పరినిబ్బానదివసే వియ మహాపరిదేవో అహోసి.

తత్ర సుదం ఆయస్మా ఆనన్దో అనిచ్చతాదిపటిసంయుత్తాయ ధమ్మియాకథాయ తం మహాజనం సఞ్ఞాపేత్వా జేతవనం పవిసిత్వా దసబలేన వసితగన్ధకుటిం వన్దిత్వా ద్వారం వివరిత్వా మఞ్చపీఠం నీహరిత్వా పప్ఫోటేత్వా గన్ధకుటిం సమ్మజ్జిత్వా మిలాతమాలాకచవరం ఛడ్డేత్వా మఞ్చపీఠం అతిహరిత్వా పున యథాఠానే ఠపేత్వా భగవతో ఠితకాలే కరణీయం వత్తం సబ్బమకాసి. కురుమానో చ న్హానకోట్ఠకసమ్మజ్జనఉదకుపట్ఠాపనాదికాలేసు గన్ధకుటిం వన్దిత్వా – ‘‘నను భగవా, అయం తుమ్హాకం న్హానకాలో, అయం ధమ్మదేసనాకాలో, అయం భిక్ఖూనం ఓవాదదానకాలో, అయం సీహసేయ్యకప్పనకాలో, అయం ముఖధోవనకాలో’’తిఆదినా నయేన పరిదేవమానోవ అకాసి, యథా తం భగవతో గుణగణామతరసఞ్ఞుతాయ పతిట్ఠితపేమో చేవ అఖీణాసవో చ అనేకేసు చ జాతిసతసహస్సేసు అఞ్ఞమఞ్ఞస్సూపకారసఞ్జనితచిత్తమద్దవో. తమేనం అఞ్ఞతరా దేవతా – ‘‘భన్తే, ఆనన్ద, తుమ్హే ఏవం పరిదేవమానా కథం అఞ్ఞే అస్సాసేస్సథా’’తి సంవేజేసి. సో తస్సా వచనేన సంవిగ్గహదయో సన్థమ్భిత్వా తథాగతస్స పరినిబ్బానతో పభుతి ఠాననిసజ్జబహులత్తా ఉస్సన్నధాతుకం కాయం సమస్సాసేతుం దుతియదివసే ఖీరవిరేచనం పివిత్వా విహారేయేవ నిసీది. యం సన్ధాయ సుభేన మాణవేన పహితం మాణవకం ఏతదవోచ –

‘‘అకాలో, ఖో మాణవక, అత్థి మే అజ్జ భేసజ్జమత్తా పీతా, అప్పేవ నామ స్వేపి ఉపసఙ్కమేయ్యామా’’తి (దీ. ని. ౧.౪౪౭).

దుతియదివసే చేతకత్థేరేన పచ్ఛాసమణేన గన్త్వా సుభేన మాణవేన పుట్ఠో ఇమస్మిం దీఘనికాయే సుభసుత్తం నామ దసమం సుత్తం అభాసి.

అథ ఆనన్దత్థేరో జేతవనమహావిహారే ఖణ్డఫుల్లప్పటిసఙ్ఖరణం కారాపేత్వా ఉపకట్ఠాయ వస్సూపనాయికాయ భిక్ఖుసఙ్ఘం ఓహాయ రాజగహం గతో తథా అఞ్ఞేపి ధమ్మసఙ్గాహకా భిక్ఖూతి. ఏవఞ్హి గతే, తే సన్ధాయ చ ఇదం వుత్తం – ‘‘అథ ఖో థేరా భిక్ఖూ రాజగహం అగమంసు, ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయితు’’న్తి (చూళవ. ౪౩౮). తే ఆసళ్హీపుణ్ణమాయం ఉపోసథం కత్వా పాటిపదదివసే సన్నిపతిత్వా వస్సం ఉపగచ్ఛింసు.

తేన ఖో పన సమయేన రాజగహం పరివారేత్వా అట్ఠారస మహావిహారా హోన్తి, తే సబ్బేపి ఛడ్డితపతితఉక్లాపా అహేసుం. భగవతో హి పరినిబ్బానే సబ్బేపి భిక్ఖూ అత్తనో అత్తనో పత్తచీవరమాదాయ విహారే చ పరివేణే చ ఛడ్డేత్వా అగమంసు. తత్థ కతికవత్తం కురుమానా థేరా భగవతో వచనపూజనత్థం తిత్థియవాదపరిమోచనత్థఞ్చ – ‘పఠమం మాసం ఖణ్డఫుల్లప్పటిసఙ్ఖరణం కరోమా’తి చిన్తేసుం. తిత్థియా హి ఏవం వదేయ్యుం – ‘‘సమణస్స గోతమస్స సావకా సత్థరి ఠితేయేవ విహారే పటిజగ్గింసు, పరినిబ్బుతే ఛడ్డేసుం, కులానం మహాధనపరిచ్చాగో వినస్సతీ’’తి. తేసఞ్చ వాదపరిమోచనత్థం చిన్తేసున్తి వుత్తం హోతి. ఏవం చిన్తయిత్వా చ పన కతికవత్తం కరింసు. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘అథ ఖో థేరానం భిక్ఖూనం ఏతదహోసి – భగవతా, ఖో ఆవుసో, ఖణ్డఫుల్లప్పటిసఙ్ఖరణం వణ్ణితం, హన్ద మయం, ఆవుసో, పఠమం మాసం ఖణ్డఫుల్లప్పటిసఙ్ఖరణం కరోమ, మజ్ఝిమం మాసం సన్నిపతిత్వా ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయిస్సామా’’తి (చూళవ. ౪౩౮).

తే దుతియదివసే గన్త్వా రాజద్వారే అట్ఠంసు. రాజా ఆగన్త్వా వన్దిత్వా – ‘‘కిం భన్తే, ఆగతత్థా’’తి అత్తనా కత్తబ్బకిచ్చం పుచ్ఛి. థేరా అట్ఠారస మహావిహారపటిసఙ్ఖరణత్థాయ హత్థకమ్మం పటివేదేసుం. రాజా హత్థకమ్మకారకే మనుస్సే అదాసి. థేరా పఠమం మాసం సబ్బవిహారే పటిసఙ్ఖరాపేత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం – ‘‘నిట్ఠితం, మహారాజ, విహారపటిసఙ్ఖరణం, ఇదాని ధమ్మవినయసఙ్గహం కరోమా’’తి. ‘‘సాధు భన్తే విసట్ఠా కరోథ, మయ్హం ఆణాచక్కం, తుమ్హాకఞ్చ ధమ్మచక్కం హోతు, ఆణాపేథ, భన్తే, కిం కరోమీ’’తి. ‘‘సఙ్గహం కరోన్తానం భిక్ఖూనం సన్నిసజ్జట్ఠానం మహారాజా’’తి. ‘‘కత్థ కరోమి, భన్తే’’తి? ‘‘వేభారపబ్బతపస్సే సత్తపణ్ణి గుహాద్వారే కాతుం యుత్తం మహారాజా’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి ఖో రాజా అజాతసత్తు విస్సకమ్మునా నిమ్మితసదిసం సువిభత్తభిత్తిథమ్భసోపానం, నానావిధమాలాకమ్మలతాకమ్మవిచిత్తం, అభిభవన్తమివ రాజభవనవిభూతిం, అవహసన్తమివ దేవవిమానసిరిం, సిరియా నికేతనమివ ఏకనిపాతతిత్థమివ చ దేవమనుస్సనయనవిహంగానం, లోకరామణేయ్యకమివ సమ్పిణ్డితం దట్ఠబ్బసారమణ్డం మణ్డపం కారాపేత్వా వివిధకుసుమదామోలమ్బకవినిగ్గలన్తచారువితానం నానారతనవిచిత్తమణికోట్టిమతలమివ చ, నం నానాపుప్ఫూపహారవిచిత్తసుపరినిట్ఠితభూమికమ్మం బ్రహ్మవిమానసదిసం అలఙ్కరిత్వా, తస్మిం మహామణ్డపే పఞ్చసతానం భిక్ఖూనం అనగ్ఘాని పఞ్చ కప్పియపచ్చత్థరణసతాని పఞ్ఞపేత్వా, దక్ఖిణభాగం నిస్సాయ ఉత్తరాభిముఖం థేరాసనం, మణ్డపమజ్ఝే పురత్థాభిముఖం బుద్ధస్స భగవతో ఆసనారహం ధమ్మాసనం పఞ్ఞపేత్వా, దన్తఖచితం బీజనిఞ్చేత్థ ఠపేత్వా, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆరోచాపేసి – ‘‘నిట్ఠితం, భన్తే, మమ కిచ్చ’’న్తి.

తస్మిఞ్చ పన దివసే ఏకచ్చే భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం ఆనన్దం సన్ధాయ ఏవమాహంసు – ‘‘ఇమస్మిం భిక్ఖుసఙ్ఘే ఏకో భిక్ఖు విస్సగన్ధం వాయన్తో విచరతీ’’తి. థేరో తం సుత్వా ఇమస్మిం భిక్ఖుసఙ్ఘే అఞ్ఞో విస్సగన్ధం వాయన్తో విచరణకభిక్ఖు నామ నత్థి. అద్ధా ఏతే మం సన్ధాయ వదన్తీతి సంవేగం ఆపజ్జి. ఏకచ్చే నం ఆహంసుయేవ – ‘‘స్వే ఆవుసో, ఆనన్ద, సన్నిపాతో, త్వఞ్చ సేక్ఖో సకరణీయో, తేన తే న యుత్తం సన్నిపాతం గన్తుం, అప్పమత్తో హోహీ’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో – ‘స్వే సన్నిపాతో, న ఖో మేతం పతిరూపం య్వాహం సేక్ఖో సమానో సన్నిపాతం గచ్ఛేయ్య’న్తి, బహుదేవ రత్తిం కాయగతాయ సతియా వీతినామేత్వా రత్తియా పచ్చూససమయే చఙ్కమా ఓరోహిత్వా విహారం పవిసిత్వా ‘‘నిపజ్జిస్సామీ’’తి కాయం ఆవజ్జేసి, ద్వే పాదా భూమితో ముత్తా, అపత్తఞ్చ సీసం బిమ్బోహనం, ఏతస్మిం అన్తరే అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చి. అయఞ్హి ఆయస్మా చఙ్కమేన బహి వీతినామేత్వా విసేసం నిబ్బత్తేతుం అసక్కోన్తో చిన్తేసి – ‘‘నను మం భగవా ఏతదవోచ – ‘కతపుఞ్ఞోసి త్వం, ఆనన్ద, పధానమనుయుఞ్జ, ఖిప్పం హోహిసి అనాసవో’తి (దీ. ని. ౨.౨౦౭). బుద్ధానఞ్చ కథాదోసో నామ నత్థి, మమ పన అచ్చారద్ధం వీరియం, తేన మే చిత్తం ఉద్ధచ్చాయ సంవత్తతి. హన్దాహం వీరియసమతం యోజేమీ’’తి, చఙ్కమా ఓరోహిత్వా పాదధోవనట్ఠానే ఠత్వా పాదే ధోవిత్వా విహారం పవిసిత్వా మఞ్చకే నిసీదిత్వా, ‘‘థోకం విస్సమిస్సామీ’’తి కాయం మఞ్చకే అపనామేసి. ద్వే పాదా భూమితో ముత్తా, సీసం బిమ్బోహనమప్పత్తం, ఏతస్మిం అన్తరే అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్తం, చతుఇరియాపథవిరహితం థేరస్స అరహత్తం. తేన ‘‘ఇమస్మిం సాసనే అనిపన్నో అనిసిన్నో అట్ఠితో అచఙ్కమన్తో కో భిక్ఖు అరహత్తం పత్తో’’తి వుత్తే ‘‘ఆనన్దత్థేరో’’తి వత్తుం వట్టతి.

అథ థేరా భిక్ఖూ దుతియదివసే పఞ్చమియం కాళపక్ఖస్స కతభత్తకిచ్చా పత్తచీవరం పటిసామేత్వా ధమ్మసభాయం సన్నిపతింసు. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో అరహా సమానో సన్నిపాతం అగమాసి. కథం అగమాసి? ‘‘ఇదానిమ్హి సన్నిపాతమజ్ఝం పవిసనారహో’’తి హట్ఠతుట్ఠచిత్తో ఏకంసం చీవరం కత్వా బన్ధనా ముత్తతాలపక్కం వియ, పణ్డుకమ్బలే నిక్ఖిత్తజాతిమణి వియ, విగతవలాహకే నభే సముగ్గతపుణ్ణచన్దో వియ, బాలాతపసమ్ఫస్సవికసితరేణుపిఞ్జరగబ్భం పదుమం వియ చ, పరిసుద్ధేన పరియోదాతేన సప్పభేన సస్సిరీకేన చ ముఖవరేన అత్తనో అరహత్తప్పత్తిం ఆరోచయమానో వియ అగమాసి. అథ నం దిస్వా ఆయస్మతో మహాకస్సపస్స ఏతదహోసి – ‘‘సోభతి వత భో అరహత్తప్పత్తో ఆనన్దో, సచే సత్థా ధరేయ్య, అద్ధా అజ్జానన్దస్స సాధుకారం దదేయ్య, హన్ద, దానిస్సాహం సత్థారా దాతబ్బం సాధుకారం దదామీ’’తి, తిక్ఖత్తుం సాధుకారమదాసి.

మజ్ఝిమభాణకా పన వదన్తి – ‘‘ఆనన్దత్థేరో అత్తనో అరహత్తప్పత్తిం ఞాపేతుకామో భిక్ఖూహి సద్ధిం నాగతో, భిక్ఖూ యథావుడ్ఢం అత్తనో అత్తనో పత్తాసనే నిసీదన్తా ఆనన్దత్థేరస్స ఆసనం ఠపేత్వా నిసిన్నా. తత్థ కేచి ఏవమాహంసు – ‘ఏతం ఆసనం కస్సా’తి? ‘ఆనన్దస్సా’తి. ‘ఆనన్దో పన కుహిం గతో’తి? తస్మిం సమయే థేరో చిన్తేసి – ‘ఇదాని మయ్హం గమనకాలో’తి. తతో అత్తనో ఆనుభావం దస్సేన్తో పథవియం నిముజ్జిత్వా అత్తనో ఆసనేయేవ అత్తానం దస్సేసీ’’తి, ఆకాసేన గన్త్వా నిసీదీతిపి ఏకే. యథా వా తథా వా హోతు. సబ్బథాపి తం దిస్వా ఆయస్మతో మహాకస్సపస్స సాధుకారదానం యుత్తమేవ.

ఏవం ఆగతే పన తస్మిం ఆయస్మన్తే మహాకస్సపత్థేరో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఆవుసో, కిం పఠమం సఙ్గాయామ, ధమ్మం వా వినయం వా’’తి? భిక్ఖూ ఆహంసు – ‘‘భన్తే, మహాకస్సప, వినయో నామ బుద్ధసాసనస్స ఆయు. వినయే ఠితే సాసనం ఠితం నామ హోతి. తస్మా పఠమం వినయం సఙ్గాయామా’’తి. ‘‘కం ధురం కత్వా’’తి? ‘‘ఆయస్మన్తం ఉపాలి’’న్తి. ‘‘కిం ఆనన్దో నప్పహోతీ’’తి? ‘‘నో నప్పహోతి’’. అపి చ ఖో పన సమ్మాసమ్బుద్ధో ధరమానోయేవ వినయపరియత్తిం నిస్సాయ ఆయస్మన్తం ఉపాలిం ఏతదగ్గే ఠపేసి – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం వినయధరానం యదిదం ఉపాలీ’’తి (అ. ని. ౧.౨౨౮). ‘తస్మా ఉపాలిత్థేరం పుచ్ఛిత్వా వినయం సఙ్గాయామా’తి.

తతో థేరో వినయం పుచ్ఛనత్థాయ అత్తనావ అత్తానం సమ్మన్ని. ఉపాలిత్థేరోపి విస్సజ్జనత్థాయ సమ్మన్ని. తత్రాయం పాళి – అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో సఙ్ఘం ఞాపేసి –

‘‘సుణాతు మే, ఆవుసో, సఙ్ఘో, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం,

అహం ఉపాలిం వినయం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి.

ఆయస్మాపి ఉపాలి సఙ్ఘం ఞాపేసి –

‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం,

అహం ఆయస్మతా మహాకస్సపేన వినయం పుట్ఠో విస్సజ్జేయ్య’’న్తి. (చూళవ. ౪౩౯);

ఏవం అత్తానం సమ్మన్నిత్వా ఆయస్మా ఉపాలి ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం చీవరం కత్వా థేరే భిక్ఖూ వన్దిత్వా ధమ్మాసనే నిసీది దన్తఖచితం బీజనిం గహేత్వా, తతో మహాకస్సపత్థేరో థేరాసనే నిసీదిత్వా ఆయస్మన్తం ఉపాలిం వినయం పుచ్ఛి. ‘‘పఠమం ఆవుసో, ఉపాలి, పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్త’’న్తి? ‘‘వేసాలియం, భన్తే’’తి. ‘‘కం ఆరబ్భా’’తి? ‘‘సుదిన్నం కలన్దపుత్తం ఆరబ్భా’’తి. ‘‘కిస్మిం వత్థుస్మి’’న్తి? ‘‘మేథునధమ్మే’’తి.

‘‘అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మన్తం ఉపాలిం పఠమస్స పారాజికస్స వత్థుమ్పి పుచ్ఛి, నిదానమ్పి పుచ్ఛి, పుగ్గలమ్పి పుచ్ఛి, పఞ్ఞత్తిమ్పి పుచ్ఛి, అనుపఞ్ఞత్తిమ్పి పుచ్ఛి, ఆపత్తిమ్పి పుచ్ఛి, అనాపత్తిమ్పి పుచ్ఛి’’ (చూళవ. ౪౩౯). పుట్ఠో పుట్ఠో ఆయస్మా ఉపాలి విస్సజ్జేసి.

కిం పనేత్థ పఠమపారాజికే కిఞ్చి అపనేతబ్బం వా పక్ఖిపితబ్బం వా అత్థి నత్థీతి? అపనేతబ్బం నత్థి. బుద్ధస్స హి భగవతో భాసితే అపనేతబ్బం నామ నత్థి. న హి తథాగతా ఏకబ్యఞ్జనమ్పి నిరత్థకం వదన్తి. సావకానం పన దేవతానం వా భాసితే అపనేతబ్బమ్పి హోతి, తం ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరా అపనయింసు. పక్ఖిపితబ్బం పన సబ్బత్థాపి అత్థి, తస్మా యం యత్థ పక్ఖిపితుం యుత్తం, తం పక్ఖిపింసుయేవ. కిం పన తన్తి? ‘తేన సమయేనా’తి వా, ‘తేన ఖో పన సమయేనా’తి వా, ‘అథ ఖోతి వా’, ‘ఏవం వుత్తేతి’ వా, ‘ఏతదవోచా’తి వా, ఏవమాదికం సమ్బన్ధవచనమత్తం. ఏవం పక్ఖిపితబ్బయుత్తం పక్ఖిపిత్వా పన – ‘‘ఇదం పఠమపారాజిక’’న్తి ఠపేసుం. పఠమపారాజికే సఙ్గహమారూళ్హే పఞ్చ అరహన్తసతాని సఙ్గహం ఆరోపితనయేనేవ గణసజ్ఝాయమకంసు – ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా వేరఞ్జాయం విహరతీ’’తి. తేసం సజ్ఝాయారద్ధకాలేయేవ సాధుకారం దదమానా వియ మహాపథవీ ఉదకపరియన్తం కత్వా అకమ్పిత్థ.

ఏతేనేవ నయేన సేసాని తీణి పారాజికాని సఙ్గహం ఆరోపేత్వా ‘‘ఇదం పారాజికకణ్డ’’న్తి ఠపేసుం. తేరస సఙ్ఘాదిసేసాని ‘‘తేరసక’’న్తి ఠపేసుం. ద్వే సిక్ఖాపదాని ‘‘అనియతానీ’’తి ఠపేసుం. తింస సిక్ఖాపదాని ‘‘నిస్సగ్గియాని పాచిత్తియానీ’’తి ఠపేసుం. ద్వేనవుతి సిక్ఖాపదాని ‘‘పాచిత్తియానీ’’తి ఠపేసుం. చత్తారి సిక్ఖాపదాని ‘‘పాటిదేసనీయానీ’’తి ఠపేసుం. పఞ్చసత్తతి సిక్ఖాపదాని ‘‘సేఖియానీ’’తి ఠపేసుం. సత్త ధమ్మే ‘‘అధికరణసమథా’’తి ఠపేసుం. ఏవం సత్తవీసాధికాని ద్వే సిక్ఖాపదసతాని ‘‘మహావిభఙ్గో’’తి కిత్తేత్వా ఠపేసుం. మహావిభఙ్గావసానేపి పురిమనయేనేవ మహాపథవీ అకమ్పిత్థ.

తతో భిక్ఖునీవిభఙ్గే అట్ఠ సిక్ఖాపదాని ‘‘పారాజికకణ్డం నామ ఇద’’న్తి ఠపేసుం. సత్తరస సిక్ఖాపదాని ‘‘సత్తరసక’’న్తి ఠపేసుం. తింస సిక్ఖాపదాని ‘‘నిస్సగ్గియాని పాచిత్తియానీ’’తి ఠపేసుం. ఛసట్ఠిసతసిక్ఖాపదాని ‘‘పాచిత్తియానీ’’తి ఠపేసుం. అట్ఠ సిక్ఖాపదాని ‘‘పాటిదేసనీయానీ’’తి ఠపేసుం. పఞ్చసత్తతి సిక్ఖాపదాని ‘‘సేఖియానీ’’తి ఠపేసుం. సత్త ధమ్మే ‘‘అధికరణసమథా’’తి ఠపేసుం. ఏవం తీణి సిక్ఖాపదసతాని చత్తారి చ సిక్ఖాపదాని ‘‘భిక్ఖునీవిభఙ్గో’’తి కిత్తేత్వా – ‘‘అయం ఉభతో విభఙ్గో నామ చతుసట్ఠిభాణవారో’’తి ఠపేసుం. ఉభతోవిభఙ్గావసానేపి వుత్తనయేనేవ మహాపథవికమ్పో అహోసి.

ఏతేనేవుపాయేన అసీతిభాణవారపరిమాణం ఖన్ధకం, పఞ్చవీసతిభాణవారపరిమాణం పరివారఞ్చ సఙ్గహం ఆరోపేత్వా ‘‘ఇదం వినయపిటకం నామా’’తి ఠపేసుం. వినయపిటకావసానేపి వుత్తనయేనేవ మహాపథవికమ్పో అహోసి. తం ఆయస్మన్తం ఉపాలిం పటిచ్ఛాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, ఇమం తుయ్హం నిస్సితకే వాచేహీ’’తి. వినయపిటకసఙ్గహావసానే ఉపాలిత్థేరో దన్తఖచితం బీజనిం నిక్ఖిపిత్వా ధమ్మాసనా ఓరోహిత్వా థేరే భిక్ఖూ వన్దిత్వా అత్తనో పత్తాసనే నిసీది.

వినయం సఙ్గాయిత్వా ధమ్మం సఙ్గాయితుకామో ఆయస్మా మహాకస్సపో భిక్ఖూ పుచ్ఛి – ‘‘ధమ్మం సఙ్గాయన్తే హి కం పుగ్గలం ధురం కత్వా ధమ్మో సఙ్గాయితబ్బో’’తి? భిక్ఖూ – ‘‘ఆనన్దత్థేరం ధురం కత్వా’’తి ఆహంసు.

అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో సఙ్ఘం ఞాపేసి –

‘‘సుణాతు మే, ఆవుసో, సఙ్ఘో, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం,

అహం ఆనన్దం ధమ్మం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి;

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో సఙ్ఘం ఞాపేసి –

‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం,

అహం ఆయస్మతా మహాకస్సపేన ధమ్మం పుట్ఠో విస్సజ్జేయ్య’’న్తి;

అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం చీవరం కత్వా థేరే భిక్ఖూ వన్దిత్వా ధమ్మాసనే నిసీది దన్తఖచితం బీజనిం గహేత్వా. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో భిక్ఖూ పుచ్ఛి – ‘‘కతరం, ఆవుసో, పిటకం పఠమం సఙ్గాయామా’’తి? ‘‘సుత్తన్తపిటకం, భన్తే’’తి. ‘‘సుత్తన్తపిటకే చతస్సో సఙ్గీతియో, తాసు పఠమం కతరం సఙ్గీతి’’న్తి? ‘‘దీఘసఙ్గీతిం, భన్తే’’తి. ‘‘దీఘసఙ్గీతియం చతుతింస సుత్తాని, తయో వగ్గా, తేసు పఠమం కతరం వగ్గ’’న్తి? ‘‘సీలక్ఖన్ధవగ్గం, భన్తే’’తి. ‘‘సీలక్ఖన్ధవగ్గే తేరస సుత్తన్తా, తేసు పఠమం కతరం సుత్త’’న్తి? ‘‘బ్రహ్మజాలసుత్తం నామ భన్తే, తివిధసీలాలఙ్కతం, నానావిధమిచ్ఛాజీవకుహ లపనాదివిద్ధంసనం, ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిజాలవినివేఠనం, దససహస్సిలోకధాతుకమ్పనం, తం పఠమం సఙ్గాయామా’’తి.

అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ, ‘‘బ్రహ్మజాలం, ఆవుసో ఆనన్ద, కత్థ భాసిత’’న్తి? ‘‘అన్తరా చ, భన్తే, రాజగహం అన్తరా చ నాళన్దం రాజాగారకే అమ్బలట్ఠికాయ’’న్తి. ‘‘కం ఆరబ్భా’’తి? ‘‘సుప్పియఞ్చ పరిబ్బాజకం, బ్రహ్మదత్తఞ్చ మాణవ’’న్తి. ‘‘కిస్మిం వత్థుస్మి’’న్తి? ‘‘వణ్ణావణ్ణే’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం బ్రహ్మజాలస్స నిదానమ్పి పుచ్ఛి, పుగ్గలమ్పి పుచ్ఛి, వత్థుమ్పి పుచ్ఛి (చూళవ. ౪౪౦). ఆయస్మా ఆనన్దో విస్సజ్జేసి. విస్సజ్జనావసానే పఞ్చ అరహన్తసతాని గణసజ్ఝాయమకంసు. వుత్తనయేనేవ చ పథవికమ్పో అహోసి.

ఏవం బ్రహ్మజాలం సఙ్గాయిత్వా తతో పరం ‘‘సామఞ్ఞఫలం, పనావుసో ఆనన్ద, కత్థ భాసిత’’న్తిఆదినా నయేన పుచ్ఛావిస్సజ్జనానుక్కమేన సద్ధిం బ్రహ్మజాలేన సబ్బేపి తేరస సుత్తన్తే సఙ్గాయిత్వా – ‘‘అయం సీలక్ఖన్ధవగ్గో నామా’’తి కిత్తేత్వా ఠపేసుం.

తదనన్తరం మహావగ్గం, తదనన్తరం పాథికవగ్గన్తి, ఏవం తివగ్గసఙ్గహం చతుతింససుత్తపటిమణ్డితం చతుసట్ఠిభాణవారపరిమాణం తన్తిం సఙ్గాయిత్వా ‘‘అయం దీఘనికాయో నామా’’తి వత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం పటిచ్ఛాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, ఇమం తుయ్హం నిస్సితకే వాచేహీ’’తి.

తతో అనన్తరం అసీతిభాణవారపరిమాణం మజ్ఝిమనికాయం సఙ్గాయిత్వా ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరస్స నిస్సితకే పటిచ్ఛాపేసుం – ‘‘ఇమం తుమ్హే పరిహరథా’’తి.

తతో అనన్తరం సతభాణవారపరిమాణం సంయుత్తనికాయం సఙ్గాయిత్వా మహాకస్సపత్థేరం పటిచ్ఛాపేసుం – ‘‘భన్తే, ఇమం తుమ్హాకం నిస్సితకే వాచేథా’’తి.

తతో అనన్తరం వీసతిభాణవారసతపరిమాణం అఙ్గుత్తరనికాయం సఙ్గాయిత్వా అనురుద్ధత్థేరం పటిచ్ఛాపేసుం – ‘‘ఇమం తుమ్హాకం నిస్సితకే వాచేథా’’తి.

తతో అనన్తరం ధమ్మసఙ్గహవిభఙ్గధాతుకథాపుగ్గలపఞ్ఞత్తికథావత్థుయమకపట్ఠానం అభిధమ్మోతి వుచ్చతి. ఏవం సంవణ్ణితం సుఖుమఞాణగోచరం తన్తిం సఙ్గాయిత్వా – ‘‘ఇదం అభిధమ్మపిటకం నామా’’తి వత్వా పఞ్చ అరహన్తసతాని సజ్ఝాయమకంసు. వుత్తనయేనేవ పథవికమ్పో అహోసీతి.

తతో పరం జాతకం, నిద్దేసో, పటిసమ్భిదామగ్గో, అపదానం, సుత్తనిపాతో, ఖుద్దకపాఠో, ధమ్మపదం, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, విమానవత్థు, పేతవత్థు, థేరగాథా, థేరీగాథాతి ఇమం తన్తిం సఙ్గాయిత్వా ‘‘ఖుద్దకగన్థో నామాయ’’న్తి చ వత్వా ‘‘అభిధమ్మపిటకస్మింయేవ సఙ్గహం ఆరోపయింసూ’’తి దీఘభాణకా వదన్తి. మజ్ఝిమభాణకా పన ‘‘చరియాపిటకబుద్ధవంసేహి సద్ధిం సబ్బమ్పేతం ఖుద్దకగన్థం నామ సుత్తన్తపిటకే పరియాపన్న’’న్తి వదన్తి.

ఏవమేతం సబ్బమ్పి బుద్ధవచనం రసవసేన ఏకవిధం, ధమ్మవినయవసేన దువిధం, పఠమమజ్ఝిమపచ్ఛిమవసేన తివిధం. తథా పిటకవసేన. నికాయవసేన పఞ్చవిధం, అఙ్గవసేన నవవిధం, ధమ్మక్ఖన్ధవసేన చతురాసీతిసహస్సవిధన్తి వేదితబ్బం.

కథం రసవసేన ఏకవిధం? యఞ్హి భగవతా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా యావ అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతి, ఏత్థన్తరే పఞ్చచత్తాలీసవస్సాని దేవమనుస్సనాగయక్ఖాదయో అనుసాసన్తేన వా పచ్చవేక్ఖన్తేన వా వుత్తం, సబ్బం తం ఏకరసం విముత్తిరసమేవ హోతి. ఏవం రసవసేన ఏకవిధం.

కథం ధమ్మవినయవసేన దువిధం? సబ్బమేవ చేతం ధమ్మో చేవ వినయో చాతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. తత్థ వినయపిటకం వినయో, అవసేసం బుద్ధవచనం ధమ్మో. తేనేవాహ ‘‘యన్నూన మయం ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయేయ్యామా’’తి (చూళవ. ౪౩౭). ‘‘అహం ఉపాలిం వినయం పుచ్ఛేయ్యం, ఆనన్దం ధమ్మం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి చ. ఏవం ధమ్మవినయవసేన దువిధం.

కథం పఠమమజ్ఝిమపచ్ఛిమవసేన తివిధం? సబ్బమేవ హిదం పఠమబుద్ధవచనం, మజ్ఝిమబుద్ధవచనం, పచ్ఛిమబుద్ధవచనన్తి తిప్పభేదం హోతి. తత్థ –

‘‘అనేకజాతిసంసారం, సన్ధావిస్సం అనిబ్బిసం;

గహకారం గవేసన్తో, దుక్ఖా జాతి పునప్పునం.

గహకారక దిట్ఠోసి, పున గేహం న కాహసి;

సబ్బా తే ఫాసుకా భగ్గా, గహకూటం విసఙ్ఖతం;

విసఙ్ఖారగతం చిత్తం, తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి. (ధ. ప. ౧౫౩-౫౪);

ఇదం పఠమబుద్ధవచనం. కేచి ‘‘యదా హవే పాతుభవన్తి ధమ్మా’’తి (మహావ. ౧) ఖన్ధకే ఉదానగాథం వదన్తి. ఏసా పన పాటిపదదివసే సబ్బఞ్ఞుభావప్పత్తస్స సోమనస్సమయఞాణేన పచ్చయాకారం పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పన్నా ఉదానగాథాతి వేదితబ్బా.

యం పన పరినిబ్బానకాలే అభాసి – ‘‘హన్ద దాని, భిక్ఖవే, ఆమన్తయామి వో, వయధమ్మా సఙ్ఖారా, అప్పమాదేన సమ్పాదేథా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౮) ఇదం పచ్ఛిమబుద్ధవచనం. ఉభిన్నమన్తరే యం వుత్తం, ఏతం మజ్ఝిమబుద్ధవచనం నామ. ఏవం పఠమమజ్ఝిమపచ్ఛిమబుద్ధవచనవసేన తివిధం.

కథం పిటకవసేన తివిధం? సబ్బమ్పి చేతం వినయపిటకం సుత్తన్తపిటకం అభిధమ్మపిటకన్తి తిప్పభేదమేవ హోతి. తత్థ పఠమసఙ్గీతియం సఙ్గీతఞ్చ అసఙ్గీతఞ్చ సబ్బమ్పి సమోధానేత్వా ఉభయాని పాతిమోక్ఖాని, ద్వే విభఙ్గా, ద్వావీసతి ఖన్ధకా, సోళసపరివారాతి – ఇదం వినయపిటకం నామ. బ్రహ్మజాలాదిచతుత్తింససుత్తసఙ్గహో దీఘనికాయో, మూలపరియాయసుత్తాదిదియడ్ఢసతద్వేసుత్తసఙ్గహో మజ్ఝిమనికాయో, ఓఘతరణసుత్తాదిసత్తసుత్తసహస్ససత్తసతద్వాసట్ఠిసుత్తసఙ్గహో సంయుత్తనికాయో, చిత్తపరియాదానసుత్తాదినవసుత్తసహస్సపఞ్చసతసత్తపఞ్ఞాససుత్తసఙ్గహో అఙ్గుత్తరనికాయో, ఖుద్దకపాఠ-ధమ్మపద-ఉదాన-ఇతివుత్తక-సుత్తనిపాత-విమానవత్థు-పేతవత్థు-థేరగాథా-థేరీగాథా-జాతక-నిద్దేస-పటిసమ్భిదామగ్గ-అపదాన-బుద్ధవంస-చరియాపిటకవసేన పన్నరసప్పభేదో ఖుద్దకనికాయోతి ఇదం సుత్తన్తపిటకం నామ. ధమ్మసఙ్గహో, విభఙ్గో, ధాతుకథా, పుగ్గలపఞ్ఞత్తి, కథావత్థు, యమకం, పట్ఠానన్తి – ఇదం అభిధమ్మపిటకం నామ. తత్థ –

‘‘వివిధవిసేసనయత్తా, వినయనతో చేవ కాయవాచానం;

వినయత్థవిదూహి అయం, వినయో వినయోతి అక్ఖాతో’’.

వివిధా హి ఏత్థ పఞ్చవిధపాతిమోక్ఖుద్దేసపారాజికాది సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధమాతికా విభఙ్గాదిప్పభేదా నయా. విసేసభూతా చ దళ్హీకమ్మసిథిలకరణప్పయోజనా అనుపఞ్ఞత్తినయా. కాయికవాచసికఅజ్ఝాచారనిసేధనతో చేస కాయం వాచఞ్చ వినేతి, తస్మా వివిధనయత్తా విసేసనయత్తా కాయవాచానం వినయనతో చేవ వినయోతి అక్ఖాతో. తేనేతమేతస్స వచనత్థకోసల్లత్థం వుత్తం –

‘‘వివిధవిసేసనయత్తా, వినయనతో చేవ కాయవాచానం;

వినయత్థవిదూహి అయం, వినయో వినయోతి అక్ఖాతో’’తి.

ఇతరం పన –

‘‘అత్థానం సూచనతో సువుత్తతో, సవనతోథ సూదనతో;

సుత్తాణా సుత్తసభాగతో చ, సుత్తన్తి అక్ఖాతం.

తఞ్హి అత్తత్థపరత్థాదిభేదే అత్థే సూచేతి. సువుత్తా చేత్థ అత్థా, వేనేయ్యజ్ఝాసయానులోమేన వుత్తత్తా. సవతి చేతం అత్థే సస్సమివ ఫలం, పసవతీతి వుత్తం హోతి. సూదతి చేతం ధేను వియ ఖీరం, పగ్ఘరాపేతీతి వుత్తం హోతి. సుట్ఠు చ నే తాయతి, రక్ఖతీతి వుత్తం హోతి. సుత్తసభాగఞ్చేతం, యథా హి తచ్ఛకానం సుత్తం పమాణం హోతి, ఏవమేతమ్పి విఞ్ఞూనం. యథా చ సుత్తేన సఙ్గహితాని పుప్ఫాని న వికిరీయన్తి, న విద్ధంసీయన్తి, ఏవమేవ తేన సఙ్గహితా అత్థా. తేనేతమేతస్స వచనత్థకోసల్లత్థం వుత్తం –

‘‘అత్థానం సూచనతో, సువుత్తతో సవనతోథ సూదనతో;

సుత్తాణా సుత్తసభాగతో చ, సుత్తన్తి అక్ఖాత’’న్తి.

ఇతరో పన –

‘‘యం ఏత్థ వుడ్ఢిమన్తో, సలక్ఖణా పూజితా పరిచ్ఛిన్నా;

వుత్తాధికా చ ధమ్మా, అభిధమ్మో తేన అక్ఖాతో’’.

అయఞ్హి అభిసద్దో వుడ్ఢిలక్ఖణపూజితపరిచ్ఛిన్నాధికేసు దిస్సతి. తథా హేస ‘‘బాళ్హా మే దుక్ఖా వేదనా అభిక్కమన్తి, నో పటిక్కమన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౩౮౯) వుడ్ఢియం ఆగతో. ‘‘యా తా రత్తియో అభిఞ్ఞాతా అభిలక్ఖితా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౯) సలక్ఖణే. ‘‘రాజాభిరాజా మనుజిన్దో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౩౯౯) పూజితే. ‘‘పటిబలో వినేతుం అభిధమ్మే అభివినయే’’తిఆదీసు (మహావ. ౮౫) పరిచ్ఛిన్నే. అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరవిరహితే ధమ్మే చ వినయే చాతి వుత్తం హోతి. ‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేనా’’తిఆదీసు (వి. వ. ౮౧౯) అధికే.

ఏత్థ చ ‘‘రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతి’’ (ధ. స. ౨౫౧), ‘‘మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తిఆదినా (విభ. ౬౪౨) నయేన వుడ్ఢిమన్తోపి ధమ్మా వుత్తా. ‘‘రూపారమ్మణం వా సద్దారమ్మణం వా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧) నయేన ఆరమ్మణాదీహి లక్ఖణీయత్తా సలక్ఖణాపి. ‘‘సేక్ఖా ధమ్మా, అసేక్ఖా ధమ్మా, లోకుత్తరా ధమ్మా’’తిఆదినా (ధ. స. తికమాతికా ౧౧, దుకమాతికా ౧౨) నయేన పూజితాపి, పూజారహాతి అధిప్పాయో. ‘‘ఫస్సో హోతి, వేదనా హోతీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧) నయేన సభావపరిచ్ఛిన్నత్తా పరిచ్ఛిన్నాపి. ‘‘మహగ్గతా ధమ్మా, అప్పమాణా ధమ్మా (ధ. స. తికమాతికా ౧౧), అనుత్తరా ధమ్మా’’తిఆదినా (ధ. స. దుకమాతికా ౧౧) నయేన అధికాపి ధమ్మా వుత్తా. తేనేతమేతస్స వచనత్థకోసల్లత్థం వుత్తం –

‘‘యం ఏత్థ వుడ్ఢిమన్తో, సలక్ఖణా పూజితా పరిచ్ఛిన్నా;

వుత్తాధికా చ ధమ్మా, అభిధమ్మో తేన అక్ఖాతో’’తి.

యం పనేత్థ అవిసిట్ఠం, తం –

‘‘పిటకం పిటకత్థవిదూ, పరియత్తిబ్భాజనత్థతో ఆహు;

తేన సమోధానేత్వా, తయోపి వినయాదయో ఞేయ్యా’’.

పరియత్తిపి హి ‘‘మా పిటకసమ్పదానేనా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౬౬) పిటకన్తి వుచ్చతి. ‘‘అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య కుదాలపిటకమాదాయా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౭౦) యం కిఞ్చి భాజనమ్పి. తస్మా ‘పిటకం పిటకత్థవిదూ పరియత్తిభాజనత్థతో ఆహు.

ఇదాని ‘తేన సమోధానేత్వా తయోపి వినయాదయో ఞేయ్యా’తి, తేన ఏవం దువిధత్థేన పిటకసద్దేన సహ సమాసం కత్వా వినయో చ సో పిటకఞ్చ పరియత్తిభావతో, తస్స తస్స అత్థస్స భాజనతో చాతి వినయపిటకం, యథావుత్తేనేవ నయేన సుత్తన్తఞ్చ తం పిటకఞ్చాతి సుత్తన్తపిటకం, అభిధమ్మో చ సో పిటకఞ్చాతి అభిధమ్మపిటకన్తి. ఏవమేతే తయోపి వినయాదయో ఞేయ్యా.

ఏవం ఞత్వా చ పునపి తేసుయేవ పిటకేసు నానప్పకారకోసల్లత్థం –

‘‘దేసనాసాసనకథాభేదం తేసు యథారహం;

సిక్ఖాప్పహానగమ్భీరభావఞ్చ పరిదీపయే.

పరియత్తిభేదం సమ్పత్తిం, విపత్తిఞ్చాపి యం యహిం;

పాపుణాతి యథా భిక్ఖు, తమ్పి సబ్బం విభావయే’’.

తత్రాయం పరిదీపనా విభావనా చ. ఏతాని హి తీణి పిటకాని యథాక్కమం ఆణావోహారపరమత్థదేసనా, యథాపరాధయథానులోమయథాధమ్మసాసనాని, సంవరాసంవరదిట్ఠివినివేఠననామరూపపరిచ్ఛేదకథాతి చ వుచ్చన్తి. ఏత్థ హి వినయపిటకం ఆణారహేన భగవతా ఆణాబాహుల్లతో దేసితత్తా ఆణాదేసనా, సుత్తన్తపిటకం వోహారకుసలేన భగవతా వోహారబాహుల్లతో దేసితత్తా వోహారదేసనా, అభిధమ్మపిటకం పరమత్థకుసలేన భగవతా పరమత్థబాహుల్లతో దేసితత్తా పరమత్థదేసనాతి వుచ్చతి.

తథా పఠమం – ‘యే తే పచురాపరాధా సత్తా, తే యథాపరాధం ఏత్థ సాసితా’తి యథాపరాధసాసనం, దుతియం – ‘అనేకజ్ఝాసయానుసయచరియాధిముత్తికా సత్తా యథానులోమం ఏత్థ సాసితా’తి యథానులోమసాసనం, తతియం – ‘ధమ్మపుఞ్జమత్తే ‘‘అహం మమా’’తి సఞ్ఞినో సత్తా యథాధమ్మం ఏత్థ సాసితా’తి యథాధమ్మసాసనన్తి వుచ్చతి.

తథా పఠమం – అజ్ఝాచారపటిపక్ఖభూతో సంవరాసంవరో ఏత్థ కథితోతి సంవరాసంవరకథా. సంవరాసంవరోతి ఖుద్దకో చేవ మహన్తో చ సంవరో, కమ్మాకమ్మం వియ, ఫలాఫలం వియ చ, దుతియం – ‘‘ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిపటిపక్ఖభూతా దిట్ఠివినివేఠనా ఏత్థ కథితా’’తి దిట్ఠివినివేఠనకథా, తతియం – ‘‘రాగాదిపటిపక్ఖభూతో నామరూపపరిచ్ఛేదో ఏత్థ కథితో’’తి నామరూపపరిచ్ఛేదకథాతి వుచ్చతి.