౫. కూటదన్తసుత్తవణ్ణనా

౩౨౩. ఏవం మే సుతం…పే… మగధేసూతి కూటదన్తసుత్తం. తత్రాయం అపుబ్బపదవణ్ణనా. మగధేసూతి మగధా నామ జానపదినో రాజకుమారా, తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రూళ్హీసద్దేన మగధాతి వుచ్చతి, తస్మిం మగధేసు జనపదే. ఇతో పరం పురిమసుత్తద్వయే వుత్తనయమేవ. అమ్బలట్ఠికా బ్రహ్మజాలే వుత్తసదిసావ. కూటదన్తోతి తస్స బ్రాహ్మణస్స నామం. ఉపక్ఖటోతి సజ్జితో. వచ్ఛతరసతానీతి వచ్ఛసతాని. ఉరబ్భాతి తరుణమేణ్డకా వుచ్చన్తి. ఏతే తావ పాళియం ఆగతాయేవ. పాళియం పన అనాగతానమ్పి అనేకేసం మిగపక్ఖీనం సత్తసత్తసతాని సమ్పిణ్డితానేవాతి వేదితబ్బాని. సబ్బసత్తసతికయాగం కిరేస యజితుకామో హోతి. థూణూపనీతానీతి బన్ధిత్వా ఠపనత్థాయ యూపసఙ్ఖాతం థూణం ఉపనీతాని.

౩౨౮. తివిధన్తి ఏత్థ విధా వుచ్చతి ఠపనా, తిట్ఠపనన్తి అత్థో. సోళసపరిక్ఖారన్తి సోళసపరివారం.

౩౩౦-౩౩౬. పటివసన్తీతి యఞ్ఞానుభవనత్థాయ పటివసన్తి. భూతపుబ్బన్తి ఇదం భగవా పథవీగతం నిధిం ఉద్ధరిత్వా పురతో రాసిం కరోన్తో వియ భవపటిచ్ఛన్నం పుబ్బచరితం దస్సేన్తో ఆహ. మహావిజితోతి సో కిర సాగరపరియన్తం మహన్తం పథవీమణ్డలం విజిని, ఇతి మహన్తం విజితమస్సాతి మహావిజితో త్వేవ సఙ్ఖ్యం అగమాసి. అడ్ఢోతిఆదీసు యో కోచి అత్తనో సన్తకేన విభవేన అడ్ఢో హోతి, అయం పన న కేవలం అడ్ఢోయేవ, మహద్ధనో మహతా అపరిమాణసఙ్ఖ్యేన ధనేన సమన్నాగతో. పఞ్చకామగుణవసేన మహన్తా ఉళారా భోగా అస్సాతి మహాభోగో. పిణ్డపిణ్డవసేన చేవ సువణ్ణమాసకరజతమాసకాదివసేన చ జాతరూపరజతస్స పహూతతాయ పహూతజాతరూపరజతో, అనేకకోటిసఙ్ఖ్యేన జాతరూపరజతేన సమన్నాగతోతి అత్థో. విత్తీతి తుట్ఠి, విత్తియా ఉపకరణం విత్తూపకరణం తుట్ఠికారణన్తి అత్థో. పహూతం నానావిధాలఙ్కారసువణ్ణరజతభాజనాదిభేదం విత్తూపకరణమస్సాతి పహూతవిత్తూపకరణో. సత్తరతనసఙ్ఖాతస్స నిదహిత్వా ఠపితధనస్స సబ్బపుబ్బణ్ణాపరణ్ణసఙ్గహితస్స ధఞ్ఞస్స చ పహూతతాయ పహూతధనధఞ్ఞో. అథవా ఇదమస్స దేవసికం పరిబ్బయదానగ్గహణాదివసేన పరివత్తనధనధఞ్ఞవసేన వుత్తం.

పరిపుణ్ణకోసకోట్ఠాగారోతి కోసో వుచ్చతి భణ్డాగారం, నిదహిత్వా ఠపితేన ధనేన పరిపుణ్ణకోసో, ధఞ్ఞేన పరిపుణ్ణకోట్ఠాగారో చాతి అత్థో. అథవా చతుబ్బిధో కోసో – హత్థీ, అస్సా, రథా, పత్తీతి. కోట్ఠాగారం తివిధం – ధనకోట్ఠాగారం, వత్థకోట్ఠాగారం, ధఞ్ఞకోట్ఠాగారన్తి, తం సబ్బమ్పి పరిపుణ్ణమస్సాతి పరిపుణ్ణకోసకోట్ఠాగారో. ఉదపాదీతి ఉప్పజ్జి. అయం కిర రాజా ఏకదివసం రతనావలోకనచారికం నామ నిక్ఖన్తో. సో భణ్డాగారికం పుచ్ఛి – ‘‘తాత, ఇదం ఏవం బహుధనం కేన సఙ్ఘరిత’’న్తి? తుమ్హాకం పితుపితామహాదీహి యావ సత్తమా కులపరివట్టాతి. ఇదం పన ధనం సఙ్ఘరిత్వా తే కుహిం గతాతి? సబ్బేవ తే, దేవ, మరణవసం పత్తాతి. అత్తనో ధనం అగహేత్వావ గతా, తాతాతి? దేవ, కిం వదేథ, ధనం నామేతం పహాయ గమనీయమేవ, నో ఆదాయ గమనీయన్తి. అథ రాజా నివత్తిత్వా సిరీగబ్భే నిసిన్నో – ‘అధిగతా ఖో మే’తిఆదీని చిన్తేసి. తేన వుత్తం – ‘‘ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాదీ’’తి.

౩౩౭. బ్రాహ్మణం ఆమన్తేత్వాతి కస్మా ఆమన్తేసి? అయం కిరేవం చిన్తేసి – ‘‘దానం దేన్తేన నామ ఏకేన పణ్డితేన సద్ధిం మన్తేత్వా దాతుం వట్టతి, అనామన్తేత్వా కతకమ్మఞ్హి పచ్ఛానుతాపం కరోతీ’’తి. తస్మా ఆమన్తేసి. అథ బ్రాహ్మణో చిన్తేసి – ‘‘అయం రాజా మహాదానం దాతుకామో, జనపదే చస్స బహూ చోరా, తే అవూపసమేత్వా దానం దేన్తస్స ఖీరదధితణ్డులాదికే దానసమ్భారే ఆహరన్తానం నిప్పురిసాని గేహాని చోరా విలుమ్పిస్సన్తి జనపదో చోరభయేనేవ కోలాహలో భవిస్సతి, తతో రఞ్ఞో దానం న చిరం పవత్తిస్సతి, చిత్తమ్పిస్స ఏకగ్గం న భవిస్సతి, హన్ద, నం ఏతమత్థం సఞ్ఞాపేమీ’’తి తతో తమత్థం సఞ్ఞాపేన్తో ‘‘భోతో, ఖో రఞ్ఞో’’తిఆదిమాహ.

౩౩౮. తత్థ సకణ్టకోతి చోరకణ్టకేహి సకణ్టకో. పన్థదుహనాతి పన్థదుహా, పన్థఘాతకాతి అత్థో. అకిచ్చకారీ అస్సాతి అకత్తబ్బకారీ అధమ్మకారీ భవేయ్య. దస్సుఖీలన్తి చోరఖీలం. వధేన వాతి మారణేన వా కోట్టనేన వా. బన్ధనేనాతి అద్దుబన్ధనాదినా. జానియాతి హానియా; ‘‘సతం గణ్హథ, సహస్సం గణ్హథా’’తి ఏవం పవత్తితదణ్డేనాతి అత్థో. గరహాయాతి పఞ్చసిఖముణ్డకరణం, గోమయసిఞ్చనం, గీవాయ కుదణ్డకబన్ధనన్తి ఏవమాదీని కత్వా గరహపాపనేన. పబ్బాజనాయాతి రట్ఠతో నీహరణేన. సమూహనిస్సామీతి సమ్మా హేతునా నయేన కారణేన ఊహనిస్సామి. హతావసేసకాతి మతావసేసకా. ఉస్సహన్తీతి ఉస్సాహం కరోన్తి. అనుప్పదేతూతి దిన్నే అప్పహోన్తే పున అఞ్ఞమ్పి బీజఞ్చ భత్తఞ్చ కసిఉపకరణభణ్డఞ్చ సబ్బం దేతూతి అత్థో. పాభతం అనుప్పదేతూతి సక్ఖిం అకత్వా పణ్ణే అనారోపేత్వా మూలచ్ఛేజ్జవసేన భణ్డమూలం దేతూతి అత్థో. భణ్డమూలస్స హి పాభతన్తి నామం. యథాహ –

‘‘అప్పకేనపి మేధావీ, పాభతేన విచక్ఖణో;

సముట్ఠాపేతి అత్తానం, అణుం అగ్గింవ సన్ధమ’’న్తి. (జా. ౧.౧.౪);

భత్తవేతనన్తి దేవసికం భత్తఞ్చేవ మాసికాదిపరిబ్బయఞ్చ తస్స తస్స కుసలకమ్మసూరభావానురూపేన ఠానన్తరగామనిగమాదిదానేన సద్ధిం దేతూతి అత్థో. సకమ్మపసుతాతి కసివాణిజ్జాదీసు సకేసు కమ్మేసు ఉయ్యుత్తా బ్యావటా. రాసికోతి ధనధఞ్ఞానం రాసికో. ఖేమట్ఠితాతి ఖేమేన ఠితా అభయా. అకణ్టకాతి చోరకణ్టకరహితా. ముదా మోదమానాతి మోదా మోదమానా. అయమేవ వా పాఠో, అఞ్ఞమఞ్ఞం పముదితచిత్తాతి అధిప్పాయో. అపారుతఘరాతి చోరానం అభావేన ద్వారాని అసంవరిత్వా వివటద్వారాతి అత్థో. ఏతదవోచాతి జనపదస్స సబ్బాకారేన ఇద్ధఫీతభావం ఞత్వా ఏతం అవోచ.

చతుపరిక్ఖారవణ్ణనా

౩౩౯. తేన హి భవం రాజాతి బ్రాహ్మణో కిర చిన్తేసి – ‘‘అయం రాజా మహాదానం దాతుం అతివియ ఉస్సాహజాతో. సచే పన అత్తనో అనుయన్తా ఖత్తియాదయో అనామన్తేత్వా దస్సతి. నాస్స తే అత్తమనా భవిస్సన్తి; యథా దానం తే అత్తమనా హోన్తి, తథా కరిస్సామీ’’తి. తస్మా ‘‘తేన హి భవ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ నేగమాతి నిగమవాసినో. జానపదాతి జనపదవాసినో. ఆమన్తయతన్తి ఆమన్తేతు జానాపేతు. యం మమ అస్సాతి యం తుమ్హాకం అనుజాననం మమ భవేయ్య. అమచ్చాతి పియసహాయకా. పారిసజ్జాతి సేసా ఆణత్తికారకా. యజతం భవం రాజాతి యజతు భవం, తే కిర – అయం రాజా ‘‘అహం ఇస్సరో’’తి పసయ్హ దానం అదత్వా అమ్హే ఆమన్తేసి, అహోనేన సుట్ఠు కత’’న్తి అత్తమనా ఏవమాహంసు. అనామన్తితే పనస్స యఞ్ఞట్ఠానం దస్సనాయపి న గచ్ఛేయ్యుం. యఞ్ఞకాలో మహారాజాతి దేయ్యధమ్మస్మిఞ్హి అసతి మహల్లకకాలే చ ఏవరూపం దానం దాతుం న సక్కా, త్వం పన మహాధనో చేవ తరుణో చ, ఏతేన తే యఞ్ఞకాలోతి దస్సేన్తా వదన్తి. అనుమతిపక్ఖాతి అనుమతియా పక్ఖా, అనుమతిదాయకాతి అత్థో. పరిక్ఖారా భవన్తీతి పరివారా భవన్తి. ‘‘రథో సీలపరిక్ఖారో, ఝానక్ఖో చక్కవీరియో’’తి (సం. ని. ౫.౪) ఏత్థ పన అలఙ్కారో పరిక్ఖారోతి వుత్తో.

అట్ఠపరిక్ఖారవణ్ణనా

౩౪౦. అట్ఠహఙ్గేహీతి ఉభతో సుజాతాదీహి అట్ఠహి అఙ్గేహి. యససాతి ఆణాఠపనసమత్థతాయ. సద్ధోతి దానస్స ఫలం అత్థీతి సద్దహతి. దాయకోతి దానసూరో. న సద్ధామత్తకేనేవ తిట్ఠతి, పరిచ్చజితుమ్పి సక్కోతీతి అత్థో. దానపతీతి యం దానం దేతి, తస్స పతి హుత్వా దేతి, న దాసో, న సహాయో. యో హి అత్తనా మధురం భుఞ్జతి, పరేసం అమధురం దేతి, సో దానసఙ్ఖాతస్స దేయ్యధమ్మస్స దాసో హుత్వా దేతి. యో యం అత్తనా భుఞ్జతి, తదేవ దేతి, సో సహాయో హుత్వా దేతి. యో పన అత్తనా యేన కేనచి యాపేతి, పరేసం మధురం దేతి, సో పతి జేట్ఠకో సామీ హుత్వా దేతి, అయం తాదిసోతి అత్థో. సమణబ్రాహ్మణకపణద్ధికవణిబ్బకయాచకానన్తి ఏత్థ సమితపాపా సమణా, బాహితపాపా బ్రాహ్మణా. కపణాతి దుగ్గతా దలిద్దమనుస్సా. అద్ధికాతి పథావినో. వణిబ్బకాతి యే – ‘‘ఇట్ఠం దిన్నం, కన్తం, మనాపం, కాలేన అనవజ్జం దిన్నం, దదం చిత్తం పసాదేయ్య, గచ్ఛతు భవం బ్రహ్మలోక’’న్తిఆదినా నయేన దానస్స వణ్ణం థోమయమానా విచరన్తి. యాచకాతి యే – ‘‘పసతమత్తం దేథ, సరావమత్తం దేథా’’తిఆదీని వత్వా యాచమానా విచరన్తి. ఓపానభూతోతి ఉదపానభూతో. సబ్బేసం సాధారణపరిభోగో, చతుమహాపథే ఖతపోక్ఖరణీ వియ హుత్వాతి అత్థో. సుతజాతస్సాతి ఏత్థ సుతమేవ సుతజాతం. అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే అత్థే చిన్తేతున్తి ఏత్థ – ‘‘అతీతే పుఞ్ఞస్స కతత్తాయేవ మే అయం సమ్పత్తీ’’తి, ఏవం చిన్తేన్తో అతీతమత్థం చిన్తేతుం పటిబలో నామ హోతి. ‘‘ఇదాని పుఞ్ఞం కత్వావ అనాగతే సక్కా సమ్పత్తిం పాపుణితు’’న్తి చిన్తేన్తో అనాగతమత్థం చిన్తేతుం పటిబలో నామ హోతి. ‘‘ఇదం పుఞ్ఞకమ్మం నామ సప్పురిసానం ఆచిణ్ణం, మయ్హఞ్చ భోగాపి సంవిజ్జన్తి, దాయకచిత్తమ్పి అత్థి; హన్దాహం పుఞ్ఞాని కరోమీ’’తి చిన్తేన్తో పచ్చుప్పన్నమత్థం చిన్తేతుం పటిబలో నామ హోతీతి వేదితబ్బో. ఇతి ఇమానీతి ఏవం యథా వుత్తాని ఏతాని. ఏతేహి కిర అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతస్స దానం సబ్బదిసాహి మహాజనో ఉపసఙ్కమతి. ‘‘అయం దుజ్జాతో కిత్తకం కాలం దస్సతి, ఇదాని విప్పటిసారీ హుత్వా ఉపచ్ఛిన్దిస్సతీ’’తి ఏవమాదీని చిన్తేత్వా న కోచి ఉపసఙ్కమితబ్బం మఞ్ఞతి. తస్మా ఏతాని అట్ఠఙ్గాని పరిక్ఖారా భవన్తీతి వుత్తాని.

చతుపరిక్ఖారాదివణ్ణనా

౩౪౧. సుజం పగ్గణ్హన్తానన్తి మహాయాగపటిగ్గణ్హనట్ఠానే దానకటచ్ఛుం పగ్గణ్హన్తానం. ఇమేహి చతూహీతి ఏతేహి సుజాతాదీహి. ఏతేసు హి అసతి – ‘‘ఏవం దుజ్జాతస్స సంవిధానేన పవత్తదానం కిత్తకం కాలం పవత్తిస్సతీ’’తిఆదీని వత్వా ఉపసఙ్కమితారో న హోన్తి. గరహితబ్బాభావతో పన ఉపసఙ్కమన్తియేవ. తస్మా ఇమానిపి పరిక్ఖారా భవన్తీతి వుత్తాని.

౩౪౨. తిస్సో విధా దేసేసీతి తీణి ఠపనాని దేసేసి. సో కిర చిన్తేసి – ‘‘దానం దదమానా నామ తిణ్ణం ఠానానం అఞ్ఞతరస్మిం చలన్తి హన్దాహం ఇమం రాజానం తేసు ఠానేసు పఠమతరఞ్ఞేవ నిచ్చలం కరోమీ’’తి. తేనస్స తిస్సో విధా దేసేసీతి. సో భోతో రఞ్ఞోతి ఇదం కరణత్థే సామివచనం. భోతా రఞ్ఞాతి వా పాఠో. విప్పటిసారో న కరణీయోతి ‘‘భోగానం విగమహేతుకో పచ్ఛానుతాపో న కత్తబ్బో, పుబ్బచేతనా పన అచలా పతిట్ఠపేతబ్బా, ఏవఞ్హి దానం మహప్ఫలం హోతీ’’తి దస్సేతి. ఇతరేసుపి ద్వీసు ఠానేసు ఏసేవ నయో. ముఞ్చచేతనాపి హి పచ్ఛాసమనుస్సరణచేతనా చ నిచ్చలావ కాతబ్బా. తథా అకరోన్తస్స దానం న మహప్ఫలం హోతి, నాపి ఉళారేసు భోగేసు చిత్తం నమతి, మహారోరువం ఉపపన్నస్స సేట్ఠిగహపతినో వియ.

౩౪౩. దసహాకారేహీతి దసహి కారణేహి. తస్స కిర ఏవం అహోసి – సచాయం రాజా దుస్సీలే దిస్వా – ‘‘నస్సతి వత మే దానం, యస్స మే ఏవరూపా దుస్సీలా భుఞ్జన్తీ’’తి సీలవన్తేసుపి విప్పటిసారం ఉప్పాదేస్సతి, దానం న మహప్ఫలం భవిస్సతి. విప్పటిసారో చ నామ దాయకానం పటిగ్గాహకతోవ ఉప్పజ్జతి, హన్దస్స పఠమమేవ తం విప్పటిసారం వినోదేమీతి. తస్మా దసహాకారేహి ఉపచ్ఛిజ్జితుం యుత్తం పటిగ్గాహకేసుపి విప్పటిసారం వినోదేసీతి. తేసఞ్ఞేవ తేనాతి తేసఞ్ఞేవ తేన పాపేన అనిట్ఠో విపాకో భవిస్సతి, న అఞ్ఞేసన్తి దస్సేతి. యజతం భవన్తి దేతు భవం. సజ్జతన్తి విస్సజ్జతు. అన్తరన్తి అబ్భన్తరం.

౩౪౪. సోళసహి ఆకారేహి చిత్తం సన్దస్సేసీతి ఇధ బ్రాహ్మణో రఞ్ఞో మహాదానానుమోదనం నామ ఆరద్ధో. తత్థ సన్దస్సేసీతి – ‘ఇదం దానం దాతా ఏవరూపం సమ్పత్తిం లభతీ’తి దస్సేత్వా దస్సేత్వా కథేసి. సమాదపేసీతి తదత్థం సమాదపేత్వా కథేసి. సముత్తేజేసీతి విప్పటిసారవినోదనేనస్స చిత్తం వోదాపేసి. సమ్పహంసేసీతి ‘సున్దరం తే కతం, మహారాజ, దానం దదమానేనా’తి థుతిం కత్వా కథేసి. వత్తా ధమ్మతో నత్థీతి ధమ్మేన సమేన కారణేన వత్తా నత్థి.

౩౪౫. న రుక్ఖా ఛిజ్జింసు యూపత్థాయ న దబ్భా లూయింసు బరిహిసత్థాయాతి యే యూపనామకే మహాథమ్భే ఉస్సాపేత్వా – ‘‘అసుకరాజా అసుకామచ్చో అసుకబ్రాహ్మణో ఏవరూపం నామ మహాయాగం యజతీ’’తి నామం లిఖిత్వా ఠపేన్తి. యాని చ దబ్భతిణాని లాయిత్వా వనమాలాసఙ్ఖేపేన యఞ్ఞసాలం పరిక్ఖిపన్తి, భూమియం వా పత్థరన్తి, తేపి న రుక్ఖా ఛిజ్జింసు, న దబ్భా లూయింసు. కిం పన గావో వా అజాదయో వా హఞ్ఞిస్సన్తీతి దస్సేతి. దాసాతి అన్తోగేహదాసాదయో. పేస్సాతి యే పుబ్బమేవ ధనం గహేత్వా కమ్మం కరోన్తి. కమ్మకరాతి యే భత్తవేతనం గహేత్వా కరోన్తి. దణ్డతజ్జితా నామ దణ్డయట్ఠిముగ్గరాదీని గహేత్వా – ‘‘కమ్మం కరోథ కరోథా’’తి ఏవం తజ్జితా. భయతజ్జితా నామ – సచే కమ్మం కరోసి, కుసలం. నో చే కరోసి, ఛిన్దిస్సామ వా బన్ధిస్సామ వా మారేస్సామ వాతి ఏవం భయేన తజ్జితా. ఏతే పన న దణ్డతజ్జితా, న భయతజ్జితా, న అస్సుముఖా రోదమానా పరికమ్మాని అకంసు. అథ ఖో పియసముదాచారేనేవ సముదాచరియమానా అకంసు. న హి తత్థ దాసం వా దాసాతి, పేస్సం వా పేస్సాతి, కమ్మకరం వా కమ్మకరాతి ఆలపన్తి. యథానామవసేనేవ పన పియసముదాచారేన ఆలపిత్వా ఇత్థిపురిసబలవన్తదుబ్బలానం అనురూపమేవ కమ్మం దస్సేత్వా – ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ కరోథా’’తి వదన్తి. తేపి అత్తనో రుచివసేనేవ కరోన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘యే ఇచ్ఛింసు, తే అకంసు; యే న ఇచ్ఛింసు, న తే అకంసు. యం ఇచ్ఛింసు, తం అకంసు; యం న ఇచ్ఛింసు, న తం అకంసూ’’తి. సప్పితేలనవనీతదధిమధుఫాణితేన చేవ సో యఞ్ఞో నిట్ఠానమగమాసీతి రాజా కిర బహినగరస్స చతూసు ద్వారేసు అన్తోనగరస్స చ మజ్ఝేతి పఞ్చసు ఠానేసు మహాదానసాలాయో కారాపేత్వా ఏకేకిస్సాయ సాలాయ సతసహస్సం సతసహస్సం కత్వా దివసే దివసే పఞ్చసతసహస్సాని విస్సజ్జేత్వా సూరియుగ్గమనతో పట్ఠాయ తస్స తస్స కాలస్స అనురూపేహి సహత్థేన సువణ్ణకటచ్ఛుం గహేత్వా పణీతేహి సప్పితేలాదిసమ్మిస్సేహేవ యాగుఖజ్జకభత్తబ్యఞ్జనపానకాదీహి మహాజనం సన్తప్పేసి. భాజనాని పూరేత్వా గణ్హితుకామానం తథేవ దాపేసి. సాయణ్హసమయే పన వత్థగన్ధమాలాదీహి సమ్పూజేసి. సప్పిఆదీనం పన మహాచాటియో పూరాపేత్వా – ‘‘యో యం పరిభుఞ్జితుకామో, సో తం పరిభుఞ్జతూ’’తి అనేకసతేసు ఠానేసు ఠపాపేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సప్పితేలనవనీతదధిమధుఫాణితేన చేవ సో యఞ్ఞో నిట్ఠానమగమాసీ’’తి.

౩౪౬. పహూతం సాపతేయ్యం ఆదాయాతి బహుం ధనం గహేత్వా. తే కిర చిన్తేసుం – ‘‘అయం రాజా సప్పితేలాదీని జనపదతో అనాహరాపేత్వా అత్తనో సన్తకమేవ నీహరిత్వా మహాదానం దేతి. అమ్హేహి పన ‘రాజా న కిఞ్చి ఆహరాపేతీ’తి న యుత్తం తుణ్హీ భవితుం. న హి రఞ్ఞో ఘరే ధనం అక్ఖయధమ్మమేవ, అమ్హేసు చ అదేన్తేసు కో అఞ్ఞో రఞ్ఞో దస్సతి, హన్దస్స ధనం ఉపసంహరామా’’తి తే గామభాగేన చ నిగమభాగేన చ నగరభాగేన చ సాపతేయ్యం సంహరిత్వా సకటాని పూరేత్వా రఞ్ఞో ఉపహరింసు. తం సన్ధాయ – ‘‘పహూతం సాపతేయ్య’’న్తిఆదిమాహ.

౩౪౭. పురత్థిమేన యఞ్ఞవాటస్సాతి పురత్థిమతో నగరద్వారే దానసాలాయ పురత్థిమభాగే. యథా పురత్థిమదిసతో ఆగచ్ఛన్తా ఖత్తియానం దానసాలాయ యాగుం పివిత్వా రఞ్ఞో దానసాలాయ భుఞ్జిత్వా నగరం పవిసన్తి. ఏవరూపే ఠానే పట్ఠపేసుం. దక్ఖిణేన యఞ్ఞవాటస్సాతి దక్ఖిణతో నగరద్వారే దానసాలాయ వుత్తనయేనేవ దక్ఖిణభాగే పట్ఠపేసుం. పచ్ఛిముత్తరేసుపి ఏసేవ నయో.

౩౪౮. అహో యఞ్ఞో, అహో యఞ్ఞసమ్పదాతి బ్రాహ్మణా సప్పిఆదీహి నిట్ఠానగమనం సుత్వా – ‘‘యం లోకే మధురం, తదేవ సమణో గోతమో కథేతి, హన్దస్స యఞ్ఞం పసంసామా’’తి తుట్ఠచిత్తా పసంసమానా ఏవమాహంసు. తుణ్హీభూతోవ నిసిన్నో హోతీతి ఉపరి వత్తబ్బమత్థం చిన్తయమానో నిస్సద్దోవ నిసిన్నో హోతి. అభిజానాతి పన భవం గోతమోతి ఇదం బ్రాహ్మణో పరిహారేన పుచ్ఛన్తో ఆహ. ఇతరథా హి – ‘‘కిం పన త్వం, భో గోతమ, తదా రాజా అహోసి, ఉదాహు పురోహితో బ్రాహ్మణో’’తి ఏవం ఉజుకమేవ పుచ్ఛయమానో అగారవో వియ హోతి.

నిచ్చదానఅనుకులయఞ్ఞవణ్ణనా

౩౪౯. అత్థి పన, భో గోతమాతి – ఇదం బ్రాహ్మణో ‘‘సకలజమ్బుదీపవాసీనం ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ దానం నామ దాతుం గరుకం సకలజనపదో చ అత్తనో కమ్మాని అకరోన్తో నస్సిస్సతి, అత్థి ను ఖో అమ్హాకమ్పి ఇమమ్హా యఞ్ఞా అఞ్ఞో యఞ్ఞో అప్పసమారమ్భతరో చేవ మహప్ఫలతరో చా’’తి ఏతమత్థం పుచ్ఛన్తో ఆహ. నిచ్చదానానీతి ధువదానాని నిచ్చభత్తాని. అనుకులయఞ్ఞానీతి – ‘‘అమ్హాకం పితుపితామహాదీహి పవత్తితానీ’’తి కత్వా పచ్ఛా దుగ్గతపురిసేహిపి వంసపరమ్పరాయ పవత్తేతబ్బాని యాగాని, ఏవరూపాని కిర సీలవన్తే ఉద్దిస్స నిబద్ధదానాని తస్మిం కులే దలిద్దాపి న ఉపచ్ఛిన్దన్తి.

తత్రిదం వత్థు – అనాథపిణ్డికస్స కిర ఘరే పఞ్చ నిచ్చభత్తసతాని దీయింసు. దన్తమయసలాకాని పఞ్చసతాని అహేసుం. అథ తం కులం అనుక్కమేన దాలిద్దియేన అభిభూతం, ఏకా తస్మిం కులే దారికా ఏకసలాకతో ఉద్ధం దాతుం నాసక్ఖి. సాపి పచ్ఛా సేతవాహనరజ్జం గన్త్వా ఖలం సోధేత్వా లద్ధధఞ్ఞేన తం సలాకం అదాసి. ఏకో థేరో రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తం ఆనేత్వా అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేసి. సా తతో పట్ఠాయ పున పఞ్చపి సలాకభత్తసతాని పవత్తేసి.

దణ్డప్పహారాతి – ‘‘పటిపాటియా తిట్ఠథ తిట్ఠథా’’తి ఉజుం గన్త్వా గణ్హథ గణ్హథాతి చ ఆదీని వత్వా దీయమానా దణ్డప్పహారాపి గలగ్గాహాపి దిస్సన్తి. అయం ఖో, బ్రాహ్మణ, హేతు…పే… మహానిసంసతరఞ్చాతి. ఏత్థ యస్మా మహాయఞ్ఞే వియ ఇమస్మిం సలాకభత్తే న బహూహి వేయ్యావచ్చకరేహి వా ఉపకరణేహి వా అత్థో అత్థి, తస్మా ఏతం అప్పట్ఠతరం. యస్మా చేత్థ న బహూనం కమ్మచ్ఛేదవసేన పీళాసఙ్ఖాతో సమారమ్భో అత్థి, తస్మా అప్పసమారమ్భతరం. యస్మా చేతం సఙ్ఘస్స యిట్ఠం పరిచ్చత్తం, తస్మా యఞ్ఞన్తి వుత్తం, యస్మా పన ఛళఙ్గసమన్నాగతాయ దక్ఖిణాయ మహాసముద్దే ఉదకస్సేవ న సుకరం పుఞ్ఞాభిసన్దస్స పమాణం కాతుం, ఇదఞ్చ తథావిధం. తస్మా తం మహప్ఫలతరఞ్చ మహానిసంసతరఞ్చాతి వేదితబ్బం. ఇదం సుత్వా బ్రాహ్మణో చిన్తేసి – ఇదమ్పి నిచ్చభత్తం ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ దదతో దివసే దివసే ఏకస్స కమ్మం నస్సతి. నవనవో ఉస్సాహో చ జనేతబ్బో హోతి, అత్థి ను ఖో ఇతోపి అఞ్ఞో యఞ్ఞో అప్పట్ఠతరో చ అప్పసమారమ్భతరో చాతి. తస్మా ‘‘అత్థి పన, భో గోతమా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా సలాకభత్తే కిచ్చపరియోసానం నత్థి, ఏకేన ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ అఞ్ఞం కమ్మం అకత్వా సంవిధాతబ్బమేవ. విహారదానే పన కిచ్చపరియోసానం అత్థి. పణ్ణసాలం వా హి కారేతుం కోటిధనం విస్సజ్జేత్వా మహావిహారం వా, ఏకవారం ధనపరిచ్చాగం కత్వా కారితం సత్తట్ఠవస్సానిపి వస్ససతమ్పి వస్ససహస్సమ్పి గచ్ఛతియేవ. కేవలం జిణ్ణపతితట్ఠానే పటిసఙ్ఖరణమత్తమేవ కాతబ్బం హోతి. తస్మా ఇదం విహారదానం సలాకభత్తతో అప్పట్ఠతరం అప్పసమారమ్భతరఞ్చ హోతి. యస్మా పనేత్థ సుత్తన్తపరియాయేన యావదేవ సీతస్స పటిఘాతాయాతి ఆదయో నవానిసంసా వుత్తా, ఖన్ధకపరియాయేన.

‘‘సీతం ఉణ్హం పటిహన్తి, తతో వాళమిగాని చ;

సిరింసపే చ మకసే చ, సిసిరే చాపి వుట్ఠియో.

తతో వాతాతపో ఘోరో, సఞ్జాతో పటిహఞ్ఞతి;

లేణత్థఞ్చ సుఖత్థఞ్చ, ఝాయితుఞ్చ విపస్సితుం.

విహారదానం సఙ్ఘస్స, అగ్గం బుద్ధేన వణ్ణితం;

తస్మా హి పణ్డితో పోసో, సమ్పస్సం అత్థమత్తనో;

విహారే కారయే రమ్మే, వాసయేత్థ బహుస్సుతే.

తస్మా అన్నఞ్చ పానఞ్చ, వత్థసేనాసనాని చ;

దదేయ ఉజుభూతేసు, విప్పసన్నేన చేతసా.

తే తస్స ధమ్మం దేసేన్తి, సబ్బదుక్ఖాపనూదనం;

యం సో ధమ్మం ఇధఞ్ఞాయ, పరినిబ్బాతి అనాసవో’’తి. (చూళవ. ౨౯౫);

సత్తరసానిసంసా వుత్తా. తస్మా ఏతం సలాకభత్తతో మహప్ఫలతరఞ్చ మహానిసంసతరఞ్చాతి వేదితబ్బం. సఙ్ఘస్స పన పరిచ్చత్తత్తావ యఞ్ఞోతి వుచ్చతి. ఇదమ్పి సుత్వా బ్రాహ్మణో చిన్తేసి – ‘‘ధనపరిచ్చాగం కత్వా విహారదానం నామ దుక్కరం, అత్తనో సన్తకా హి కాకణికాపి పరస్స దుప్పరిచ్చజా, హన్దాహం ఇతోపి అప్పట్ఠతరఞ్చ అప్పసమారమ్భతరఞ్చ యఞ్ఞం పుచ్ఛామీ’’తి. తతో తం పుచ్ఛన్తో – ‘‘అత్థి పన భో’’తిఆదిమాహ.

౩౫౦-౩౫౧. తత్థ యస్మా సకిం పరిచ్చత్తేపి విహారే పునప్పునం ఛాదనఖణ్డఫుల్లప్పటిసఙ్ఖరణాదివసేన కిచ్చం అత్థియేవ, సరణం పన ఏకభిక్ఖుస్స వా సన్తికే సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా సకిం గహితం గహితమేవ హోతి, నత్థి తస్స పునప్పునం కత్తబ్బతా, తస్మా తం విహారదానతో అప్పట్ఠతరఞ్చ అప్పసమారమ్భతరఞ్చ హోతి. యస్మా చ సరణగమనం నామ తిణ్ణం రతనానం జీవితపరిచ్చాగమయం పుఞ్ఞకమ్మం సగ్గసమ్పత్తిం దేతి, తస్మా మహప్ఫలతరఞ్చ మహానిసంసతరఞ్చాతి వేదితబ్బం. తిణ్ణం పన రతనానం జీవితపరిచ్చాగవసేన యఞ్ఞోతి వుచ్చతి.

౩౫౨. ఇదం సుత్వా బ్రాహ్మణో చిన్తేసి – ‘‘అత్తనో జీవితం నామ పరస్స పరిచ్చజితుం దుక్కరం, అత్థి ను ఖో ఇతోపి అప్పట్ఠతరో యఞ్ఞో’’తి తతో తం పుచ్ఛన్తో పున ‘‘అత్థి పన, భో గోతమా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పాణాతిపాతా వేరమణీతిఆదీసు వేరమణీ నామ విరతి. సా తివిధా హోతి – సమ్పత్తవిరతి, సమాదానవిరతి సేతుఘాతవిరతీతి. తత్థ యో సిక్ఖాపదాని అగహేత్వాపి కేవలం అత్తనో జాతిగోత్తకులాపదేసాదీని అనుస్సరిత్వా – ‘‘న మే ఇదం పతిరూప’’న్తి పాణాతిపాతాదీని న కరోతి, సమ్పత్తవత్థుం పరిహరతి. తతో ఆరకా విరమతి. తస్స సా విరతి సమ్పత్తవిరతీతి వేదితబ్బా.

‘‘అజ్జతగ్గే జీవితహేతుపి పాణం న హనామీ’’తి వా ‘‘పాణాతిపాతా విరమామీ’’తి వా ‘‘వేరమణిం సమాదియామీ’’తి వా ఏవం సిక్ఖాపదాని గణ్హన్తస్స పన విరతి సమాదానవిరతీతి వేదితబ్బా.

అరియసావకానం పన మగ్గసమ్పయుత్తా విరతి సేతుఘాతవిరతి నామ. తత్థ పురిమా ద్వే విరతియో యం వోరోపనాదివసేన వీతిక్కమితబ్బం జీవితిన్ద్రియాదివత్థు, తం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తన్తి. పచ్ఛిమా నిబ్బానారమ్మణావ. ఏత్థ చ యో పఞ్చ సిక్ఖాపదాని ఏకతో గణ్హతి, తస్స ఏకస్మిం భిన్నే సబ్బాని భిన్నాని హోన్తి. యో ఏకేకం గణ్హతి, సో యం వీతిక్కమతి, తదేవ భిజ్జతి. సేతుఘాతవిరతియా పన భేదో నామ నత్థి, భవన్తరేపి హి అరియసావకో జీవితహేతుపి నేవ పాణం హనతి న సురం పివతి. సచేపిస్స సురఞ్చ ఖీరఞ్చ మిస్సేత్వా ముఖే పక్ఖిపన్తి, ఖీరమేవ పవిసతి, న సురా. యథా కిం? కోఞ్చసకుణానం ఖీరమిస్సకే ఉదకే ఖీరమేవ పవిసతి? న ఉదకం. ఇదం యోనిసిద్ధన్తి చే, ఇదం ధమ్మతాసిద్ధన్తి చ వేదితబ్బం. యస్మా పన సరణగమనే దిట్ఠిఉజుకకరణం నామ భారియం. సిక్ఖాపదసమాదానే పన విరతిమత్తకమేవ. తస్మా ఏతం యథా వా తథా వా గణ్హన్తస్సాపి సాధుకం గణ్హన్తస్సాపి అప్పట్ఠతరఞ్చ అప్పసమారమ్భతరఞ్చ. పఞ్చసీలసదిసస్స పన దానస్స అభావతో ఏత్థ మహప్ఫలతా మహానిసంసతా చ వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, దానాని మహాదానాని అగ్గఞ్ఞాని రత్తఞ్ఞాని వంసఞ్ఞాని పోరాణాని అసంకిణ్ణాని అసంకిణ్ణపుబ్బాని న సఙ్కియన్తి న సఙ్కియిస్సన్తి అప్పటికుట్ఠాని సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి. కతమాని పఞ్చ? ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో పాణాతిపాతం పహాయ పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి. పాణాతిపాతా పటివిరతో, భిక్ఖవే, అరియసావకో అపరిమాణానం సత్తానం అభయం దేతి, అవేరం దేతి అబ్యాపజ్ఝం దేతి. అపరిమాణానం సత్తానం అభయం దత్వా అవేరం దత్వా అబ్యాపజ్ఝం దత్వా అపరిమాణస్స అభయస్స అవేరస్స అబ్యాపజ్ఝస్స భాగీ హోతి. ఇదం, భిక్ఖవే, పఠమం దానం మహాదానం…పే… విఞ్ఞూహీతి.

పున చపరం, భిక్ఖవే, అరియసావకో అదిన్నాదానం పహాయ…పే… కామేసుమిచ్ఛాచారం పహాయ…పే… ముసావాదం పహాయ…పే… సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానం పహాయ…పే… ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ దానాని మహాదానాని అగ్గఞ్ఞాని…పే… విఞ్ఞూహీ’’తి (అ. ని. ౮.౩౯).

ఇదఞ్చ పన సీలపఞ్చకం – ‘‘అత్తసినేహఞ్చ జీవితసినేహఞ్చ పరిచ్చజిత్వా రక్ఖిస్సామీ’’తి సమాదిన్నతాయ యఞ్ఞోతి వుచ్చతి. తత్థ కిఞ్చాపి పఞ్చసీలతో సరణగమనమేవ జేట్ఠకం, ఇదం పన సరణగమనేయేవ పతిట్ఠాయ రక్ఖితసీలవసేన మహప్ఫలన్తి వుత్తం.

౩౫౩. ఇదమ్పి సుత్వా బ్రాహ్మణో చిన్తేసి – ‘‘పఞ్చసీలం నామ రక్ఖితుం గరుకం, అత్థి ను ఖో అఞ్ఞం కిఞ్చి ఈదిసమేవ హుత్వా ఇతో అప్పట్ఠతరఞ్చ మహప్ఫలతరఞ్చా’’తి. తతో తం పుచ్ఛన్తో పునపి – ‘‘అత్థి పన, భో గోతమా’’తిఆదిమాహ. అథస్స భగవా తివిధసీలపారిపూరియం ఠితస్స పఠమజ్ఝానాదీనం యఞ్ఞానం అప్పట్ఠతరఞ్చ మహప్ఫలతరఞ్చ దస్సేతుకామో బుద్ధుప్పాదతో పట్ఠాయ దేసనం ఆరభన్తో ‘‘ఇధ బ్రాహ్మణా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా హేట్ఠా వుత్తేహి గుణేహి సమన్నాగతో పఠమం ఝానం, పఠమజ్ఝానాదీసు ఠితో దుతియజ్ఝానాదీని నిబ్బత్తేన్తో న కిలమతి, తస్మా తాని అప్పట్ఠాని అప్పసమారమ్భాని. యస్మా పనేత్థ పఠమజ్ఝానం ఏకం కప్పం బ్రహ్మలోకే ఆయుం దేతి. దుతియం అట్ఠకప్పే. తతియం చతుసట్ఠికప్పే. చతుత్థం పఞ్చకప్పసతాని. తదేవ ఆకాసానఞ్చాయతనాదిసమాపత్తివసేన భావితం వీసతి, చత్తాలీసం, సట్ఠి, చతురాసీతి చ కప్పసహస్సాని ఆయుం దేతి; తస్మా మహప్ఫలతరఞ్చ మహానిసంసతరఞ్చ. నీవరణాదీనం పన పచ్చనీకానం ధమ్మానం పరిచ్చత్తత్తా తం యఞ్ఞన్తి వేదితబ్బం.

విపస్సనాఞాణమ్పి యస్మా చతుత్థజ్ఝానపరియోసానేసు గుణేసు పతిట్ఠాయ నిబ్బత్తేన్తో న కిలమతి, తస్మా అప్పట్ఠం అప్పసమారమ్భం; విపస్సనాసుఖసదిసస్స పన సుఖస్స అభావా మహప్ఫలం. పచ్చనీకకిలేసపరిచ్చాగతో యఞ్ఞోతి. మనోమయిద్ధిపి యస్మా విపస్సనాఞాణే పతిట్ఠాయ నిబ్బత్తేన్తో న కిలమతి, తస్మా అప్పట్ఠా అప్పసమారమ్భా; అత్తనో సదిసరూపనిమ్మానసమత్థతాయ మహప్ఫలా. అత్తనో పచ్చనీకకిలేసపరిచ్చాగతో యఞ్ఞో. ఇద్ధివిధఞాణాదీనిపి యస్మా మనోమయఞాణాదీసు పతిట్ఠాయ నిబ్బత్తేన్తో న కిలమతి, తస్మా అప్పట్ఠాని అప్పసమారమ్భాని, అత్తనో అత్తనో పచ్చనీకకిలేసప్పహానతో యఞ్ఞో. ఇద్ధివిధం పనేత్థ నానావిధవికుబ్బనదస్సనసమత్థతాయ. దిబ్బసోతం దేవమనుస్సానం సద్దసవనసమత్థతాయ; చేతోపరియఞాణం పరేసం సోళసవిధచిత్తజాననసమత్థతాయ; పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానసమనుస్సరణసమత్థతాయ; దిబ్బచక్ఖు ఇచ్ఛితిచ్ఛితరూపదస్సనసమత్థతాయ; ఆసవక్ఖయఞాణం అతిపణీతలోకుత్తరమగ్గసుఖనిప్ఫాదనసమత్థతాయ మహప్ఫలన్తి వేదితబ్బం. యస్మా పన అరహత్తతో విసిట్ఠతరో అఞ్ఞో యఞ్ఞో నామ నత్థి, తస్మా అరహత్తనికూటేనేవ దేసనం సమాపేన్తో – ‘‘అయమ్పి ఖో, బ్రాహ్మణా’’తిఆదిమాహ.

కూటదన్తఉపాసకత్తపటివేదనావణ్ణనా

౩౫౪-౩౫౮. ఏవం వుత్తేతి ఏవం భగవతా వుత్తే దేసనాయ పసీదిత్వా సరణం గన్తుకామో కూటదన్తో బ్రాహ్మణో – ‘ఏతం అభిక్కన్తం భో, గోతమా’తిఆదికం వచనం అవోచ. ఉపవాయతూతి ఉపగన్త్వా సరీరదరథం నిబ్బాపేన్తో తనుసీతలో వాతో వాయతూతి. ఇదఞ్చ పన వత్వా బ్రాహ్మణో పురిసం పేసేసి – ‘‘గచ్ఛ, తాత, యఞ్ఞవాటం పవిసిత్వా సబ్బే తే పాణయో బన్ధనా మోచేహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా తథా కత్వా ఆగన్త్వా ‘‘ముత్తా భో, తే పాణయో’’తి ఆరోచేసి. యావ బ్రాహ్మణో తం పవత్తిం న సుణి, న తావ భగవా ధమ్మం దేసేసి. కస్మా? ‘‘బ్రాహ్మణస్స చిత్తే ఆకులభావో అత్థీ’’తి. సుత్వా పనస్స ‘‘బహూ వత మే పాణా మోచితా’’తి చిత్తచారో విప్పసీదతి. భగవా తస్స విప్పసన్నమనతం ఞత్వా ధమ్మదేసనం ఆరభి. తం సన్ధాయ – ‘‘అథ ఖో భగవా’’తిఆది వుత్తం. పున ‘కల్లచిత్త’న్తిఆది ఆనుపుబ్బికథానుభావేన విక్ఖమ్భితనీవరణతం సన్ధాయ వుత్తం. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.

ఇతి సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయం

కూటదన్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.