౯. పోట్ఠపాదసుత్తవణ్ణనా

పోట్ఠపాదపరిబ్బాజకవత్థువణ్ణనా

౪౦౬. ఏవం మే సుత్తం…పే… సావత్థియన్తి పోట్ఠపాదసుత్తం. తత్రాయం అపుబ్బపదవణ్ణనా. సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామేతి సావత్థిం ఉపనిస్సాయ యో జేతస్స కుమారస్స వనే అనాథపిణ్డికేన గహపతినా ఆరామో కారితో, తత్థ విహరతి. పోట్ఠపాదో పరిబ్బాజకోతి నామేన పోట్ఠపాదో నామ ఛన్నపరిబ్బాజకో. సో కిర గిహికాలే బ్రాహ్మణమహాసాలో కామేసుఆదీనవం దిస్వా చత్తాలీసకోటిపరిమాణం భోగక్ఖన్ధం పహాయ పబ్బజిత్వా తిత్థియానం గణాచరియో జాతో. సమయం పవదన్తి ఏత్థాతి సమయప్పవాదకో, తస్మిం కిర ఠానే చఙ్కీతారుక్ఖపోక్ఖరసాతిప్పభుతయో బ్రాహ్మణా నిగణ్ఠఅచేలకపరిబ్బాజకాదయో చ పబ్బజితా సన్నిపతిత్వా అత్తనో అత్తనో సమయం వదన్తి కథేన్తి దీపేన్తి, తస్మా సో ఆరామో సమయప్పవాదకోతి వుచ్చతి. స్వేవ చ తిన్దుకాచీరసఙ్ఖాతాయ తిమ్బరూరుక్ఖపన్తియా పరిక్ఖిత్తత్తా తిన్దుకాచీరో. యస్మా పనేత్థ పఠమం ఏకావ సాలా అహోసి, పచ్ఛా మహాపుఞ్ఞం పరిబ్బాజకం నిస్సాయ బహూ సాలా కతా. తస్మా తమేవ ఏకం సాలం ఉపాదాయ లద్ధనామవసేన ఏకసాలకోతి వుచ్చతి. మల్లికాయ పన పసేనదిరఞ్ఞో దేవియా ఉయ్యానభూతో సో పుప్ఫఫలసమ్పన్నో ఆరామోతి కత్వా మల్లికాయ ఆరామోతి సఙ్ఖ్యం గతో. తస్మిం సమయప్పవాదకే తిన్దుకాచీరే ఏకసాలకే మల్లికాయ ఆరామే.

పటివసతీతి నివాసఫాసుతాయ వసతి. అథేకదివసం భగవా పచ్చూససమయే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పత్థరిత్వా లోకం పరిగ్గణ్హన్తో ఞాణజాలస్స అన్తోగతం పరిబ్బాజకం దిస్వా – ‘‘అయం పోట్ఠపాదో మయ్హం ఞాణజాలే పఞ్ఞాయతి, కిన్ను ఖో భవిస్సతీ’’తి ఉపపరిక్ఖన్తో అద్దస – ‘‘అహం అజ్జ తత్థ గమిస్సామి, అథ మం పోట్ఠపాదో నిరోధఞ్చ నిరోధవుట్ఠానఞ్చ పుచ్ఛిస్సతి, తస్సాహం సబ్బబుద్ధానం ఞాణేన సంసన్దిత్వా తదుభయం కథేస్సామి, అథ సో కతిపాహచ్చయేన చిత్తం హత్థిసారిపుత్తం గహేత్వా మమ సన్తికం ఆగమిస్సతి, తేసమహం ధమ్మం దేసేస్సామి, దేసనావసానే పోట్ఠపాదో మం సరణం గమిస్సతి, చిత్తో హత్థిసారిపుత్తో మమ సన్తికే పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సతీ’’తి. తతో పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా సురత్తదుపట్టం నివాసేత్వా విజ్జులతాసదిసం కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా యుగన్ధరపబ్బతం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితమహామేఘం వియ మేఘవణ్ణం పంసుకూలం ఏకంసవరగతం కత్వా పచ్చగ్ఘం సేలమయపత్తం వామఅంసకూటే లగ్గేత్వా సావత్థిం పిణ్డాయ పవిసిస్సామీతి సీహో వియ హిమవన్తపాదా విహారా నిక్ఖమి. ఇమమత్థం సన్ధాయ – ‘‘అథ ఖో భగవా’’తిఆది వుత్తం.

౪౦౭. ఏతదహోసీతి నగరద్వారసమీపం గన్త్వా అత్తనో రుచివసేన సూరియం ఓలోకేత్వా అతిప్పగభావమేవ దిస్వా ఏతం అహోసి. యంనూనాహన్తి సంసయపరిదీపనో వియ నిపాతో, బుద్ధానఞ్చ సంసయో నామ నత్థి – ‘‘ఇదం కరిస్సామ, ఇదం న కరిస్సామ, ఇమస్స ధమ్మం దేసేస్సామ, ఇమస్స న దేసేస్సామా’’తి ఏవం పరివితక్కపుబ్బభాగో పనేస సబ్బబుద్ధానం లబ్భతి. తేనాహ – ‘‘యంనూనాహ’’న్తి, యది పనాహన్తి అత్థో.

౪౦౮. ఉన్నాదినియాతి ఉచ్చం నదమానాయ, ఏవం నదమానాయ చస్సా ఉద్ధం గమనవసేన ఉచ్చో, దిసాసు పత్థటవసేన మహా సద్దోతి ఉచ్చాసద్దమహాసద్దాయ, తేసఞ్హి పరిబ్బాజకానం పాతోవ వుట్ఠాయ కత్తబ్బం నామ చేతియవత్తం వా బోధివత్తం వా ఆచరియుపజ్ఝాయవత్తం వా యోనిసో మనసికారో వా నత్థి. తేన తే పాతోవ వుట్ఠాయ బాలాతపే నిసిన్నా – ‘‘ఇమస్స హత్థో సోభనో, ఇమస్స పాదో’’తి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హత్థపాదాదీని వా ఆరబ్భ, ఇత్థిపురిసదారకదారికాదీనం వణ్ణే వా, అఞ్ఞం వా కామస్సాదభవస్సాదాదివత్థుం ఆరబ్భ కథం సముట్ఠాపేత్వా అనుపుబ్బేన రాజకథాదిఅనేకవిధం తిరచ్ఛానకథం కథేన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘ఉన్నాదినియా ఉచ్చాసద్దమహాసద్దాయ అనేకవిహితం తిరచ్ఛానకథం కథేన్తియా’’తి.

తతో పోట్ఠపాదో పరిబ్బాజకో తే పరిబ్బాజకే ఓలోకేత్వా – ‘‘ఇమే పరిబ్బాజకా అతివియ అఞ్ఞమఞ్ఞం అగారవా, మయఞ్చ సమణస్స గోతమస్స పాతుభావతో పట్ఠాయ సూరియుగ్గమనే ఖజ్జోపనకూపమా జాతా, లాభసక్కారోపి నో పరిహీనో. సచే పనిమం ఠానం సమణో గోతమో వా గోతమస్స సావకో వా గిహీ ఉపట్ఠాకో వా తస్స ఆగచ్ఛేయ్య, అతివియ లజ్జనీయం భవిస్సతి, పరిసదోసో ఖో పన పరిసజేట్ఠకస్సేవ ఉపరి ఆరోహతీ’’తి ఇతోచితో చ విలోకేన్తో భగవన్తం అద్దస. తేన వుత్తం – ‘‘అద్దసా ఖో పోట్ఠపాదో పరిబ్బాజకో…పే… తుణ్హీ అహేసు’’న్తి.

౪౦౯. తత్థ సణ్ఠపేసీతి సిక్ఖాపేసి, వజ్జమస్సా పటిచ్ఛాదేసి. యథా సుసణ్ఠితా హోతి, తథా నం ఠపేసి. యథా నామ పరిసమజ్ఝం పవిసన్తో పురిసో వజ్జపటిచ్ఛాదనత్థం నివాసనం సణ్ఠపేతి, పారుపనం సణ్ఠపేతి, రజోకిణ్ణట్ఠానం పుఞ్ఛతి; ఏవమస్సా వజ్జపటిచ్ఛాదనత్థం – ‘‘అప్పసద్దా భోన్తో’’తి సిక్ఖాపేన్తో యథా సుసణ్ఠితా హోతి, తథా నం ఠపేసీతి అత్థో. అప్పసద్దకామోతి అప్పసద్దం ఇచ్ఛతి, ఏకో నిసీదతి, ఏకో తిట్ఠతి, న గణసఙ్గణికాయ యాపేతి. ఉపసఙ్కమితబ్బం మఞ్ఞేయ్యాతి ఇధాగన్తబ్బం మఞ్ఞేయ్య. కస్మా పనేస భగవతో ఉపసఙ్కమనం పచ్చాసీసతీతి? అత్తనో వుద్ధిం పత్థయమానో. పరిబ్బాజకా కిర బుద్ధేసు వా బుద్ధసావకేసు వా అత్తనో సన్తికం ఆగతేసు – ‘‘అజ్జ అమ్హాకం సన్తికం సమణో గోతమో ఆగతో, సారిపుత్తో ఆగతో, న ఖో పన తే యస్స వా తస్స వా సన్తికం గచ్ఛన్తి, పస్సథ అమ్హాకం ఉత్తమభావ’’న్తి అత్తనో ఉపట్ఠాకానం సన్తికే అత్తానం ఉక్ఖిపన్తి, ఉచ్చే ఠానే ఠపేన్తి, భగవతోపి ఉపట్ఠాకే గణ్హితుం వాయమన్తి. తే కిర భగవతో ఉపట్ఠాకే దిస్వా ఏవం వదన్తి – ‘‘తుమ్హాకం సత్థా భవం గోతమోపి గోతమసావకాపి అమ్హాకం సన్తికం ఆగచ్ఛన్తి, మయం అఞ్ఞమఞ్ఞం సమగ్గా. తుమ్హే పన అమ్హే అక్ఖీహిపి పస్సితుం న ఇచ్ఛథ, సామీచికమ్మం న కరోథ, కిం వో అమ్హేహి అపరద్ధ’’న్తి. అథేకచ్చే మనుస్సా – ‘‘బుద్ధాపి ఏతేసం సన్తికం గచ్ఛన్తి కిం అమ్హాక’’న్తి తతో పట్ఠాయ తే దిస్వా నప్పమజ్జన్తి. తుణ్హీ అహేసున్తి పోట్ఠపాదం పరివారేత్వా నిస్సద్దా నిసీదింసు.

౪౧౦. స్వాగతం, భన్తేతి సుట్ఠు ఆగమనం, భన్తే, భగవతో; భగవతి హి నో ఆగతే ఆనన్దో హోతి, గతే సోకోతి దీపేతి. చిరస్సం ఖో, భన్తేతి కస్మా ఆహ? కిం భగవా పుబ్బేపి తత్థ గతపుబ్బోతి, న గతపుబ్బో. మనుస్సానం పన – ‘‘కుహిం గచ్ఛన్తా, కుతో ఆగతత్థ, కిం మగ్గమూళ్హత్థ, చిరస్సం ఆగతత్థా’’తి ఏవమాదయో పియసముదాచారా హోన్తి, తస్మా ఏవమాహ. ఏవఞ్చ పన వత్వా న మానథద్ధో హుత్వా నిసీది, ఉట్ఠాయాసనా భగవతో పచ్చుగ్గమనమకాసి. భగవన్తఞ్హి ఉపగతం దిస్వా ఆసనేన అనిమన్తేన్తో వా అపచితిం అకరోన్తో వా దుల్లభో. కస్మా? ఉచ్చాకులీనతాయ. అయమ్పి పరిబ్బాజకో అత్తనో నిసిన్నాసనం పప్ఫోటేత్వా భగవన్తం ఆసనేన నిమన్తేన్తో – ‘‘నిసీదతు, భన్తే, భగవా ఇదమాసనం పఞ్ఞత్త’’న్తి ఆహ. అన్తరాకథా విప్పకతాతి నిసిన్నానం వో ఆదితో పట్ఠాయ యావ మమాగమనం, ఏతస్మిం అన్తరే కా నామ కథా విప్పకతా, మమాగమనపచ్చయా కతమా కథా పరియన్తం న గతా, వదథ, యావ నం పరియన్తం నేత్వా దేమీతి సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేసి. అథ పరిబ్బాజకో – ‘‘నిరత్థకకథా ఏసా నిస్సారా వట్టసన్నిస్సితా, న తుమ్హాకం పురతో వత్తబ్బతం అరహతీ’’తి దీపేన్తో ‘‘తిట్ఠతేసా, భన్తే’’తిఆదిమాహ.

అభిసఞ్ఞానిరోధకథావణ్ణనా

౪౧౧. తిట్ఠతేసా, భన్తేతి సచే భగవా సోతుకామో భవిస్సతి, పచ్ఛాపేసా కథా న దుల్లభా భవిస్సతి, అమ్హాకం పనిమాయ కథాయ అత్థో నత్థి. భగవతో పనాగమనం లభిత్వా మయం అఞ్ఞదేవ సుకారణం పుచ్ఛామాతి దీపేతి. తతో తం పుచ్ఛన్తో – ‘‘పురిమాని, భన్తే’’తిఆదిమాహ. తత్థ కోతూహలసాలాయన్తి కోతూహలసాలా నామ పచ్చేకసాలా నత్థి. యత్థ పన నానాతిత్థియా సమణబ్రాహ్మణా నానావిధం కథం పవత్తేన్తి, సా బహూనం – ‘‘అయం కిం వదతి, అయం కిం వదతీ’’తి కోతూహలుప్పత్తిట్ఠానతో కోతూహలసాలాతి వుచ్చతి. అభిసఞ్ఞానిరోధేతి ఏత్థ అభీతి ఉపసగ్గమత్తం. సఞ్ఞానిరోధేతి చిత్తనిరోధే, ఖణికనిరోధే కథా ఉప్పన్నాతి అత్థో. ఇదం పన తస్సా ఉప్పత్తికారణం. యదా కిర భగవా జాతకం వా కథేతి, సిక్ఖాపదం వా పఞ్ఞపేతి తదా సకలజమ్బుదీపే భగవతో కిత్తిఘోసో పత్థరతి, తిత్థియా తం సుత్వా – ‘‘భవం కిర గోతమో పుబ్బచరియం కథేసి, మయం కిం న సక్కోమ తాదిసం కిఞ్చి కథేతు’’న్తి భగవతో పటిభాగకిరియం కరోన్తా ఏకం భవన్తరసమయం కథేన్తి – ‘‘భవం గోతమో సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసి, మయం కిం న సక్కోమ పఞ్ఞపేతు’’న్తి అత్తనో సావకానం కిఞ్చిదేవ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేన్తి. తదా పన భగవా అట్ఠవిధపరిసమజ్ఝే నిసీదిత్వా నిరోధకథం కథేసి. తిత్థియా తం సుత్వా – ‘‘భవం కిర గోతమో నిరోధం నామ కథేసి, మయమ్పి తం కథేస్సామా’’తి సన్నిపతిత్వా కథయింసు. తేన వుత్తం – ‘‘అభిసఞ్ఞానిరోధే కథా ఉదపాదీ’’తి.

తత్రేకచ్చేతి తేసు ఏకచ్చే. పురిమో చేత్థ య్వాయం బాహిరే తిత్థాయతనే పబ్బజితో చిత్తప్పవత్తియం దోసం దిస్వా అచిత్తకభావో సన్తోతి సమాపత్తిం భావేత్వా ఇతో చుతో పఞ్చ కప్పసతాని అసఞ్ఞీభవే ఠత్వా పున ఇధ ఉప్పజ్జతి. తస్స సఞ్ఞుప్పాదే చ నిరోధే చ హేతుం అపస్సన్తో – అహేతూ అప్పచ్చయాతి ఆహ.

దుతియో నం నిసేధేత్వా మిగసిఙ్గతాపసస్స అసఞ్ఞకభావం గహేత్వా – ‘‘ఉపేతిపి అపేతిపీ’’తి ఆహ. మిగసిఙ్గతాపసో కిర అత్తన్తపో ఘోరతపో పరమధితిన్ద్రియో అహోసి. తస్స సీలతేజేన సక్కవిమానం ఉణ్హం అహోసి. సక్కో దేవరాజా ‘‘సక్కట్ఠానం ను ఖో తాపసో పత్థేతీ’’తి అలమ్బుసం నామ దేవకఞ్ఞం – ‘తాపసస్స తపం భిన్దిత్వా ఏహీ’తి పేసేసి. సా తత్థ గతా. తాపసో పఠమదివసే తం దిస్వావ పలాయిత్వా పణ్ణసాలం పావిసి. దుతియదివసే కామచ్ఛన్దనీవరణేన భగ్గో తం హత్థే అగ్గహేసి, సో తేన దిబ్బఫస్సేన ఫుట్ఠో విసఞ్ఞీ హుత్వా తిణ్ణం సంవచ్ఛరానం అచ్చయేన సఞ్ఞం పటిలభి. తం సో దిట్ఠిగతికో – ‘‘తిణ్ణం సంవచ్ఛరానం అచ్చయేన నిరోధా వుట్ఠితో’’తి మఞ్ఞమానో ఏవమాహ.

తతియో నం నిసేధేత్వా ఆథబ్బణపయోగం సన్ధాయ ‘‘ఉపకడ్ఢన్తిపి అపకడ్ఢన్తిపీ’’తి ఆహ. ఆథబ్బణికా కిర ఆథబ్బణం పయోజేత్వా సత్తం సీసచ్ఛిన్నం వియ హత్థచ్ఛిన్నం వియ మతం వియ చ కత్వా దస్సేన్తి. తస్స పున పాకతికభావం దిస్వా సో దిట్ఠిగతికో – ‘‘నిరోధా వుట్ఠితో అయ’’న్తి మఞ్ఞమానో ఏవమాహ.

చతుత్థో నం నిసేధేత్వా యక్ఖదాసీనం మదనిద్దం సన్ధాయ ‘‘సన్తి హి భో దేవతా’’తిఆదిమాహ. యక్ఖదాసియో కిర సబ్బరత్తిం దేవతూపహారం కురుమానా నచ్చిత్వా గాయిత్వా అరుణోదయే ఏకం సురాపాతిం పివిత్వా పరివత్తిత్వా సుపిత్వా దివా వుట్ఠహన్తి. తం దిస్వా సో దిట్ఠిగతికో – ‘‘సుత్తకాలే నిరోధం సమాపన్నా, పబుద్ధకాలే నిరోధా వుట్ఠితా’’తి మఞ్ఞమానో ఏవమాహ.

అయం పన పోట్ఠపాదో పరిబ్బాజకో పణ్డితజాతికో. తేనస్స తం కథం సుత్వా విప్పటిసారో ఉప్పజ్జి. ‘‘ఇమేసం కథా ఏళమూగకథా వియ చత్తారో హి నిరోధే ఏతే పఞ్ఞపేన్తి, ఇమినా చ నిరోధేన నామ ఏకేన భవితబ్బం, న బహునా. తేనాపి ఏకేన అఞ్ఞేనేవ భవితబ్బం, సో పన అఞ్ఞేన ఞాతుం న సక్కా అఞ్ఞత్ర సబ్బఞ్ఞునా. సచే భగవా ఇధ అభవిస్స ‘అయం నిరోధో అయం న నిరోధో’తి దీపసహస్సం వియ ఉజ్జాలేత్వా అజ్జమేవ పాకటం అకరిస్సా’’తి దసబలఞ్ఞేవ అనుస్సరి. తస్మా ‘‘తస్స మయ్హం భన్తే’’తిఆదిమాహ. తత్థ అహో నూనాతి అనుస్సరణత్థే నిపాతద్వయం, తేన తస్స భగవన్తం అనుస్సరన్తస్స ఏతదహోసి ‘‘అహో నూన భగవా అహో నూన సుగతో’’తి. యో ఇమేసన్తి యో ఏతేసం నిరోధధమ్మానం సుకుసలో నిపుణో ఛేకో, సో భగవా అహో నూన కథేయ్య, సుగతో అహో నూన కథేయ్యాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. పకతఞ్ఞూతి చిణ్ణవసితాయ పకతిం సభావం జానాతీతి పకతఞ్ఞూ. కథం ను ఖోతి ఇదం పరిబ్బాజకో ‘‘మయం భగవా న జానామ, తుమ్హే జానాథ, కథేథ నో’’తి ఆయాచన్తో వదతి. అథ భగవా కథేన్తో ‘‘తత్ర పోట్ఠపాదా’’తిఆదిమాహ.

అహేతుకసఞ్ఞుప్పాదనిరోధకథావణ్ణనా

౪౧౨. తత్థ తత్రాతి తేసు సమణబ్రాహ్మణేసు. ఆదితోవ తేసం అపరద్ధన్తి తేసం ఆదిమ్హియేవ విరద్ధం, ఘరమజ్ఝేయేవ పక్ఖలితాతి దీపేతి. సహేతూ సప్పచ్చయాతి ఏత్థ హేతుపి పచ్చయోపి కారణస్సేవ నామం, సకారణాతి అత్థో. తం పన కారణం దస్సేన్తో ‘‘సిక్ఖా ఏకా’’తి ఆహ. తత్థ సిక్ఖా ఏకా సఞ్ఞా ఉప్పజ్జన్తీతి సిక్ఖాయ ఏకచ్చా సఞ్ఞా జాయన్తీతి అత్థో.

౪౧౩. కా చ సిక్ఖాతి భగవా అవోచాతి కతమా చ సా సిక్ఖాతి భగవా విత్థారేతుకమ్యతాపుచ్ఛావసేన అవోచ. అథ యస్మా అధిసీలసిక్ఖా అధిచిత్తసిక్ఖా అధిపఞ్ఞాసిక్ఖాతి తిస్సో సిక్ఖా హోన్తి. తస్మా తా దస్సేన్తో భగవా సఞ్ఞాయ సహేతుకం ఉప్పాదనిరోధం దీపేతుం బుద్ధుప్పాదతో పభుతి తన్తిధమ్మం ఠపేన్తో ‘‘ఇధ పోట్ఠపాద, తథాగతో లోకే’’తిఆదిమాహ. తత్థ అధిసీలసిక్ఖా అధిచిత్తసిక్ఖాతి ద్వే ఏవ సిక్ఖా సరూపేన ఆగతా, తతియా పన ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి ఖో పోట్ఠపాద మయా ఏకంసికో ధమ్మో దేసితో’’తి ఏత్థ సమ్మాదిట్ఠిసమ్మాసఙ్కప్పవసేన పరియాపన్నత్తా ఆగతాతి వేదితబ్బా. కామసఞ్ఞాతి పఞ్చకామగుణికరాగోపి అసముప్పన్నకామచారోపి. తత్థ పఞ్చకామగుణికరాగో అనాగామిమగ్గేన సముగ్ఘాతం గచ్ఛతి, అసముప్పన్నకామచారో పన ఇమస్మిం ఠానే వట్టతి. తస్మా తస్స యా పురిమా కామసఞ్ఞాతి తస్స పఠమజ్ఝానసమఙ్గినో యా పుబ్బే ఉప్పన్నపుబ్బాయ కామసఞ్ఞాయ సదిసత్తా పురిమా కామసఞ్ఞాతి వుచ్చేయ్య, సా నిరుజ్ఝతి, అనుప్పన్నావ నుప్పజ్జతీతి అత్థో.

వివేకజపీతిసుఖసుఖుమసచ్చసఞ్ఞీయేవ తస్మిం సమయే హోతీతి తస్మిం పఠమజ్ఝానసమయే వివేకజపీతిసుఖసఙ్ఖాతా సుఖుమసఞ్ఞా సచ్చా హోతి, భూతా హోతీతి అత్థో. అథ వా కామచ్ఛన్దాదిఓళారికఙ్గప్పహానవసేన సుఖుమా చ సా భూతతాయ సచ్చా చ సఞ్ఞాతి సుఖుమసచ్చసఞ్ఞా, వివేకజేహి పీతిసుఖేహి సమ్పయుత్తా సుఖుమసచ్చసఞ్ఞాతి వివేకజపీతిసుఖసుఖుమసచ్చసఞ్ఞా సా అస్స అత్థీతి వివేకజపీతిసుఖసుఖుమసచ్చసఞ్ఞీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఏవమ్పి సిక్ఖాతి ఏత్థ యస్మా పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జన్తో అధిట్ఠహన్తో, వుట్ఠహన్తో చ సిక్ఖతి, తస్మా తం ఏవం సిక్ఖితబ్బతో సిక్ఖాతి వుచ్చతి. తేనపి సిక్ఖాసఙ్ఖాతేన పఠమజ్ఝానేన ఏవం ఏకా వివేకజపీతిసుఖసుఖుమసచ్చసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి. ఏవం ఏకా కామసఞ్ఞా నిరుజ్ఝతీతి అత్థో. అయం సిక్ఖాతి భగవా అవోచాతి అయం పఠమజ్ఝానసఙ్ఖాతా ఏకా సిక్ఖాతి, భగవా ఆహ. ఏతేనుపాయేన సబ్బత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

యస్మా పన అట్ఠమసమాపత్తియా అఙ్గతో సమ్మసనం బుద్ధానంయేవ హోతి, సావకేసు సారిపుత్తసదిసానమ్పి నత్థి, కలాపతో సమ్మసనంయేవ పన సావకానం హోతి, ఇదఞ్చ ‘‘సఞ్ఞా సఞ్ఞా’’తి, ఏవం అఙ్గతో సమ్మసనం ఉద్ధటం. తస్మా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనపరమంయేవ సఞ్ఞం దస్సేత్వా పున తదేవ సఞ్ఞగ్గన్తి దస్సేతుం ‘‘యతో ఖో పోట్ఠపాద…పే… సఞ్ఞగ్గం ఫుసతీ’’తి ఆహ.

౪౧౪. తత్థ యతో ఖో పోట్ఠపాద భిక్ఖూతి యో నామ పోట్ఠపాద భిక్ఖు. ఇధ సకసఞ్ఞీ హోతీతి ఇధ సాసనే సకసఞ్ఞీ హోతి, అయమేవ వా పాఠో, అత్తనో పఠమజ్ఝానసఞ్ఞాయ సఞ్ఞవా హోతీతి అత్థో. సో తతో అముత్ర తతో అముత్రాతి సో భిక్ఖు తతో పఠమజ్ఝానతో అముత్ర దుతియజ్ఝానే, తతోపి అముత్ర తతియజ్ఝానేతి ఏవం తాయ తాయ ఝానసఞ్ఞాయ సకసఞ్ఞీ సకసఞ్ఞీ హుత్వా అనుపుబ్బేన సఞ్ఞగ్గం ఫుసతి. సఞ్ఞగ్గన్తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం వుచ్చతి. కస్మా? లోకియానం కిచ్చకారకసమాపత్తీనం అగ్గత్తా. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియఞ్హి ఠత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనమ్పి నిరోధమ్పి సమాపజ్జన్తి. ఇతి సా లోకియానం కిచ్చకారకసమాపత్తీనం అగ్గత్తా సఞ్ఞగ్గన్తి వుచ్చతి, తం ఫుసతి పాపుణాతీతి అత్థో.

ఇదాని అభిసఞ్ఞానిరోధం దస్సేతుం ‘‘తస్స సఞ్ఞగ్గే ఠితస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చేతేయ్యం, అభిసఙ్ఖరేయ్యన్తి పదద్వయే చ ఝానం సమాపజ్జన్తో చేతేతి నామ, పునప్పునం కప్పేతీతి అత్థో. ఉపరిసమాపత్తిఅత్థాయ నికన్తిం కురుమానో అభిసఙ్ఖరోతి నామ. ఇమా చ మే సఞ్ఞా నిరుజ్ఝేయ్యున్తి ఇమా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞా నిరుజ్ఝేయ్యుం. అఞ్ఞా చ ఓళారికాతి అఞ్ఞా చ ఓళారికా భవఙ్గసఞ్ఞా ఉప్పజ్జేయ్యుం. సో న చేవ చేతేతి న అభిసఙ్ఖరోతీతి ఏత్థ కామం చేస చేతేన్తోవ న చేతేతి, అభిసఙ్ఖరోన్తోవ నాభిసఙ్ఖరోతి. ఇమస్స భిక్ఖునో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనతో వుట్ఠాయ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జిత్వా ‘‘ఏకం ద్వే చిత్తవారే ఠస్సామీ’’తి ఆభోగసమన్నాహారో నత్థి. ఉపరినిరోధసమాపత్తత్థాయ ఏవ పన ఆభోగసమన్నాహారో అత్థి, స్వాయమత్థో పుత్తఘరాచిక్ఖణేన దీపేతబ్బో.

పితుఘరమజ్ఝేన కిర గన్త్వా పచ్ఛాభాగే పుత్తస్స ఘరం హోతి, తతో పణీతం భోజనం ఆదాయ ఆసనసాలం ఆగతం దహరం థేరో – ‘‘మనాపో పిణ్డపాతో కుతో ఆభతో’’తి పుచ్ఛి. సో ‘‘అసుకస్స ఘరతో’’తి లద్ధఘరమేవ ఆచిక్ఖి. యేన పనస్స పితుఘరమజ్ఝేన గతోపి ఆగతోపి తత్థ ఆభోగోపి నత్థి. తత్థ ఆసనసాలా వియ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తి దట్ఠబ్బా, పితుగేహం వియ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తి, పుత్తగేహం వియ నిరోధసమాపత్తి, ఆసనసాలాయ ఠత్వా పితుఘరం అమనసికరిత్వా పుత్తఘరాచిక్ఖణం వియ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనతో వుట్ఠాయ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జిత్వా ‘‘ఏకం ద్వే చిత్తవారే ఠస్సామీ’’తి పితుఘరం అమనసికరిత్వావ ఉపరినిరోధసమాపత్తత్థాయ మనసికారో, ఏవమేస చేతేన్తోవ న చేతేతి, అభిసఙ్ఖరోన్తోవ నాభిసఙ్ఖరోతి. తా చేవ సఞ్ఞాతి తా ఝానసఞ్ఞా నిరుజ్ఝన్తి. అఞ్ఞా చాతి అఞ్ఞా చ ఓళారికా భవఙ్గసఞ్ఞా నుప్పజ్జన్తి. సో నిరోధం ఫుసతీతి సో ఏవం పటిపన్నో భిక్ఖు సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఫుసతి విన్దతి పటిలభతి.

అనుపుబ్బాభిసఞ్ఞానిరోధసమ్పజానసమాపత్తిన్తి ఏత్థ అభీతి ఉపసగ్గమత్తం, సమ్పజానపదం నిరోధపదేన అన్తరికం కత్వా వుత్తం. అనుపటిపాటియా సమ్పజానసఞ్ఞానిరోధసమాపత్తీతి అయం పనేత్థత్థో. తత్రాపి సమ్పజానసఞ్ఞానిరోధసమాపత్తీతి సమ్పజానన్తస్స అన్తే సఞ్ఞా నిరోధసమాపత్తి సమ్పజానన్తస్స వా పణ్డితస్స భిక్ఖునో సఞ్ఞానిరోధసమాపత్తీతి అయం విసేసత్థో.

ఇదాని ఇధ ఠత్వా నిరోధసమాపత్తికథా కథేతబ్బా. సా పనేసా సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే పఞ్ఞాభావనానిసంసాధికారే కథితా, తస్మా తత్థ కథితతోవ గహేతబ్బా.

ఏవం భగవా పోట్ఠపాదస్స పరిబ్బాజకస్స నిరోధకథం కథేత్వా – అథ నం తాదిసాయ కథాయ అఞ్ఞత్థ అభావం పటిజానాపేతుం ‘‘తం కిం మఞ్ఞసీ’’తిఆదిమాహ. పరిబ్బాజకోపి ‘‘భగవా అజ్జ తుమ్హాకం కథం ఠపేత్వా న మయా ఏవరూపా కథా సుతపుబ్బా’’తి పటిజానన్తో, ‘‘నో హేతం భన్తే’’తి వత్వా పున సక్కచ్చం భగవతో కథాయ ఉగ్గహితభావం దస్సేన్తో ‘‘ఏవం ఖో అహం భన్తే’’తిఆదిమాహ. అథస్స భగవా ‘‘సుఉగ్గహితం తయా’’తి అనుజానన్తో ‘‘ఏవం పోట్ఠపాదా’’తి ఆహ.

౪౧౫. అథ పరిబ్బాజకో ‘‘భగవతా ‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సఞ్ఞగ్గ’న్తి వుత్తం. ఏతదేవ ను ఖో సఞ్ఞగ్గం, ఉదాహు అవసేససమాపత్తీసుపి సఞ్ఞగ్గం అత్థీ’’తి చిన్తేత్వా తమత్థం పుచ్ఛన్తో ‘‘ఏకఞ్ఞేవ ను ఖో’’తిఆదిమాహ. భగవాపిస్స విస్సజ్జేసి. తత్థ పుథూపీతి బహూనిపి. యథా యథా ఖో, పోట్ఠపాద, నిరోధం ఫుసతీతి పథవీకసిణాదీసు యేన యేన కసిణేన, పఠమజ్ఝానాదీనం వా యేన యేన ఝానేన. ఇదం వుత్తం హోతి – సచే హి పథవీకసిణేన కరణభూతేన పథవీకసిణసమాపత్తిం ఏకవారం సమాపజ్జన్తో పురిమసఞ్ఞానిరోధం ఫుసతి ఏకం సఞ్ఞగ్గం, అథ ద్వే వారే, తయో వారే, వారసతం, వారసహస్సం, వారసతసహస్సం వా సమాపజ్జన్తో పురిమసఞ్ఞానిరోధం ఫుసతి, సతసహస్సం, సఞ్ఞగ్గాని. ఏస నయో సేసకసిణేసు. ఝానేసుపి సచే పఠమజ్ఝానేన కరణభూతేన ఏకవారం పురిమసఞ్ఞానిరోధం ఫుసతి ఏకం సఞ్ఞగ్గం. అథ ద్వే వారే, తయో వారే, వారసతం, వారసహస్సం, వారసతసహస్సం వా పురిమసఞ్ఞానిరోధం ఫుసతి, సతసహస్సం సఞ్ఞగ్గాని. ఏస నయో సేసజ్ఝానసమాపత్తీసుపి. ఇతి ఏకవారం సమాపజ్జనవసేన వా సబ్బమ్పి సఞ్జాననలక్ఖణేన సఙ్గహేత్వా వా ఏకం సఞ్ఞగ్గం హోతి, అపరాపరం సమాపజ్జనవసేన బహూని.

౪౧౬. సఞ్ఞా ను ఖో, భన్తేతి భన్తే నిరోధసమాపజ్జనకస్స భిక్ఖునో ‘‘సఞ్ఞా ను ఖో పఠమం ఉప్పజ్జతీ’’తి పుచ్ఛతి. తస్స భగవా ‘‘సఞ్ఞా ఖో, పోట్ఠపాదా’’తి బ్యాకాసి. తత్థ సఞ్ఞాతి ఝానసఞ్ఞా. ఞాణన్తి విపస్సనాఞాణం. అపరో నయో, సఞ్ఞాతి విపస్సనా సఞ్ఞా. ఞాణన్తి మగ్గఞాణం. అపరో నయో, సఞ్ఞాతి మగ్గసఞ్ఞా. ఞాణన్తి ఫలఞాణం. తిపిటకమహాసివత్థేరో పనాహ –

కిం ఇమే భిక్ఖూ భణన్తి, పోట్ఠపాదో హేట్ఠా భగవన్తం నిరోధం పుచ్ఛి. ఇదాని నిరోధా వుట్ఠానం పుచ్ఛన్తో ‘‘భగవా నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స కిం పఠమం అరహత్తఫలసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, ఉదాహు పచ్చవేక్ఖణఞాణ’’న్తి వదతి. అథస్స భగవా యస్మా ఫలసఞ్ఞా పఠమం ఉప్పజ్జతి, పచ్ఛా పచ్చవేక్ఖణఞాణం. తస్మా ‘‘సఞ్ఞా ఖో పోట్ఠపాదా’’తి ఆహ. తత్థ సఞ్ఞుప్పాదాతి అరహత్తఫలసఞ్ఞాయ ఉప్పాదా, పచ్ఛా ‘‘ఇదం అరహత్తఫల’’న్తి ఏవం పచ్చవేక్ఖణఞాణుప్పాదో హోతి. ఇదప్పచ్చయా కిర మేతి ఫలసమాధిసఞ్ఞాపచ్చయా కిర మయ్హం పచ్చవేక్ఖణఞాణం ఉప్పన్నన్తి.

సఞ్ఞాఅత్తకథావణ్ణనా

౪౧౭. ఇదాని పరిబ్బాజకో యథా నామ గామసూకరో గన్ధోదకేన న్హాపేత్వా గన్ధేహి అనులిమ్పిత్వా మాలాదామం పిళన్ధిత్వా సిరిసయనే ఆరోపితోపి సుఖం న విన్దతి, వేగేన గూథట్ఠానమేవ గన్త్వా సుఖం విన్దతి. ఏవమేవ భగవతా సణ్హసుఖుమతిలక్ఖణబ్భాహతాయ దేసనాయ న్హాపితవిలిత్తమణ్డితోపి నిరోధకథాసిరిసయనం ఆరోపితోపి తత్థ సుఖం న విన్దన్తో గూథట్ఠానసదిసం అత్తనో లద్ధిం గహేత్వా తమేవ పుచ్ఛన్తో ‘‘సఞ్ఞా ను ఖో, భన్తే, పురిసస్స అత్తా’’తిఆదిమాహ. అథస్సానుమతిం గహేత్వా బ్యాకాతుకామో భగవా – ‘‘కం పన త్వ’’న్తిఆదిమాహ. తతో సో ‘‘అరూపీ అత్తా’’తి ఏవం లద్ధికో సమానోపి ‘‘భగవా దేసనాయ సుకుసలో, సో మే ఆదితోవ లద్ధిం మా విద్ధంసేతూ’’తి చిన్తేత్వా అత్తనో లద్ధిం పరిహరన్తో ‘‘ఓళారికం ఖో’’తిఆదిమాహ. అథస్స భగవా తత్థ దోసం దస్సేన్తో ‘‘ఓళారికో చ హి తే’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏవం సన్తన్తి ఏవం సన్తే. భుమ్మత్థే హి ఏతం ఉపయోగవచనం. ఏవం సన్తం అత్తానం పచ్చాగచ్ఛతో తవాతి అయం వా ఏత్థ అత్థో. చతున్నం ఖన్ధానం ఏకుప్పాదేకనిరోధత్తా కిఞ్చాపి యా సఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, సావ నిరుజ్ఝతి. అపరాపరం ఉపాదాయ పన ‘‘అఞ్ఞా చ సఞ్ఞా ఉప్పజ్జన్తి, అఞ్ఞా చ సఞ్ఞా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి వుత్తం.

౪౧౮-౪౨౦. ఇదాని అఞ్ఞం లద్ధిం దస్సేన్తో – ‘‘మనోమయం ఖో అహం, భన్తే’’తిఆదిం వత్వా తత్రాపి దోసే దిన్నే యథా నామ ఉమ్మత్తకో యావస్స సఞ్ఞా నప్పతిట్ఠాతి, తావ అఞ్ఞం గహేత్వా అఞ్ఞం విస్సజ్జేతి, సఞ్ఞాపతిట్ఠానకాలే పన వత్తబ్బమేవ వదతి, ఏవమేవ అఞ్ఞం గహేత్వా అఞ్ఞం విస్సజ్జేత్వా ఇదాని అత్తనో లద్ధింయేవ వదన్తో ‘‘అరూపీ ఖో’’తిఆదిమాహ. తత్రాపి యస్మా సో సఞ్ఞాయ ఉప్పాదనిరోధం ఇచ్ఛతి, అత్తానం పన సస్సతం మఞ్ఞతి. తస్మా తథేవస్స దోసం దస్సేన్తో భగవా ‘‘ఏవం సన్తమ్పీ’’తిఆదిమాహ. తతో పరిబ్బాజకో మిచ్ఛాదస్సనేన అభిభూతత్తా భగవతా వుచ్చమానమ్పి తం నానత్తం అజానన్తో ‘‘సక్కా పనేతం, భన్తే, మయా’’తిఆదిమాహ. అథస్స భగవా యస్మా సో సఞ్ఞాయ ఉప్పాదనిరోధం పస్సన్తోపి సఞ్ఞామయం అత్తానం నిచ్చమేవ మఞ్ఞతి. తస్మా ‘‘దుజ్జానం ఖో’’తిఆదిమాహ.

తత్థాయం సఙ్ఖేపత్థో – తవ అఞ్ఞా దిట్ఠి, అఞ్ఞా ఖన్తి, అఞ్ఞా రుచి, అఞ్ఞథాయేవ తే దస్సనం పవత్తం, అఞ్ఞదేవ చ తే ఖమతి చేవ రుచ్చతి చ, అఞ్ఞత్ర చ తే ఆయోగో, అఞ్ఞిస్సాయేవ పటిపత్తియా యుత్తపయుత్తతా, అఞ్ఞత్థ చ తే ఆచరియకం, అఞ్ఞస్మిం తిత్థాయతనే ఆచరియభావో. తేన తయా ఏవం అఞ్ఞదిట్ఠికేన అఞ్ఞఖన్తికేన అఞ్ఞరుచికేన అఞ్ఞత్రాయోగేన అఞ్ఞత్రాచరియకేన దుజ్జానం ఏతన్తి. అథ పరిబ్బాజకో – ‘‘సఞ్ఞా వా పురిసస్స అత్తా హోతు, అఞ్ఞా వా సఞ్ఞా, తం సస్సతాది భావమస్స పుచ్ఛిస్స’’న్తి పున ‘‘కిం పన భన్తే’’తిఆదిమాహ.

తత్థ లోకోతి అత్తానం సన్ధాయ వదతి. న హేతం పోట్ఠపాద అత్థసఞ్హితన్తి పోట్ఠపాద ఏతం దిట్ఠిగతం న ఇధలోకపరలోకఅత్థనిస్సితం, న అత్తత్థపరత్థనిస్సితం. న ధమ్మసంహితన్తి న నవలోకుత్తరధమ్మనిస్సితం. నాదిబ్రహ్మచరియకన్తి సిక్ఖత్తయసఙ్ఖాతస్స సాసనబ్రహ్మచరియకస్స న ఆదిమత్తం, అధిసీలసిక్ఖామత్తమ్పి న హోతి. న నిబ్బిదాయాతి సంసారవట్టే నిబ్బిన్దనత్థాయ న సంవత్తతి. న విరాగాయాతి వట్టవిరాగత్థాయ న సంవత్తతి. న నిరోధాయాతి వట్టస్స నిరోధకరణత్థాయ న సంవత్తతి. న ఉపసమాయాతి వట్టస్స వూపసమనత్థాయ న సంవత్తతి. న అభిఞ్ఞాయాతి వట్టాభిజాననాయ పచ్చక్ఖకిరియాయ న సంవత్తతి. న సమ్బోధాయాతి వట్టసమ్బుజ్ఝనత్థాయ న సంవత్తతి. న నిబ్బానాయాతి అమతమహానిబ్బానస్స పచ్చక్ఖకిరియాయ న సంవత్తతి.

ఇదం దుక్ఖన్తిఆదీసు తణ్హం ఠపేత్వా తేభూమకా పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖన్తి, తస్సేవ దుక్ఖస్స పభావనతో సప్పచ్చయా తణ్హా దుక్ఖసముదయోతి. ఉభిన్నం అప్పవత్తి దుక్ఖనిరోధోతి, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి మయా బ్యాకతన్తి అత్థో. ఏవఞ్చ పన వత్వా భగవా ‘‘ఇమస్స పరిబ్బాజకస్స మగ్గపాతుభావో వా ఫలసచ్ఛికిరియా వా నత్థి, మయ్హఞ్చ భిక్ఖాచారవేలా’’తి చిన్తేత్వా తుణ్హీ అహోసి. పరిబ్బాజకోపి తం ఆకారం ఞత్వా భగవతో గమనకాలం ఆరోచేన్తో వియ ‘‘ఏవమేత’’న్తిఆదిమాహ.

౪౨౧. వాచాసన్నితోదకేనాతి వచనపతోదేన. సఞ్ఝబ్భరిమకంసూతి సఞ్ఝబ్భరితం నిరన్తరం ఫుట్ఠం అకంసు, ఉపరి విజ్ఝింసూతి వుత్తం హోతి. భూతన్తి సభావతో విజ్జమానం. తచ్ఛం, తథన్తి తస్సేవ వేవచనం. ధమ్మట్ఠితతన్తి నవలోకుత్తరధమ్మేసు ఠితసభావం. ధమ్మనియామతన్తి లోకుత్తరధమ్మనియామతం. బుద్ధానఞ్హి చతుసచ్చవినిముత్తా కథా నామ నత్థి. తస్మా సా ఏదిసా హోతి.

చిత్తహత్థిసారిపుత్తపోట్ఠపాదవత్థువణ్ణనా

౪౨౨. చిత్తో చ హత్థిసారిపుత్తోతి సో కిర సావత్థియం హత్థిఆచరియస్స పుత్తో భగవతో సన్తికే పబ్బజిత్వా తీణి పిటకాని ఉగ్గహేత్వా సుఖుమేసు అత్థన్తరేసు కుసలో అహోసి, పుబ్బే కతపాపకమ్మవసేన పన సత్తవారే విబ్భమిత్వా గిహి జాతో. కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధస్స కిర సాసనే ద్వే సహాయకా అహేసుం, అఞ్ఞమఞ్ఞం సమగ్గా ఏకతోవ సజ్ఝాయన్తి. తేసు ఏకో అనభిరతో గిహిభావే చిత్తం ఉప్పాదేత్వా ఇతరస్స ఆరోచేసి. సో గిహిభావే ఆదీనవం పబ్బజ్జాయ ఆనిసంసం దస్సేత్వా తం ఓవది. సో తం సుత్వా అభిరమిత్వా పునేకదివసం తాదిసే చిత్తే ఉప్పన్నే తం ఏతదవోచ ‘‘మయ్హం ఆవుసో ఏవరూపం చిత్తం ఉప్పజ్జతి – ‘ఇమాహం పత్తచీవరం తుయ్హం దస్సామీ’తి’’. సో పత్తచీవరలోభేన తస్స గిహిభావే ఆనిసంసం దస్సేత్వా పబ్బజ్జాయ ఆదీనవం కథేసి. అథస్స తం సుత్వావ గిహిభావతో చిత్తం విరజ్జిత్వా పబ్బజ్జాయమేవ అభిరమి. ఏవమేస తదా సీలవన్తస్స భిక్ఖునో గిహిభావే ఆనిసంసకథాయ కథితత్తా ఇదాని ఛ వారే విబ్భమిత్వా సత్తమే వారే పబ్బజితో. మహామోగ్గల్లానస్స, మహాకోట్ఠికత్థేరస్స చ అభిధమ్మకథం కథేన్తానం అన్తరన్తరా కథం ఓపాతేతి. అథ నం మహాకోట్ఠికత్థేరో అపసాదేతి. సో మహాసావకస్స కథితే పతిట్ఠాతుం అసక్కోన్తో విబ్భమిత్వా గిహి జాతో. పోట్ఠపాదస్స పనాయం గిహిసహాయకో హోతి. తస్మా విబ్భమిత్వా ద్వీహతీహచ్చయేన పోట్ఠపాదస్స సన్తికం గతో. అథ నం సో దిస్వా ‘‘సమ్మ కిం తయా కతం, ఏవరూపస్స నామ సత్థు సాసనా అపసక్కన్తోసి, ఏహి పబ్బజితుం ఇదాని తే వట్టతీ’’తి తం గహేత్వా భగవతో సన్తికం అగమాసి. తేన వుత్తం ‘‘చిత్తో చ హత్థిసారిపుత్తో పోట్ఠపాదో చ పరిబ్బాజకో’’తి.

౪౨౩. అన్ధాతి పఞ్ఞాచక్ఖునో నత్థితాయ అన్ధా, తస్సేవ అభావేన అచక్ఖుకా. త్వంయేవ నేసం ఏకో చక్ఖుమాతి సుభాసితదుబ్భాసితజాననభావమత్తేన పఞ్ఞాచక్ఖునా చక్ఖుమా. ఏకంసికాతి ఏకకోట్ఠాసా. పఞ్ఞత్తాతి ఠపితా. అనేకంసికాతి న ఏకకోట్ఠాసా ఏకేనేవ కోట్ఠాసేన సస్సతాతి వా అసస్సతాతి వా న వుత్తాతి అత్థో.

ఏకంసికధమ్మవణ్ణనా

౪౨౪-౪౨౫. సన్తి పోట్ఠపాదాతి ఇదం భగవా కస్మా ఆరభి? బాహిరకేహి పఞ్ఞాపితనిట్ఠాయ అనియ్యానికభావదస్సనత్థం. సబ్బే హి తిత్థియా యథా భగవా అమతం నిబ్బానం, ఏవం అత్తనో అత్తనో సమయే లోకథుపికాదివసేన నిట్ఠం పఞ్ఞపేన్తి, సా చ న నియ్యానికా. యథా పఞ్ఞత్తా హుత్వా న నియ్యాతి న గచ్ఛతి, అఞ్ఞదత్థు పణ్డితేహి పటిక్ఖిత్తా నివత్తతి, తం దస్సేతుం భగవా ఏవమాహ. తత్థ ఏకన్తసుఖం లోకం జానం పస్సన్తి పురత్థిమాయ దిసాయ ఏకన్తసుఖో లోకో పచ్ఛిమాదీనం వా అఞ్ఞతరాయాతి ఏవం జానన్తా ఏవం పస్సన్తా విహరథ. దిట్ఠపుబ్బాని ఖో తస్మిం లోకే మనుస్సానం సరీరసణ్ఠానాదీనీతి. అప్పాటిహీరకతన్తి అప్పాటిహీరకతం పటిహరణవిరహితం, అనియ్యానికన్తి వుత్తం హోతి.

౪౨౬-౪౨౭. జనపదకల్యాణీతి జనపదే అఞ్ఞాహి ఇత్థీహి వణ్ణసణ్ఠానవిలాసాకప్పాదీహి అసదిసా.

తయోఅత్తపటిలాభవణ్ణనా

౪౨౮. ఏవం భగవా పరేసం నిట్ఠాయ అనియ్యానికత్తం దస్సేత్వా అత్తనో నిట్ఠాయ నియ్యానికభావం దస్సేతుం ‘‘తయో ఖో మే పోట్ఠపాదా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అత్తపటిలాభోతి అత్తభావపటిలాభో, ఏత్థ చ భగవా తీహి అత్తభావపటిలాభేహి తయో భవే దస్సేసి. ఓళారికత్తభావపటిలాభేన అవీచితో పట్ఠాయ పరనిమ్మితవసవత్తిపరియోసానం కామభవం దస్సేసి. మనోమయఅత్తభావపటిలాభేన పఠమజ్ఝానభూమితో పట్ఠాయ అకనిట్ఠబ్రహ్మలోకపరియోసానం రూపభవం దస్సేసి. అరూపఅత్తభావపటిలాభేన ఆకాసానఞ్చాయతనబ్రహ్మలోకతో పట్ఠాయ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనబ్రహ్మలోకపరియోసానం అరూపభవం దస్సేసి. సంకిలేసికా ధమ్మా నామ ద్వాదస అకుసలచిత్తుప్పాదా. వోదానియా ధమ్మా నామ సమథవిపస్సనా.

౪౨౯. పఞ్ఞాపారిపూరిం వేపుల్లత్తన్తి మగ్గపఞ్ఞాఫలపఞ్ఞానం పారిపూరిఞ్చేవ విపులభావఞ్చ. పాముజ్జన్తి తరుణపీతి. పీతీతి బలవతుట్ఠి. కిం వుత్తం హోతి? యం అవోచుమ్హ ‘‘సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహిరతీ’’తి, తత్థ తస్స ఏవం విహరతో తం పామోజ్జఞ్చేవ భవిస్సతి, పీతి చ నామకాయపస్సద్ధి చ సతి చ సూపట్ఠితా ఉత్తమఞాణఞ్చ సుఖో చ విహారో. సబ్బవిహారేసు చ అయమేవ విహారో ‘‘సుఖో’’తి వత్తుం యుత్తో ‘‘ఉపసన్తో పరమమధురో’’తి. తత్థ పఠమజ్ఝానే పామోజ్జాదయో ఛపి ధమ్మా లబ్భన్తి, దుతియజ్ఝానే దుబ్బలపీతిసఙ్ఖాతం పామోజ్జం నివత్తతి, సేసా పఞ్చ లబ్భన్తి. తతియే పీతి నివత్తతి, సేసా చత్తారో లబ్భన్తి. తథా చతుత్థే. ఇమేసు చతూసు ఝానేసు సమ్పసాదనసుత్తే సుద్ధవిపస్సనా పాదకజ్ఝానమేవ కథితం. పాసాదికసుత్తే చతూహి మగ్గేహి సద్ధిం విపస్సనా కథితా. దసుత్తరసుత్తే చతుత్థజ్ఝానికఫలసమాపత్తి కథితా. ఇమస్మిం పోట్ఠపాదసుత్తే పామోజ్జం పీతివేవచనమేవ కత్వా దుతియజ్ఝానికఫలసమాపత్తినామ కథితాతి వేదితబ్బా.

౪౩౨-౪౩౭. అయం వా సోతి ఏత్థ వా సద్దో విభావనత్థో హోతి. అయం సోతి ఏవం విభావేత్వా పకాసేత్వా బ్యాకరేయ్యామ. యథాపరే ‘‘ఏకన్తసుఖం అత్తానం సఞ్జానాథా’’తి పుట్ఠా ‘‘నో’’తి వదన్తి, న ఏవం వదామాతి అత్థో. సప్పాటిహీరకతన్తి సప్పాటిహరణం, నియ్యానికన్తి అత్థో. మోఘో హోతీతి తుచ్ఛో హోతి, నత్థి సో తస్మిం సమయేతి అధిప్పాయో. సచ్చో హోతీతి భూతో హోతి, స్వేవ తస్మిం సమయే సచ్చో హోతీతి అత్థో. ఏత్థ పనాయం చిత్తో అత్తనో అసబ్బఞ్ఞుతాయ తయో అత్తపటిలాభే కథేత్వా అత్తపటిలాభో నామ పఞ్ఞత్తిమత్తం ఏతన్తి ఉద్ధరితుం నాసక్ఖి, అత్తపటిలాభో త్వేవ నియ్యాతేసి. అథస్స భగవా రూపాదయో చేత్థ ధమ్మా, అత్తపటిలాభోతి పన నామమత్తమేతం, తేసు తేసు రూపాదీసు సతి ఏవరూపా వోహారా హోన్తీతి దస్సేతుకామో తస్సేవ కథం గహేత్వా నామపఞ్ఞత్తివసేన నియ్యాతనత్థం ‘‘యస్మిం చిత్త సమయే’’తిఆదిమాహ.

౪౩౮. ఏవఞ్చ పన వత్వా పటిపుచ్ఛిత్వా వినయనత్థం పున ‘‘సచే తం, చిత్త, ఏవం పుచ్ఛేయ్యు’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ యో మే అహోసి అతీతో అత్తపటిలాభో, స్వేవ మే అత్తపటిలాభో, తస్మిం సమయే సచ్చో అహోసి, మోఘో అనాగతో మోఘో పచ్చుప్పన్నోతి ఏత్థ తావ ఇమమత్థం దస్సేతి – యస్మా యే తే అతీతా ధమ్మా, తే ఏతరహి నత్థి, అహేసున్తి పన సఙ్ఖ్యం గతా, తస్మా సోపి మే అత్తపటిలాభో తస్మింయేవ సమయే సచ్చో అహోసి. అనాగతపచ్చుప్పన్నానం పన ధమ్మానం తదా అభావా తస్మిం సమయే ‘‘మోఘో అనాగతో, మోఘో పచ్చుప్పన్నో’’తి, ఏవం అత్థతో నామమత్తమేవ అత్తపటిలాభం పటిజానాతి. అనాగతపచ్చుప్పన్నేసుపి ఏసేవ నయో.

౪౩౯-౪౪౩. అథ భగవా తస్స బ్యాకరణేన సద్ధిం అత్తనో బ్యాకరణం సంసన్దితుం ‘‘ఏవమేవ ఖో చిత్తా’’తిఆదీని వత్వా పున ఓపమ్మతో తమత్థం సాధేన్తో ‘‘సేయ్యథాపి చిత్త గవా ఖీర’’న్తిఆదిమాహ. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో, యథా గవా ఖీరం, ఖీరాదీహి చ దధిఆదీని భవన్తి, తత్థ యస్మిం సమయే ఖీరం హోతి, న తస్మిం సమయే దధీతి వా నవనీతాదీసు వా అఞ్ఞతరన్తి సఙ్ఖ్యం నిరుత్తిం నామం వోహారం గచ్ఛతి. కస్మా? యే ధమ్మే ఉపాదాయ దధీతిఆది వోహారా హోన్తి, తేసం అభావా. అథ ఖో ఖీరం త్వేవ తస్మిం సమయే సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. కస్మా? యే ధమ్మే ఉపాదాయ ఖీరన్తి సఙ్ఖ్యా నిరుత్తి నామం వోహారో హోతి, తేసం భావాతి. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఇమా ఖో చిత్తాతి ఓళారికో అత్తపటిలాభో ఇతి చ మనోమయో అత్తపటిలాభో ఇతి చ అరూపో అత్తపటిలాభో ఇతి చ ఇమా ఖో చిత్త లోకసమఞ్ఞా లోకే సమఞ్ఞామత్తకాని సమనుజాననమత్తకాని ఏతాని. తథా లోకనిరుత్తిమత్తకాని వచనపథమత్తకాని వోహారమత్తకాని నామపణ్ణత్తిమత్తకాని ఏతానీతి. ఏవం భగవా హేట్ఠా తయో అత్తపటిలాభే కథేత్వా ఇదాని సబ్బమేతం వోహారమత్తకన్తి వదతి. కస్మా? యస్మా పరమత్థతో సత్తో నామ నత్థి, సుఞ్ఞో తుచ్ఛో ఏస లోకో.

బుద్ధానం పన ద్వే కథా సమ్ముతికథా చ పరమత్థకథా చ. తత్థ ‘‘సత్తో పోసో దేవో బ్రహ్మా’’తిఆదికా ‘‘సమ్ముతికథా’’ నామ. ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా ఖన్ధా ధాతుయో ఆయతనాని సతిపట్ఠానా సమ్మప్పధానా’’తిఆదికా పరమత్థకథా నామ. తత్థ యో సమ్ముతిదేసనాయ ‘‘సత్తో’’తి వా ‘‘పోసో’’తి వా ‘‘దేవో’’తి వా ‘‘బ్రహ్మా’’తి వా వుత్తే విజానితుం పటివిజ్ఝితుం నియ్యాతుం అరహత్తజయగ్గాహం గహేతుం సక్కోతి, తస్స భగవా ఆదితోవ ‘‘సత్తో’’తి వా ‘‘పోసో’’తి వా ‘‘దేవో’’తి వా ‘‘బ్రహ్మా’’తి వా కథేతి, యో పరమత్థదేసనాయ ‘‘అనిచ్చ’’న్తి వా ‘‘దుక్ఖ’’న్తి వాతిఆదీసు అఞ్ఞతరం సుత్వా విజానితుం పటివిజ్ఝితుం నియ్యాతుం అరహత్తజయగ్గాహం గహేతుం సక్కోతి, తస్స ‘‘అనిచ్చ’’న్తి వా ‘‘దుక్ఖ’’న్తి వాతిఆదీసు అఞ్ఞతరమేవ కథేతి. తథా సమ్ముతికథాయ బుజ్ఝనకసత్తస్సాపి న పఠమం పరమత్థకథం కథేతి. సమ్ముతికథాయ పన బోధేత్వా పచ్ఛా పరమత్థకథం కథేతి. పరమత్థకథాయ బుజ్ఝనకసత్తస్సాపి న పఠమం సమ్ముతికథం కథేతి. పరమత్థకథాయ పన బోధేత్వా పచ్ఛా సమ్ముతికథం కథేతి. పకతియా పన పఠమమేవ పరమత్థకథం కథేన్తస్స దేసనా లూఖాకారా హోతి, తస్మా బుద్ధా పఠమం సమ్ముతికథం కథేత్వా పచ్ఛా పరమత్థకథం కథేన్తి. సమ్ముతికథం కథేన్తాపి సచ్చమేవ సభావమేవ అముసావ కథేన్తి. పరమత్థకథం కథేన్తాపి సచ్చమేవ సభావమేవ అముసావ కథేన్తి.

దువే సచ్చాని అక్ఖాసి, సమ్బుద్ధో వదతం వరో;

సమ్ముతిం పరమత్థఞ్చ, తతియం నూపలబ్భతి.

సఙ్కేతవచనం సచ్చం, లోకసమ్ముతికారణం;

పరమత్థవచనం సచ్చం, ధమ్మానం భూతలక్ఖణన్తి.

యాహి తథాగతో వోహరతి అపరామసన్తి యాహి లోకసమఞ్ఞాహి లోకనిరుత్తీహి తథాగతో తణ్హామానదిట్ఠిపరామాసానం అభావా అపరామసన్తో వోహరతీతి దేసనం వినివట్టేత్వా అరహత్తనికూటేన నిట్ఠాపేసి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

ఇతి సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయం

పోట్ఠపాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.