౧. బ్రహ్మజాలసుత్తవణ్ణనా
పరిబ్బాజకకథావణ్ణనా
ఇమిస్సా పఠమమహాసఙ్గీతియా వత్తమానాయ వినయసఙ్గహావసానే సుత్తన్తపిటకే ఆదినికాయస్స ఆదిసుత్తం బ్రహ్మజాలం పుచ్ఛన్తేన ఆయస్మతా మహాకస్సపేన – ‘‘బ్రహ్మజాలం, ఆవుసో ఆనన్ద, కత్థ భాసిత’’న్తి, ఏవమాదివుత్తవచనపరియోసానే యత్థ చ భాసితం, యఞ్చారబ్భ భాసితం, తం సబ్బం పకాసేన్తో ఆయస్మా ఆనన్దో ఏవం మే సుతన్తిఆదిమాహ. తేన వుత్తం ‘‘బ్రహ్మజాలస్సాపి ఏవం మే సుతన్తిఆదికం ఆయస్మతా ఆనన్దేన పఠమమహాసఙ్గీతికాలే వుత్తం నిదానమాదీ’’తి.
౧. తత్థ ఏవన్తి నిపాతపదం. మేతిఆదీని నామపదాని. పటిపన్నో హోతీతి ఏత్థ పటీతి ఉపసగ్గపదం, హోతీతి ఆఖ్యాతపదన్తి. ఇమినా తావ నయేన పదవిభాగో వేదితబ్బో.
అత్థతో పన ఏవం-సద్దో తావ ఉపమూపదేససమ్పహంసనగరహణవచనసమ్పటిగ్గహాకారనిదస్సనావధారణాదిఅనేకత్థప్పభేదో. తథాహేస – ‘‘ఏవం జాతేన మచ్చేన, కత్తబ్బం కుసలం బహు’’న్తి (ధ. ప. ౫౩) ఏవమాదీసు ఉపమాయం ఆగతో. ‘‘ఏవం తే అభిక్కమితబ్బం, ఏవం తే పటిక్కమితబ్బ’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౨౨) ఉపదేసే. ‘‘ఏవమేతం భగవా, ఏవమేతం సుగతా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౬౬) సమ్పహంసనే. ‘‘ఏవమేవం పనాయం వసలీ యస్మిం వా తస్మిం వా తస్స ముణ్డకస్స సమణకస్స వణ్ణం భాసతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౮౭) గరహణే. ‘‘ఏవం, భన్తేతి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసు’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧) వచనసమ్పటిగ్గహే. ‘‘ఏవం బ్యా ఖో అహం, భన్తే, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౯౮) ఆకారే. ‘‘ఏహి త్వం, మాణవక, యేన సమణో ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమ, ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన సమణం ఆనన్దం అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛ. ‘‘సుభో మాణవో తోదేయ్యపుత్తో భవన్తం ఆనన్దం అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛతీ’’తి. ‘‘ఏవఞ్చ వదేహి, సాధు కిర భవం ఆనన్దో యేన సుభస్స మాణవస్స తోదేయ్యపుత్తస్స నివేసనం, తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౪౪౫) నిదస్సనే. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, కాలామా, ఇమే ధమ్మా కుసలా వా అకుసలా వాతి? అకుసలా, భన్తే. సావజ్జా వా అనవజ్జా వాతి? సావజ్జా, భన్తే. విఞ్ఞుగరహితా వా విఞ్ఞుప్పసత్థా వాతి? విఞ్ఞుగరహితా, భన్తే. సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి నో వా, కథం వో ఏత్థ హోతీతి? సమత్తా, భన్తే, సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి, ఏవం నో ఏత్థ హోతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౬౬) అవధారణే. స్వాయమిధ ఆకారనిదస్సనావధారణేసు దట్ఠబ్బో.
తత్థ ఆకారత్థేన ఏవం-సద్దేన ఏతమత్థం దీపేతి, నానానయనిపుణమనేకజ్ఝాసయసముట్ఠానం, అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నం, వివిధపాటిహారియం, ధమ్మత్థదేసనాపటివేధగమ్భీరం, సబ్బసత్తానం సకసకభాసానురూపతో సోతపథమాగచ్ఛన్తం తస్స భగవతో వచనం సబ్బప్పకారేన కో సమత్థో విఞ్ఞాతుం, సబ్బథామేన పన సోతుకామతం జనేత్వాపి ‘ఏవం మే సుతం’ మయాపి ఏకేనాకారేన సుతన్తి.
నిదస్సనత్థేన – ‘‘నాహం సయమ్భూ, న మయా ఇదం సచ్ఛికత’’న్తి అత్తానం పరిమోచేన్తో – ‘ఏవం మే సుతం’, ‘మయాపి ఏవం సుత’న్తి ఇదాని వత్తబ్బం సకలం సుత్తం నిదస్సేతి.
అవధారణత్థేన – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం బహుస్సుతానం యదిదం ఆనన్దో, గతిమన్తానం, సతిమన్తానం, ధితిమన్తానం, ఉపట్ఠాకానం యదిదం ఆనన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౨౩). ఏవం భగవతా – ‘‘ఆయస్మా ఆనన్దో అత్థకుసలో, ధమ్మకుసలో, బ్యఞ్జనకుసలో, నిరుత్తికుసలో, పుబ్బాపరకుసలో’’తి (అ. ని. ౫.౧౬౯). ఏవం ధమ్మసేనాపతినా చ పసత్థభావానురూపం అత్తనో ధారణబలం దస్సేన్తో సత్తానం సోతుకామతం జనేతి – ‘ఏవం మే సుతం’, తఞ్చ ఖో అత్థతో వా బ్యఞ్జనతో వా అనూనమనధికం, ఏవమేవ న అఞ్ఞథా దట్ఠబ్బ’’న్తి.
మే-సద్దో తీసు అత్థేసు దిస్సతి. తథా హిస్స – ‘‘గాథాభిగీతం మే అభోజనేయ్య’’న్తిఆదీసు (సు. ని. ౮౧) మయాతి అత్థో. ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సఙ్ఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతూ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౮౮) మయ్హన్తి అత్థో. ‘‘ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే, భవథా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౯) మమాతి అత్థో. ఇధ పన మయా సుతన్తి చ, మమ సుతన్తి చ అత్థద్వయే యుజ్జతి.
సుతన్తి అయం సుత-సద్దో సఉపసగ్గో చ అనుపసగ్గో చ – గమనవిస్సుతకిలిన్న-ఉపచితానుయోగ-సోతవిఞ్ఞేయ్య-సోతద్వారానుసార-విఞ్ఞాతాదిఅనేకత్థప్పభేదో, తథా హిస్స ‘‘సేనాయ పసుతో’’తిఆదీసు గచ్ఛన్తోతి అత్థో. ‘‘సుతధమ్మస్స పస్సతో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౧౧) విస్సుతధమ్మస్సాతి అత్థో. ‘‘అవస్సుతా అవస్సుతస్సా’’తిఆదీసు (పాచి. ౬౫౭) కిలిన్నాకిలిన్నస్సాతి అత్థో. ‘‘తుమ్హేహి పుఞ్ఞం పసుతం అనప్పక’’న్తిఆదీసు (ఖు. పా. ౭.౧౨) ఉపచితన్తి అత్థో. ‘‘యే ఝానపసుతా ధీరా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౮౧) ఝానానుయుత్తాతి అత్థో. ‘దిట్ఠం సుతం ముత’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౪౧) సోతవిఞ్ఞేయ్యన్తి అత్థో. ‘‘సుతధరో సుతసన్నిచయో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౩౯) సోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాతధరోతి అత్థో. ఇధ పనస్స సోతద్వారానుసారేన ఉపధారితన్తి వా ఉపధారణన్తి వాతి అత్థో. ‘మే’ సద్దస్స హి ‘మయా’తి అత్థే సతి ‘ఏవం మయా సుతం’ సోతద్వారానుసారేన ఉపధారితన్తి యుజ్జతి. ‘మమా’తి అత్థే సతి ఏవం మమ సుతం సోతద్వారానుసారేన ఉపధారణన్తి యుజ్జతి.
ఏవమేతేసు తీసు పదేసు ఏవన్తి సోతవిఞ్ఞాణాదివిఞ్ఞాణకిచ్చనిదస్సనం. మేతి వుత్తవిఞ్ఞాణసమఙ్గిపుగ్గలనిదస్సనం. సుతన్తి అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో అనూనాధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సనం. తథా ఏవన్తి తస్సా సోతద్వారానుసారేన పవత్తాయ విఞ్ఞాణవీథియా నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తిభావప్పకాసనం. మేతి అత్తప్పకాసనం. సుతన్తి ధమ్మప్పకాసనం. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపో – ‘‘నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తాయ విఞ్ఞాణవీథియా మయా న అఞ్ఞం కతం, ఇదం పన కతం, అయం ధమ్మో సుతో’’తి.
తథా ఏవన్తి నిద్దిసితబ్బధమ్మప్పకాసనం. మేతి పుగ్గలప్పకాసనం. సుతన్తి పుగ్గలకిచ్చప్పకాసనం. ఇదం వుత్తం హోతి. ‘‘యం సుత్తం నిద్దిసిస్సామి, తం మయా ఏవం సుత’’న్తి.
తథా ఏవన్తి యస్స చిత్తసన్తానస్స నానాకారప్పవత్తియా నానత్థబ్యఞ్జనగ్గహణం హోతి, తస్స నానాకారనిద్దేసో. ఏవన్తి హి అయమాకారపఞ్ఞత్తి. మేతి కత్తునిద్దేసో. సుతన్తి విసయనిద్దేసో. ఏత్తావతా నానాకారప్పవత్తేన చిత్తసన్తానేన తం సమఙ్గినో కత్తు విసయగ్గహణసన్నిట్ఠానం కతం హోతి.
అథవా ఏవన్తి పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో. సుతన్తి విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో. మేతి ఉభయకిచ్చయుత్తపుగ్గలనిద్దేసో. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో, ‘‘మయా సవనకిచ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గినా పుగ్గలేన విఞ్ఞాణవసేన లద్ధసవనకిచ్చవోహారేన సుత’’న్తి.
తత్థ ఏవన్తి చ మేతి చ సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. కిఞ్హేత్థ తం పరమత్థతో అత్థి, యం ఏవన్తి వా మేతి వా నిద్దేసం లభేథ? సుతన్తి విజ్జమానపఞ్ఞత్తి. యఞ్హి తం ఏత్థ సోతేన ఉపలద్ధం, తం పరమత్థతో విజ్జమానన్తి. తథా ‘ఏవ’న్తి చ, మేతి చ, తం తం ఉపాదాయ వత్తబ్బతో ఉపాదాపఞ్ఞత్తి. ‘సుత’న్తి దిట్ఠాదీని ఉపనిధాయ వత్తబ్బతో ఉపనిధాపఞ్ఞత్తి. ఏత్థ చ ఏవన్తి వచనేన అసమ్మోహం దీపేతి. న హి సమ్మూళ్హో నానప్పకారపటివేధసమత్థో హోతి. ‘సుత’న్తి వచనేన సుతస్స అసమ్మోసం దీపేతి. యస్స హి సుతం సమ్ముట్ఠం హోతి, న సో కాలన్తరేన మయా సుతన్తి పటిజానాతి. ఇచ్చస్స అసమ్మోహేన పఞ్ఞాసిద్ధి, అసమ్మోసేన పన సతిసిద్ధి. తత్థ పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయ సతియా బ్యఞ్జనావధారణసమత్థతా, సతిపుబ్బఙ్గమాయ పఞ్ఞాయ అత్థపటివేధసమత్థతా. తదుభయసమత్థతాయోగేన అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్స ధమ్మకోసస్స అనుపాలనసమత్థతో ధమ్మభణ్డాగారికత్తసిద్ధి.
అపరో నయో, ఏవన్తి వచనేన యోనిసో మనసికారం దీపేతి. అయోనిసో మనసికరోతో హి నానప్పకారపటివేధాభావతో. సుతన్తి వచనేన అవిక్ఖేపం దీపేతి, విక్ఖిత్తచిత్తస్స సవనాభావతో. తథా హి విక్ఖిత్తచిత్తో పుగ్గలో సబ్బసమ్పత్తియా వుచ్చమానోపి ‘‘న మయా సుతం, పున భణథా’’తి భణతి. యోనిసో మనసికారేన చేత్థ అత్తసమ్మాపణిధిం పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞతం సాధేతి, సమ్మా అప్పణిహితత్తస్స పుబ్బే అకతపుఞ్ఞస్స వా తదభావతో. అవిక్ఖేపేన సద్ధమ్మస్సవనం సప్పురిసూపనిస్సయఞ్చ సాధేతి. న హి విక్ఖిత్తచిత్తో సోతుం సక్కోతి, న చ సప్పురిసే అనుపస్సయమానస్స సవనం అత్థీతి.
అపరో నయో, యస్మా ఏవన్తి యస్స చిత్తసన్తానస్స నానాకారప్పవత్తియా నానత్థబ్యఞ్జనగ్గహణం హోతి, తస్స నానాకారనిద్దేసోతి వుత్తం, సో చ ఏవం భద్దకో ఆకారో న సమ్మాఅప్పణిహితత్తనో పుబ్బే అకతపుఞ్ఞస్స వా హోతి, తస్మా ఏవన్తి ఇమినా భద్దకేనాకారేన పచ్ఛిమచక్కద్వయసమ్పత్తిమత్తనో దీపేతి. సుతన్తి సవనయోగేన పురిమచక్కద్వయసమ్పత్తిం. న హి అప్పతిరూపదేసే వసతో సప్పురిసూపనిస్సయవిరహితస్స వా సవనం అత్థి. ఇచ్చస్స పచ్ఛిమచక్కద్వయసిద్ధియా ఆసయసుద్ధిసిద్ధా హోతి, పురిమచక్కద్వయసిద్ధియా పయోగసుద్ధి, తాయ చ ఆసయసుద్ధియా అధిగమబ్యత్తిసిద్ధి, పయోగసుద్ధియా ఆగమబ్యత్తిసిద్ధి. ఇతి పయోగాసయసుద్ధస్స ఆగమాధిగమసమ్పన్నస్స వచనం అరుణుగ్గం వియ సూరియస్స ఉదయతో యోనిసో మనసికారో వియ చ కుసలకమ్మస్స అరహతి భగవతో వచనస్స పుబ్బఙ్గమం భవితున్తి ఠానే నిదానం ఠపేన్తో – ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదిమాహ.
అపరో నయో, ‘ఏవ’న్తి ఇమినా నానప్పకారపటివేధదీపకేన వచనేన అత్తనో అత్థపటిభానపటిసమ్భిదాసమ్పత్తిసబ్భావం దీపేతి. ‘సుత’న్తి ఇమినా సోతబ్బప్పభేదపటివేధదీపకేన ధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదాసమ్పత్తిసబ్భావం. ‘ఏవ’న్తి చ ఇదం యోనిసో మనసికారదీపకం వచనం భాసమానో – ‘‘ఏతే మయా ధమ్మా మనసానుపేక్ఖితా, దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా’’తి దీపేతి. ‘సుత’న్తి ఇదం సవనయోగదీపకం వచనం భాసమానో – ‘‘బహూ మయా ధమ్మా సుతా ధాతా వచసా పరిచితా’’తి దీపేతి. తదుభయేనాపి అత్థబ్యఞ్జనపారిపూరిం దీపేన్తో సవనే ఆదరం జనేతి. అత్థబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణఞ్హి ధమ్మం ఆదరేన అస్సుణన్తో మహతా హితా పరిబాహిరో హోతీతి, తస్మా ఆదరం జనేత్వా సక్కచ్చం అయం ధమ్మో సోతబ్బోతి.
‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి ఇమినా పన సకలేన వచనేన ఆయస్మా ఆనన్దో తథాగతప్పవేదితం ధమ్మం అత్తనో అదహన్తో అసప్పురిసభూమిం అతిక్కమతి. సావకత్తం పటిజానన్తో సప్పురిసభూమిం ఓక్కమతి. తథా అసద్ధమ్మా చిత్తం వుట్ఠాపేతి, సద్ధమ్మే చిత్తం పతిట్ఠాపేతి. ‘‘కేవలం సుతమేవేతం మయా, తస్సేవ భగవతో వచన’’న్తి దీపేన్తో అత్తానం పరిమోచేతి, సత్థారం అపదిసతి, జినవచనం అప్పేతి, ధమ్మనేత్తిం పతిట్ఠాపేతి.
అపిచ ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి అత్తనా ఉప్పాదితభావం అప్పటిజానన్తో పురిమవచనం వివరన్తో – ‘‘సమ్ముఖా పటిగ్గహితమిదం మయా తస్స భగవతో చతువేసారజ్జవిసారదస్స దసబలధరస్స ఆసభట్ఠానట్ఠాయినో సీహనాదనాదినో సబ్బసత్తుత్తమస్స ధమ్మిస్సరస్స ధమ్మరాజస్స ధమ్మాధిపతినో ధమ్మదీపస్స ధమ్మసరణస్స సద్ధమ్మవరచక్కవత్తినో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వచనం, న ఏత్థ అత్థే వా ధమ్మే వా పదే వా బ్యఞ్జనే వా కఙ్ఖా వా విమతి వా కాతబ్బా’’తి సబ్బేసం దేవమనుస్సానం ఇమస్మిం ధమ్మే అస్సద్ధియం వినాసేతి, సద్ధాసమ్పదం ఉప్పాదేతి. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘వినాసయతి అస్సద్ధం, సద్ధం వడ్ఢేతి సాసనే;
ఏవం మే సుతమిచ్చేవం, వదం గోతమసావకో’’తి.
ఏకన్తి గణనపరిచ్ఛేదనిద్దేసో. సమయన్తి పరిచ్ఛిన్ననిద్దేసో. ఏకం సమయన్తి అనియమితపరిదీపనం. తత్థ సమయసద్దో –
‘‘సమవాయే ఖణే కాలే, సమూహే హేతుదిట్ఠిసు;
పటిలాభే పహానే చ, పటివేధే చ దిస్సతి’’.
తథా హిస్స – ‘‘అప్పేవనామ స్వేపి ఉపసఙ్కమేయ్యామ కాలఞ్చ సమయఞ్చ ఉపాదాయా’’తి ఏవమాదీసు (దీ. ని. ౧.౪౪౭) సమవాయో అత్థో. ‘‘ఏకోవ ఖో భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౨౯) ఖణో. ‘‘ఉణ్హసమయో పరిళాహసమయో’’తిఆదీసు (పాచి. ౩౫౮) కాలో. ‘‘మహాసమయో పవనస్మి’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౩౨) సమూహో. ‘‘సమయోపి ఖో తే, భద్దాలి, అప్పటివిద్ధో అహోసి, భగవా ఖో సావత్థియం విహరతి, భగవాపి మం జానిస్సతి, భద్దాలి నామ భిక్ఖు సత్థుసాసనే సిక్ఖాయ అపరిపూరకారీ’తి. అయమ్పి ఖో, తే భద్దాలి, సమయో అప్పటివిద్ధో అహోసీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౩౫) హేతు. ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఉగ్గహమానో పరిబ్బాజకో సమణముణ్డికాపుత్తో సమయప్పవాదకే తిన్దుకాచీరే ఏకసాలకే మల్లికాయ ఆరామే పటివసతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౨౬౦) దిట్ఠి.
‘‘దిట్ఠే ధమ్మే చ యో అత్థో, యో చత్థో సమ్పరాయికో;
అత్థాభిసమయా ధీరో, పణ్డితోతి పవుచ్చతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౨౮) –
ఆదీసు పటిలాభో. ‘‘సమ్మా మానాభిసమయా అన్తమకాసి దుక్ఖస్సా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౭.౯) పహానం. ‘‘దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠో సన్తాపట్ఠో విపరిణామట్ఠో అభిసమయట్ఠో’’తిఆదీసు (పటి. ౧౦౮) పటివేధో. ఇధ పనస్స కాలో అత్థో. తేన సంవచ్ఛరఉతుమాసడ్ఢమాసరత్తిదివపుబ్బణ్హమజ్ఝన్హికసాయన్హపఠమమజ్ఝి-మపచ్ఛిమయామముహుత్తాదీసు కాలప్పభేదభూతేసు సమయేసు ఏకం సమయన్తి దీపేతి.
తత్థ కిఞ్చాపి ఏతేసు సంవచ్ఛరాదీసు సమయేసు యం యం సుత్తం యస్మిం యస్మిం సంవచ్ఛరే ఉతుమ్హి మాసే పక్ఖే రత్తిభాగే వా దివసభాగే వా వుత్తం, సబ్బం తం థేరస్స సువిదితం సువవత్థాపితం పఞ్ఞాయ. యస్మా పన – ‘‘ఏవం మే సుతం’’ అసుకసంవచ్ఛరే అసుకఉతుమ్హి అసుకమాసే అసుకపక్ఖే అసుకరత్తిభాగే అసుకదివసభాగే వాతి ఏవం వుత్తే న సక్కా సుఖేన ధారేతుం వా ఉద్దిసితుం వా ఉద్దిసాపేతుం వా, బహు చ వత్తబ్బం హోతి, తస్మా ఏకేనేవ పదేన తమత్థం సమోధానేత్వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఆహ. యే వా ఇమే గబ్భోక్కన్తిసమయో, జాతిసమయో, సంవేగసమయో, అభినిక్ఖమనసమయో, దుక్కరకారికసమయో, మారవిజయసమయో, అభిసమ్బోధిసమయో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో, దేసనాసమయో, పరినిబ్బానసమయోతి, ఏవమాదయో భగవతో దేవమనుస్సేసు అతివియ పకాసా అనేకకాలప్పభేదా ఏవ సమయా. తేసు సమయేసు దేసనాసమయసఙ్ఖాతం ఏకం సమయన్తి దీపేతి. యో చాయం ఞాణకరుణాకిచ్చసమయేసు కరుణాకిచ్చసమయో, అత్తహితపరహితపటిపత్తిసమయేసు పరహితపటిపత్తిసమయో, సన్నిపతితానం కరణీయద్వయసమయేసు ధమ్మికథాసమయో దేసనాపటిపత్తిసమయేసు దేసనాసమయో, తేసుపి సమయేసు అఞ్ఞతరం సమయం సన్ధాయ ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఆహ.
కస్మా పనేత్థ యథా అభిధమ్మే ‘‘యస్మిం సమయే కామావచర’’న్తి (ధ. స. ౧) చ, ఇతో అఞ్ఞేసు చ సుత్తపదేసు – ‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహీ’’తి చ భుమ్మవచననిద్దేసో కతో, వినయే చ – ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా’’తి కరణవచనేన, తథా అకత్వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఉపయోగవచననిద్దేసో కతోతి? తత్థ తథా ఇధ చ అఞ్ఞథా అత్థసమ్భవతో. తత్థ హి అభిధమ్మే ఇతో అఞ్ఞేసు సుత్తపదేసు చ అధికరణత్థో భావేన భావలక్ఖణత్థో చ సమ్భవతి. అధికరణఞ్హి కాలత్థో, సమూహత్థో చ సమయో, తత్థ తత్థ వుత్తానం ఫస్సాదిధమ్మానం ఖణసమవాయహేతుసఙ్ఖాతస్స చ సమయస్స భావేన తేసం భావో లక్ఖీయతి, తస్మా తదత్థజోతనత్థం తత్థ భుమ్మవచననిద్దేసో కతో.
వినయే చ హేతుఅత్థో కరణత్థో చ సమ్భవతి. యో హి సో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిసమయో సారిపుత్తాదీహిపి దుబ్బిఞ్ఞేయ్యో, తేన సమయేన హేతుభూతేన కరణభూతేన చ సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపయన్తో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానో భగవా తత్థ తత్థ విహాసి, తస్మా తదత్థజోతనత్థం తత్థ కరణవచనేన నిద్దేసో కతో.
ఇధ పన అఞ్ఞస్మిఞ్చ ఏవం జాతికే అచ్చన్తసంయోగత్థో సమ్భవతి. యఞ్హి సమయం భగవా ఇమం అఞ్ఞం వా సుత్తన్తం దేసేసి, అచ్చన్తమేవ తం సమయం కరుణావిహారేన విహాసి, తస్మా తదత్థజోతనత్థం ఇధ ఉపయోగవచననిద్దేసో కతోతి.
తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘తం తం అత్థమపేక్ఖిత్వా, భుమ్మేన కరణేన చ;
అఞ్ఞత్ర సమయో వుత్తో, ఉపయోగేన సో ఇధా’’తి.
పోరాణా పన వణ్ణయన్తి – ‘‘తస్మిం సమయే’’తి వా, ‘‘తేన సమయేనా’’తి వా, ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వా, అభిలాపమత్తభేదో ఏస, సబ్బత్థ భుమ్మమేవత్థోతి. తస్మా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వుత్తేపి ‘‘ఏకస్మిం సమయే’’తి అత్థో వేదితబ్బో.
భగవాతి గరు. గరుఞ్హి లోకే భగవాతి వదన్తి. అయఞ్చ సబ్బగుణవిసిట్ఠతాయ సబ్బసత్తానం గరు, తస్మా భగవాతి వేదితబ్బో. పోరాణేహిపి వుత్తం –
‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠం, భగవాతి వచనముత్తమం;
గరు గారవయుత్తో సో, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి.
అపి చ –
‘‘భాగ్యవా భగ్గవా యుత్తో, భగేహి చ విభత్తవా;
భత్తవా వన్తగమనో, భవేసు భగవా తతో’’తి.
ఇమిస్సా గాథాయ వసేనస్స పదస్స విత్థారఅత్థో వేదితబ్బో. సో చ విసుద్ధిమగ్గే బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే వుత్తోయేవ.
ఏత్తావతా చేత్థ ఏవం మే సుతన్తి వచనేన యథాసుతం ధమ్మం దస్సేన్తో భగవతో ధమ్మకాయం పచ్చక్ఖం కరోతి. తేన ‘‘నయిదం అతిక్కన్తసత్థుకం పావచనం, అయం వో సత్థా’’తి సత్థు అదస్సనేన ఉక్కణ్ఠితం జనం సమస్సాసేతి.
ఏకం సమయం భగవాతి వచనేన తస్మిం సమయే భగవతో అవిజ్జమానభావం దస్సేన్తో రూపకాయపరినిబ్బానం సాధేతి. తేన ‘‘ఏవంవిధస్స నామ అరియధమ్మస్స దేసకో దసబలధరో వజిరసఙ్ఘాత సమానకాయో సోపి భగవా పరినిబ్బుతో, కేన అఞ్ఞేన జీవితే ఆసా జనేతబ్బా’’తి జీవితమదమత్తం జనం సంవేజేతి, సద్ధమ్మే చస్స ఉస్సాహం జనేతి.
ఏవన్తి చ భణన్తో దేసనాసమ్పత్తిం నిద్దిసతి. మే సుతన్తి సావకసమ్పత్తిం. ఏకం సమయన్తి కాలసమ్పత్తిం. భగవాతి దేసకసమ్పత్తిం.
అన్తరా చ రాజగహం అన్తరా చ నాళన్దన్తి అన్తరా-సద్దో కారణఖణచిత్తవేమజ్ఝవివరాదీసు దిస్సతి. ‘‘తదన్తరం కో జానేయ్య అఞ్ఞత్ర తథాగతా’’తి (అ. ని. ౬.౪౪) చ, ‘‘జనా సఙ్గమ్మ మన్తేన్తి మఞ్చ తఞ్చ కిమన్తర’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౨౮) చ ఆదీసు హి కారణే అన్తరా-సద్దో. ‘‘అద్దస మం, భన్తే, అఞ్ఞతరా ఇత్థీ విజ్జన్తరికాయ భాజనం ధోవన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౪౯) ఖణే. ‘‘యస్సన్తరతో న సన్తి కోపా’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౦) చిత్తే. ‘‘అన్తరా వోసానమాపాదీ’’తిఆదీసు (చూళవ. ౩౫౦) వేమజ్ఝే. ‘‘అపి చాయం, భిక్ఖవే, తపోదా ద్విన్నం మహానిరయానం అన్తరికాయ ఆగచ్ఛతీ’’తిఆదీసు (పారా. ౨౩౧) వివరే. స్వాయమిధ వివరే వత్తతి, తస్మా రాజగహస్స చ నాళన్దాయ చ వివరేతి ఏవమేత్థత్థో వేదితబ్బో. అన్తరా-సద్దేన పన యుత్తత్తా ఉపయోగవచనం కతం. ఈదిసేసు చ ఠానేసు అక్ఖరచిన్తకా ‘‘అన్తరా గామఞ్చ నదిఞ్చ యాతీ’’తి ఏవం ఏకమేవ అన్తరాసద్దం పయుజ్జన్తి, సో దుతియపదేనపి యోజేతబ్బో హోతి, అయోజియమానే ఉపయోగవచనం న పాపుణాతి. ఇధ పన యోజేత్వాయేవ వుత్తోతి.
అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో హోతీతి అద్ధానసఙ్ఖాతం మగ్గం పటిపన్నో హోతి, ‘‘దీఘమగ్గ’’న్తి అత్థో. అద్ధానగమనసమయస్స హి విభఙ్గే ‘‘అడ్ఢయోజనం గచ్ఛిస్సామీతి భుఞ్జితబ్బ’’న్తిఆదివచనతో (పాచి. ౨౧౮) అడ్ఢయోజనమ్పి అద్ధానమగ్గో హోతి. రాజగహతో పన నాళన్దా యోజనమేవ.
మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిన్తి ‘మహతా’తి గుణమహత్తేనపి మహతా, సఙ్ఖ్యామహత్తేనపి మహతా. సో హి భిక్ఖుసఙ్ఘో గుణేహిపి మహా అహోసి, అప్పిచ్ఛతాదిగుణసమన్నాగతత్తా. సఙ్ఖ్యాయపి మహా, పఞ్చసతసఙ్ఖ్యత్తా. భిక్ఖూనం సఙ్ఘో ‘భిక్ఖుసఙ్ఘో’, తేన భిక్ఖుసఙ్ఘేన. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞసఙ్ఘాతసఙ్ఖాతేన సమణగణేనాతి అత్థో. సద్ధిన్తి ఏకతో.
పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహీతి పఞ్చమత్తా ఏతేసన్తి పఞ్చమత్తాని. మత్తాతి పమాణం వుచ్చతి, తస్మా యథా ‘‘భోజనే మత్తఞ్ఞూ’’తి వుత్తే ‘‘భోజనే మత్తం జానాతి, పమాణం జానాతీ’’తి అత్థో హోతి, ఏవమిధాపి – ‘‘తేసం భిక్ఖుసతానం పఞ్చమత్తా పఞ్చపమాణ’’న్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. భిక్ఖూనం సతాని భిక్ఖుసతాని, తేహి పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి.
సుప్పియోపి ఖో పరిబ్బాజకోతి సుప్పియోతి తస్స నామం. పి-కారో మగ్గప్పటిపన్నసభాగతాయ పుగ్గలసమ్పిణ్డనత్థో. ఖో-కారో పదసన్ధికరో, బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతావసేన వుత్తో. పరిబ్బాజకోతి సఞ్జయస్స అన్తేవాసీ ఛన్నపరిబ్బాజకో. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘యదా భగవా తం అద్ధానమగ్గం పటిపన్నో, తదా సుప్పియోపి పరిబ్బాజకో పటిపన్నో అహోసీ’’తి. అతీతకాలత్థో హేత్థ హోతి-సద్దో.
సద్ధిం అన్తేవాసినా బ్రహ్మదత్తేన మాణవేనాతి – ఏత్థ అన్తే వసతీతి అన్తేవాసీ. సమీపచారో సన్తికావచరో సిస్సోతి అత్థో. బ్రహ్మదత్తోతి తస్స నామం. మాణవోతి సత్తోపి చోరోపి తరుణోపి వుచ్చతి.
‘‘చోదితా దేవదూతేహి, యే పమజ్జన్తి మాణవా;
తే దీఘరత్తం సోచన్తి, హీనకాయూపగా నరా’’తి. (మ. ని. ౩.౨౭౧) –
ఆదీసు హి సత్తో మాణవోతి వుత్తో. ‘‘మాణవేహిపి సమాగచ్ఛన్తి కతకమ్మేహిపి అకతకమ్మేహిపీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౪౯) చోరో. ‘‘అమ్బట్ఠో మాణవో, అఙ్గకో మాణవో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౩౧౬) తరుణో ‘మాణవో’తి వుత్తో. ఇధాపి అయమేవత్థో. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – బ్రహ్మదత్తేన నామ తరుణన్తేవాసినా సద్ధిన్తి.
తత్రాతి తస్మిం అద్ధానమగ్గే, తేసు వా ద్వీసు జనేసు. సుదన్తి నిపాతమత్తం. అనేకపరియాయేనాతి పరియాయ-సద్దో తావ వారదేసనాకారణేసు వత్తతి. ‘‘కస్స ను ఖో, ఆనన్ద, అజ్జ పరియాయో భిక్ఖునియో ఓవదితు’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౩౯౮) హి వారే పరియాయసద్దో వత్తతి. ‘‘మధుపిణ్డికపరియాయోత్వేవ నం ధారేహీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౦౫) దేసనాయం. ‘‘ఇమినాపి ఖో, తే రాజఞ్ఞ, పరియాయేన ఏవం హోతూ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౪౧౧) కారణే. స్వాయమిధాపి కారణే వత్తతి, తస్మా అయమేత్థ అత్థో – ‘‘అనేకవిధేన కారణేనా’’తి, ‘‘బహూహి కారణేహీ’’తి వుత్తం హోతి.
బుద్ధస్స అవణ్ణం భాసతీతి అవణ్ణవిరహితస్స అపరిమాణవణ్ణసమన్నాగతస్సాపి బుద్ధస్స భగవతో – ‘‘యం లోకే జాతివుడ్ఢేసు కత్తబ్బం అభివాదనాదిసామీచికమ్మం ‘సామగ్గిరసో’తి వుచ్చతి, తం సమణస్స గోతమస్స నత్థి తస్మా అరసరూపో సమణో గోతమో, నిబ్భోగో, అకిరియవాదో, ఉచ్ఛేదవాదో, జేగుచ్ఛీ, వేనయికో, తపస్సీ, అపగబ్భో. నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో. తక్కపరియాహతం సమణో గోతమో ధమ్మం దేసేతి, వీమంసానుచరితం, సయంపటిభానం. సమణో గోతమో న సబ్బఞ్ఞూ, న లోకవిదూ, న అనుత్తరో, న అగ్గపుగ్గలో’’తి. ఏవం తం తం అకారణమేవ కారణన్తి వత్వా తథా తథా అవణ్ణం దోసం నిన్దం భాసతి.
యథా చ బుద్ధస్స, ఏవం ధమ్మస్సాపి తం తం అకారణమేవ కారణతో వత్వా – ‘‘సమణస్స గోతమస్స ధమ్మో దురక్ఖాతో, దుప్పటివేదితో, అనియ్యానికో, అనుపసమసంవత్తనికో’’తి తథా తథా అవణ్ణం భాసతి.
యథా చ ధమ్మస్స, ఏవం సఙ్ఘస్సాపి యం వా తం వా అకారణమేవ కారణతో వత్వా – ‘‘మిచ్ఛాపటిపన్నో సమణస్స గోతమస్స సావకసఙ్ఘో, కుటిలపటిపన్నో, పచ్చనీకపటిపదం అననులోమపటిపదం అధమ్మానులోమపటిపదం పటిపన్నో’’తి తథా తథా అవణ్ణం భాసతి.
అన్తేవాసీ పనస్స – ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో అపరామసితబ్బం పరామసతి, అనక్కమితబ్బం అక్కమతి, స్వాయం అగ్గిం గిలన్తో వియ, హత్థేన అసిధారం పరామసన్తో వియ, ముట్ఠినా సినేరుం పదాలేతుకామో వియ, కకచదన్తపన్తియం కీళమానో వియ, పభిన్నమదం చణ్డహత్థిం హత్థేన గణ్హన్తో వియ చ వణ్ణారహస్సేవ రతనత్తయస్స అవణ్ణం భాసమానో అనయబ్యసనం పాపుణిస్సతి. ఆచరియే ఖో పన గూథం వా అగ్గిం వా కణ్టకం వా కణ్హసప్పం వా అక్కమన్తే, సూలం వా అభిరూహన్తే, హలాహలం వా విసం ఖాదన్తే, ఖారోదకం వా పక్ఖలన్తే, నరకపపాతం వా పపతన్తే, న అన్తేవాసినా తం సబ్బమనుకాతబ్బం హోతి. కమ్మస్సకా హి సత్తా అత్తనో కమ్మానురూపమేవ గతిం గచ్ఛన్తి. నేవ పితా పుత్తస్స కమ్మేన గచ్ఛతి, న పుత్తో పితు కమ్మేన, న మాతా పుత్తస్స, న పుత్తో మాతుయా, న భాతా భగినియా, న భగినీ భాతు, న ఆచరియో అన్తేవాసినో, న అన్తేవాసీ ఆచరియస్స కమ్మేన గచ్ఛతి. మయ్హఞ్చ ఆచరియో తిణ్ణం రతనానం అవణ్ణం భాసతి, మహాసావజ్జో ఖో పనారియూపవాదోతి. ఏవం యోనిసో ఉమ్ముజ్జిత్వా ఆచరియవాదం మద్దమానో సమ్మాకారణమేవ కారణతో అపదిసన్తో అనేకపరియాయేన తిణ్ణం రతనానం వణ్ణం భాసితుమారద్ధో, యథా తం పణ్డితజాతికో కులపుత్తో’’. తేన వుత్తం – ‘‘సుప్పియస్స పన పరిబ్బాజకస్స అన్తేవాసీ బ్రహ్మదత్తో మాణవో అనేకపరియాయేన బుద్ధస్స వణ్ణం భాసతి, ధమ్మస్స వణ్ణం భాసతి, సఙ్ఘస్స వణ్ణం భాసతీ’’తి.
తత్థ వణ్ణన్తి వణ్ణ-సద్దో సణ్ఠాన-జాతి-రూపాయతన-కారణ-పమాణ-గుణ-పసంసాదీసు దిస్సతి. తత్థ ‘‘మహన్తం సప్పరాజవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౪౨) సణ్ఠానం వుచ్చతి. ‘‘బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనో అఞ్ఞో వణ్ణో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౪౦౨) జాతి. ‘‘పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౩౦౩) రూపాయతనం.
‘‘న హరామి న భఞ్జామి, ఆరా సిఙ్ఘామి వారిజం;
అథ కేన ను వణ్ణేన, గన్ధత్థేనోతి వుచ్చతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౩౪) –
ఆదీసు కారణం. ‘‘తయో పత్తస్స వణ్ణా’’తిఆదీసు (పారా. ౬౦౨) పమాణం. ‘‘కదా సఞ్ఞూళ్హా పన, తే గహపతి, ఇమే సమణస్స గోతమస్స వణ్ణా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౭౭) గుణో. ‘‘వణ్ణారహస్స వణ్ణం భాసతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౨.౧౩౫) పసంసా. ఇధ గుణోపి పసంసాపి. అయం కిర తం తం భూతమేవ కారణం అపదిసన్తో అనేకపరియాయేన రతనత్తయస్స గుణూపసఞ్హితం పసంసం అభాసి. తత్థ – ‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తిఆదినా (పారా. ౧) నయేన, ‘‘యే భిక్ఖవే, బుద్ధే పసన్నా అగ్గే తే పసన్నా’’తిఆదినా ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి…పే… అసమో అసమసమో’’తిఆదినా (అ. ని. ౧.౧౭౪) చ నయేన బుద్ధస్స వణ్ణో వేదితబ్బో. ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో’’తి (దీ. ని. ౨.౧౫౯) చ ‘‘ఆలయసముగ్ఘాతో వట్టుపచ్ఛేదో’’తి (ఇతి. ౯౦, అ. ని. ౪.౩౪) చ, ‘‘యే భిక్ఖవే, అరియే అట్ఠఙ్గికే మగ్గే పసన్నా, అగ్గే తే పసన్నా’’తి చ ఏవమాదీహి నయేహి ధమ్మస్స వణ్ణో వేదితబ్బో. ‘‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో’’తి (దీ. ని. ౨.౧౫౯) చ, ‘‘యే, భిక్ఖవే, సఙ్ఘే పసన్నా, అగ్గే తే పసన్నా’’తి (అ. ని. ౪.౩౪) చ ఏవమాదీహి పన నయేహి సఙ్ఘస్స వణ్ణో వేదితబ్బో. పహోన్తేన పన ధమ్మకథికేన పఞ్చనికాయే నవఙ్గం సత్థుసాసనం చతురాసీతిధమ్మక్ఖన్ధసహస్సాని ఓగాహిత్వా బుద్ధాదీనం వణ్ణో పకాసేతబ్బో. ఇమస్మిఞ్హి ఠానే బుద్ధాదీనం గుణే పకాసేన్తో అతిత్థేన పక్ఖన్దో ధమ్మకథికోతి న సక్కా వత్తుం. ఈదిసేసు హి ఠానేసు ధమ్మకథికస్స థామో వేదితబ్బో. బ్రహ్మదత్తో పన మాణవో అనుస్సవాదిమత్తసమ్బన్ధితేన అత్తనో థామేన రతనత్తయస్స వణ్ణం భాసతి.
ఇతిహ తే ఉభో ఆచరియన్తేవాసీతి ఏవం తే ద్వే ఆచరియన్తేవాసికా. అఞ్ఞమఞ్ఞస్సాతి అఞ్ఞో అఞ్ఞస్స. ఉజువిపచ్చనీకవాదాతి ఈసకమ్పి అపరిహరిత్వా ఉజుమేవ వివిధపచ్చనీకవాదా, అనేకవారం విరుద్ధవాదా ఏవ హుత్వాతి అత్థో. ఆచరియేన హి రతనత్తయస్స అవణ్ణే భాసితే అన్తేవాసీ వణ్ణం భాసతి, పున ఇతరో అవణ్ణం, ఇతరో వణ్ణన్తి ఏవం ఆచరియో సారఫలకే విసరుక్ఖఆణిం ఆకోటయమానో వియ పునప్పునం రతనత్తయస్స అవణ్ణం భాసతి. అన్తేవాసీ పన సువణ్ణరజతమణిమయాయ ఆణియా తం ఆణిం పటిబాహయమానో వియ పునప్పునం రతనత్తయస్స వణ్ణం భాసతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఉజువిపచ్చనీకవాదా’’తి.
భగవన్తం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధా హోన్తి భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చాతి భగవన్తఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ పచ్ఛతో పచ్ఛతో దస్సనం అవిజహన్తా ఇరియాపథానుబన్ధనేన అనుబన్ధా హోన్తి, సీసానులోకినో హుత్వా అనుగతా హోన్తీతి అత్థో.
కస్మా పన భగవా తం అద్ధానం పటిపన్నో? కస్మా చ సుప్పియో అనుబన్ధో? కస్మా చ సో రతనత్తయస్స అవణ్ణం భాసతీతి? భగవా తావ తస్మిం కాలే రాజగహపరివత్తకేసు అట్ఠారససు మహావిహారేసు అఞ్ఞతరస్మిం వసిత్వా పాతోవ సరీరప్పటిజగ్గనం కత్వా భిక్ఖాచారవేలాయం భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో రాజగహే పిణ్డాయ చరతి. సో తం దివసం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సులభపిణ్డపాతం కత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో భిక్ఖుసఙ్ఘం పత్తచీవరం గాహాపేత్వా – ‘‘నాళన్దం గమిస్సామీ’’తి, రాజగహతో నిక్ఖమిత్వా తం అద్ధానం పటిపన్నో. సుప్పియోపి ఖో తస్మిం కాలే రాజగహపరివత్తకే అఞ్ఞతరస్మిం పరిబ్బాజకారామే వసిత్వా పరిబ్బాజకపరివుతో రాజగహే భిక్ఖాయ చరతి. సోపి తం దివసం పరిబ్బాజకపరిసాయ సులభభిక్ఖం కత్వా భుత్తపాతరాసో పరిబ్బాజకే పరిబ్బాజకపరిక్ఖారం గాహాపేత్వా – నాళన్దం గమిస్సామిచ్చేవ భగవతో తం మగ్గం పటిపన్నభావం అజానన్తోవ అనుబన్ధో. సచే పన జానేయ్య నానుబన్ధేయ్య. సో అజానిత్వావ గచ్ఛన్తో గీవం ఉక్ఖిపిత్వా ఓలోకయమానో భగవన్తం అద్దస బుద్ధసిరియా సోభమానం రత్తకమ్బలపరిక్ఖిత్తమివ జఙ్గమకనకగిరిసిఖరం.
తస్మిం కిర సమయే దసబలస్స సరీరతో నిక్ఖమిత్వా ఛబ్బణ్ణరస్మియో సమన్తా అసీతిహత్థప్పమాణే పదేసే ఆధావన్తి విధావన్తి రతనావేళరతనదామరతనచుణ్ణవిప్పకిణ్ణం వియ, పసారితరతనచిత్తకఞ్చనపటమివ, రత్తసువణ్ణరసనిసిఞ్చమానమివ, ఉక్కాసతనిపాతసమాకులమివ, నిరన్తరవిప్పకిణ్ణకణికారపుప్ఫమివ వాయువేగక్ఖిత్తచీనపిట్ఠచుణ్ణమివ, ఇన్దధనువిజ్జులతాతారాగణప్పభావిసరవిప్ఫురితవిచ్ఛరితమివ చ తం వనన్తరం హోతి.
అసీతి అనుబ్యఞ్జనానురఞ్జితఞ్చ పన భగవతో సరీరం వికసితకమలుప్పలమివ, సరం సబ్బపాలిఫుల్లమివ పారిచ్ఛత్తకం, తారామరీచివికసితమివ, గగనతలం సిరియా అవహసన్తమివ, బ్యామప్పభాపరిక్ఖేపవిలాసినీ చస్స ద్వత్తింసవరలక్ఖణమాలా గన్థేత్వా ఠపితద్వత్తింసచన్దమాలాయ ద్వత్తింససూరియమాలాయ పటిపాటియా ఠపితద్వత్తింసచక్కవత్తిద్వత్తింససక్కదేవరాజద్వత్తింసమహాబ్రహ్మానం సిరిం సిరియా అభిభవన్తిమివ. తఞ్చ పన భగవన్తం పరివారేత్వా ఠితా భిక్ఖూ సబ్బేవ అప్పిచ్ఛా సన్తుట్ఠా పవివిత్తా అసంసట్ఠా చోదకా పాపగరహినో వత్తారో వచనక్ఖమా సీలసమ్పన్నా సమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞ్ఞాణదస్సనసమ్పన్నా. తేసం మజ్ఝే భగవా రత్తకమ్బలపాకారపరిక్ఖిత్తో వియ కఞ్చనథమ్భో, రత్తపదుమసణ్డమజ్ఝగతా వియ సువణ్ణనావా, పవాళవేదికాపరిక్ఖిత్తో వియ అగ్గిక్ఖన్ధో, తారాగణపరివారితో వియ పుణ్ణచన్దో మిగపక్ఖీనమ్పి చక్ఖూని పీణయతి, పగేవ దేవమనుస్సానం. తస్మిఞ్చ పన దివసే యేభుయ్యేన అసీతిమహాథేరా మేఘవణ్ణం పంసుకూలం ఏకంసం కరిత్వా కత్తరదణ్డం ఆదాయ సువమ్మవమ్మితా వియ గన్ధహత్థినో విగతదోసా వన్తదోసా భిన్నకిలేసా విజటితజటా ఛిన్నబన్ధనా భగవన్తం పరివారయింసు. సో సయం వీతరాగో వీతరాగేహి, సయం వీతదోసో వీతదోసేహి, సయం వీతమోహో వీతమోహేహి, సయం వీతతణ్హో వీతతణ్హేహి, సయం నిక్కిలేసో నిక్కిలేసేహి, సయం బుద్ధో అనుబుద్ధేహి పరివారితో; పత్తపరివారితం వియ కేసరం, కేసరపరివారితా వియ కణ్ణికా, అట్ఠనాగసహస్సపరివారితో వియ ఛద్దన్తో నాగరాజా, నవుతిహంససహస్సపరివారితో వియ ధతరట్ఠో హంసరాజా, సేనఙ్గపరివారితో వియ చక్కవత్తిరాజా, దేవగణపరివారితో వియ సక్కో దేవరాజా, బ్రహ్మగణపరివారితో వియ హారితో మహాబ్రహ్మా, అపరిమితకాలసఞ్చితపుఞ్ఞబలనిబ్బత్తాయ అచిన్తేయ్యాయ అనోపమాయ బుద్ధలీలాయ చన్దో వియ గగనతలం తం మగ్గం పటిపన్నో హోతి.
అథేవం భగవన్తం అనోపమాయ బుద్ధలీలాయ గచ్ఛన్తం భిక్ఖూ చ ఓక్ఖిత్తచక్ఖూ సన్తిన్ద్రియే సన్తమానసే ఉపరినభే ఠితం పుణ్ణచన్దం వియ భగవన్తంయేవ నమస్సమానే దిస్వావ పరిబ్బాజకో అత్తనో పరిసం అవలోకేసి. సా హోతి కాజదణ్డకే ఓలమ్బేత్వా గహితోలుగ్గవిలుగ్గపిట్ఠకతిదణ్డమోరపిఞ్ఛమత్తికాపత్తపసిబ్బకకుణ్డికాదిఅనేకపరిక్ఖారభారభరితా. ‘‘అసుకస్స హత్థా సోభణా, అసుకస్స పాదా’’తి ఏవమాదినిరత్థకవచనా ముఖరా వికిణ్ణవాచా అదస్సనీయా అపాసాదికా. తస్స తం దిస్వా విప్పటిసారో ఉదపాది.
ఇదాని తేన భగవతో వణ్ణో వత్తబ్బో భవేయ్య. యస్మా పనేస లాభసక్కారహానియా చేవ పక్ఖహానియా చ నిచ్చమ్పి భగవన్తం ఉసూయతి. అఞ్ఞతిత్థియానఞ్హి యావ బుద్ధో లోకే నుప్పజ్జతి, తావదేవ లాభసక్కారా నిబ్బత్తన్తి, బుద్ధుప్పాదతో పన పట్ఠాయ పరిహీనలాభసక్కారా హోన్తి, సూరియుగ్గమనే ఖజ్జోపనకా వియ నిస్సిరీకతం ఆపజ్జన్తి. ఉపతిస్సకోలితానఞ్చ సఞ్జయస్స సన్తికే పబ్బజితకాలేయేవ పరిబ్బాజకా మహాపరిసా అహేసుం, తేసు పన పక్కన్తేసు సాపి తేసం పరిసా భిన్నా. ఇతి ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి అయం పరిబ్బాజకో యస్మా నిచ్చమ్పి భగవన్తం ఉసూయతి, తస్మా తం ఉసూయవిసుగ్గారం ఉగ్గిరన్తో రతనత్తయస్స అవణ్ణమేవ భాసతీతి వేదితబ్బో.
౨. అథ ఖో భగవా అమ్బలట్ఠికాయం రాజాగారకే ఏకరత్తివాసం ఉపగచ్ఛి సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేనాతి భగవా తాయ బుద్ధలీలాయ గచ్ఛమానో అనుపుబ్బేన అమ్బలట్ఠికాద్వారం పాపుణిత్వా సూరియం ఓలోకేత్వా – ‘‘అకాలో దాని గన్తుం, అత్థసమీపం గతో సూరియో’’తి అమ్బలట్ఠికాయం రాజాగారకే ఏకరత్తివాసం ఉపగచ్ఛి.
తత్థ అమ్బలట్ఠికాతి రఞ్ఞో ఉయ్యానం. తస్స కిర ద్వారసమీపే తరుణఅమ్బరుక్ఖో అత్థి, తం ‘‘అమ్బలట్ఠికా’’తి వదన్తి. తస్స అవిదూరే భవత్తా ఉయ్యానమ్పి అమ్బలట్ఠికా త్వేవ సఙ్ఖ్యం గతం. తం ఛాయూదకసమ్పన్నం పాకారపరిక్ఖిత్తం సుయోజితద్వారం మఞ్జుసా వియ సుగుత్తం. తత్థ రఞ్ఞో కీళనత్థం పటిభానచిత్తవిచిత్తం అగారం అకంసు. తం ‘‘రాజాగారక’’న్తి వుచ్చతి.
సుప్పియోపి ఖోతి సుప్పియోపి తస్మిం ఠానే సూరియం ఓలోకేత్వా – ‘‘అకాలో దాని గన్తుం, బహూ ఖుద్దకమహల్లకా పరిబ్బాజకా, బహుపరిస్సయో చ అయం మగ్గో చోరేహిపి వాళయక్ఖేహిపి వాళమిగేహిపి. అయం ఖో పన సమణో గోతమో ఉయ్యానం పవిట్ఠో, సమణస్స చ గోతమస్స వసనట్ఠానే దేవతా ఆరక్ఖం గణ్హన్తి, హన్దాహమ్పి ఇధ ఏకరత్తివాసం ఉపగన్త్వా స్వేవ గమిస్సామీ’’తి తదేవుయ్యానం పావిసి. తతో భిక్ఖుసఙ్ఘో భగవతో వత్తం దస్సేత్వా అత్తనో అత్తనో వసనట్ఠానం సల్లక్ఖేసి. పరిబ్బాజకోపి ఉయ్యానస్స ఏకపస్సే పరిబ్బాజకపరిక్ఖారే ఓతారేత్వా వాసం ఉపగచ్ఛి సద్ధిం అత్తనో పరిసాయ. పాళియమారూళ్హవసేనేవ పన – ‘‘సద్ధిం అత్తనో అన్తేవాసినా బ్రహ్మదత్తేన మాణవేనా’’తి వుత్తం.
ఏవం వాసం ఉపగతో పన సో పరిబ్బాజకో రత్తిభాగే దసబలం ఓలోకేసి. తస్మిఞ్చ సమయే సమన్తా విప్పకిణ్ణతారకా వియ పదీపా జలన్తి, మజ్ఝే భగవా నిసిన్నో హోతి, భిక్ఖుసఙ్ఘో చ భగవన్తం పరివారేత్వా. తత్థ ఏకభిక్ఖుస్సపి హత్థకుక్కుచ్చం వా పాదకుక్కుచ్చం వా ఉక్కాసితసద్దో వా ఖిపితసద్దో వా నత్థి. సా హి పరిసా అత్తనో చ సిక్ఖితసిక్ఖతాయ సత్థరి చ గారవేనాతి ద్వీహి కారణేహి నివాతే పదీపసిఖా వియ నిచ్చలా సన్నిసిన్నావ అహోసి. పరిబ్బాజకో తం విభూతిం దిస్వా అత్తనో పరిసం ఓలోకేసి. తత్థ కేచి హత్థం ఖిపన్తి, కేచి పాదం, కేచి విప్పలపన్తి, కేచి నిల్లాలితజివ్హా పగ్ఘరితఖేళా, దన్తే ఖాదన్తా కాకచ్ఛమానా ఘరుఘరుపస్సాసినో సయన్తి. సో రతనత్తయస్స గుణవణ్ణే వత్తబ్బేపి ఇస్సావసేన పున అవణ్ణమేవ ఆరభి. బ్రహ్మదత్తో పన వుత్తనయేనేవ వణ్ణం. తేన వుత్తం – ‘‘తత్రాపి సుదం సుప్పియో పరిబ్బాజకో’’తి సబ్బం వత్తబ్బం. తత్థ తత్రాపీతి తస్మిమ్పి, అమ్బలట్ఠికాయం ఉయ్యానేతి అత్థో.
౩. సమ్బహులానన్తి బహుకానం. తత్థ వినయపరియాయేన తయో జనా ‘‘సమ్బహులా’’తి వుచ్చన్తి. తతో పరం సఙ్ఘో. సుత్తన్తపరియాయేన పన తయో తయోవ తతో పట్ఠాయ సమ్బహులా. ఇధ సుత్తన్తపరియాయేన ‘‘సమ్బహులా’’తి వేదితబ్బా. మణ్డలమాళేతి కత్థచి ద్వే కణ్ణికా గహేత్వా హంసవట్టకచ్ఛన్నేన కతా కూటాగారసాలాపి ‘‘మణ్డలమాళో’’తి వుచ్చతి, కత్థచి ఏకం కణ్ణికం గహేత్వా థమ్భపన్తిం పరిక్ఖిపిత్వా కతా ఉపట్ఠానసాలాపి ‘‘మణ్డలమాళో’’తి వుచ్చతి. ఇధ పన నిసీదనసాలా ‘‘మణ్డలమాళో’’తి వేదితబ్బో. సన్నిసిన్నానన్తి నిసజ్జనవసేన. సన్నిపతితానన్తి సమోధానవసేన. అయం సఙ్ఖియధమ్మోతి సఙ్ఖియా వుచ్చతి కథా, కథాధమ్మోతి అత్థో. ఉదపాదీతి ఉప్పన్నో. కతమో పన సోతి? అచ్ఛరియం ఆవుసోతి ఏవమాది. తత్థ అన్ధస్స పబ్బతారోహణం వియ నిచ్చం న హోతీతి అచ్ఛరియం. అయం తావ సద్దనయో. అయం పన అట్ఠకథానయో – అచ్ఛరాయోగ్గన్తి అచ్ఛరియం. అచ్ఛరం పహరితుం యుత్తన్తి అత్థో. అభూతపుబ్బం భూతన్తి అబ్భుతం. ఉభయం పేతం విమ్హయస్సేవాధివచనం. యావఞ్చిదన్తి యావ చ ఇదం తేన సుప్పటివిదితతాయ అప్పమేయ్యత్తం దస్సేతి.
తేన భగవతా జానతా…పే… సుప్పటివిదితాతి ఏత్థాయం సఙ్ఖేపత్థో. యో సో భగవా సమతింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, తేన భగవతా తేసం తేసం సత్తానం ఆసయానుసయం జానతా, హత్థతలే ఠపితం ఆమలకం వియ సబ్బఞేయ్యధమ్మం పస్సతా.
అపి చ పుబ్బేనివాసాదీహి జానతా, దిబ్బేన చక్ఖునా పస్సతా. తీహి విజ్జాహి ఛహి వా పన అభిఞ్ఞాహి జానతా, సబ్బత్థ అప్పటిహతేన సమన్తచక్ఖునా పస్సతా. సబ్బధమ్మజాననసమత్థాయ వా పఞ్ఞాయ జానతా, సబ్బసత్తానం చక్ఖువిసయాతీతాని తిరోకుట్టాదిగతానిపి రూపాని అతివిసుద్ధేన మంసచక్ఖునా పస్సతా. అత్తహితసాధికాయ వా సమాధిపదట్ఠానాయ పటివేధపఞ్ఞాయ జానతా, పరహితసాధికాయ కరుణాపదట్ఠానాయ దేసనాపఞ్ఞాయ పస్సతా.
అరీనం హతత్తా పచ్చయాదీనఞ్చ అరహత్తా అరహతా. సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేన అన్తరాయికధమ్మే వా జానతా, నియ్యానికధమ్మే పస్సతా, కిలేసారీనం హతత్తా అరహతా. సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతి. ఏవం చతూవేసారజ్జవసేన చతూహాకారేహి థోమితేన సత్తానం నానాధిముత్తికతా నానజ్ఝాసయతా సుప్పటివిదితా యావ చ సుట్ఠు పటివిదితా.
ఇదానిస్స సుప్పటివిదితభావం దస్సేతుం అయఞ్హీతిఆదిమాహ. ఇదం వుత్తం హోతి యా చ అయం భగవతా ‘‘ధాతుసో, భిక్ఖవే, సత్తా సంసన్దన్తి సమేన్తి, హీనాధిముత్తికా హీనాధిముత్తికేహి సద్ధిం సంసన్దన్తి సమేన్తి, కల్యాణాధిముత్తికా కల్యాణాధిముత్తికేహి సద్ధిం సంసన్దన్తి సమేన్తి. అతీతమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, అద్ధానం ధాతుసోవ సత్తా సంసన్దింసు సమింసు, హీనాధిముత్తికా హీనాధిముత్తికేహి…పే… కల్యాణాధిముత్తికా కల్యాణాధిముత్తికేహి సద్ధిం సంసన్దింసు సమింసు, అనాగతమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, అద్ధానం…పే… సంసన్దిస్సన్తి సమేస్సన్తి, ఏతరహిపి ఖో, భిక్ఖవే, పచ్చుప్పన్నం అద్ధానం ధాతుసోవ సత్తా సంసన్దన్తి సమేన్తి, హీనాధిముత్తికా హీనాధిముత్తికేహి…పే… కల్యాణాధిముత్తికా కల్యాణాధిముత్తికేహి సద్ధిం సంసన్దన్తి సమేన్తీ’’తి ఏవం సత్తానం నానాధిముత్తికతా, నానజ్ఝాసయతా, నానాదిట్ఠికతా, నానాఖన్తితా, నానారుచితా, నాళియా మినన్తేన వియ తులాయ తులయన్తేన వియ చ నానాధిముత్తికతాఞాణేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన విదితా, సా యావ సుప్పటివిదితా. ద్వేపి నామ సత్తా ఏకజ్ఝాసయా దుల్లభా లోకస్మిం. ఏకస్మిం గన్తుకామే ఏకో ఠాతుకామో హోతి, ఏకస్మిం పివితుకామే ఏకో భుఞ్జితుకామో. ఇమేసు చాపి ద్వీసు ఆచరియన్తేవాసీసు అయఞ్హి ‘‘సుప్పియో పరిబ్బాజకో…పే… భగవన్తం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధా హోన్తి భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చా’’తి. తత్థ ఇతిహమేతి ఇతిహ ఇమే, ఏవం ఇమేతి అత్థో. సేసం వుత్తనయమేవ.
౪. అథ ఖో భగవా తేసం భిక్ఖూనం ఇమం సఙ్ఖియధమ్మం విదిత్వాతి ఏత్థ విదిత్వాతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన జానిత్వా. భగవా హి కత్థచి మంసచక్ఖునా దిస్వా జానాతి – ‘‘అద్దసా ఖో భగవా మహన్తం దారుక్ఖన్ధం గఙ్గాయ నదియా సోతేన వుయ్హమాన’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౪౧) వియ. కత్థచి దిబ్బచక్ఖునా దిస్వా జానాతి – ‘‘అద్దసా ఖో భగవా దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన తా దేవతాయో సహస్సస్సేవ పాటలిగామే వత్థూని పరిగణ్హన్తియో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౫౨) వియ. కత్థచి పకతిసోతేన సుత్వా జానాతి – ‘‘అస్సోసి ఖో భగవా ఆయస్మతో ఆనన్దస్స సుభద్దేన పరిబ్బాజకేన సద్ధిం ఇమం కథాసల్లాప’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౧౩) వియ. కత్థచి దిబ్బసోతేన సుత్వా జానాతి – ‘‘అస్సోసి ఖో భగవా దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ సన్ధానస్స గహపతిస్స నిగ్రోధేన పరిబ్బాజకేన సద్ధిం ఇమం కథాసల్లాప’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౫౪) వియ. ఇధ పన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సుత్వా అఞ్ఞాసి. కిం కరోన్తో అఞ్ఞాసి? పచ్ఛిమయామకిచ్చం, కిచ్చఞ్చ నామేతం సాత్థకం, నిరత్థకన్తి దువిధం హోతి. తత్థ నిరత్థకకిచ్చం భగవతా బోధిపల్లఙ్కేయేవ అరహత్తమగ్గేన సముగ్ఘాతం కతం. సాత్థకంయేవ పన భగవతో కిచ్చం హోతి. తం పఞ్చవిధం – పురేభత్తకిచ్చం, పచ్ఛాభత్తకిచ్చం, పురిమయామకిచ్చం, మజ్ఝిమయామకిచ్చం, పచ్ఛిమయామకిచ్చన్తి.
తత్రిదం పురేభత్తకిచ్చం –
భగవా హి పాతోవ ఉట్ఠాయ ఉపట్ఠాకానుగ్గహత్థం సరీరఫాసుకత్థఞ్చ ముఖధోవనాదిసరీరపరికమ్మం కత్వా యావ భిక్ఖాచారవేలా తావ వివిత్తాసనే వీతినామేత్వా, భిక్ఖాచారవేలాయం నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా చీవరం పారుపిత్వా పత్తమాదాయ కదాచి ఏకకో, కదాచి భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో, గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ పవిసతి; కదాచి పకతియా, కదాచి అనేకేహి పాటిహారియేహి వత్తమానేహి. సేయ్యథిదం, పిణ్డాయ పవిసతో లోకనాథస్స పురతో పురతో గన్త్వా ముదుగతవాతా పథవిం సోధేన్తి, వలాహకా ఉదకఫుసితాని ముఞ్చన్తా మగ్గే రేణుం వూపసమేత్వా ఉపరి వితానం హుత్వా తిట్ఠన్తి, అపరే వాతా పుప్ఫాని ఉపసంహరిత్వా మగ్గే ఓకిరన్తి, ఉన్నతా భూమిప్పదేసా ఓనమన్తి, ఓనతా ఉన్నమన్తి, పాదనిక్ఖేపసమయే సమావ భూమి హోతి, సుఖసమ్ఫస్సాని పదుమపుప్ఫాని వా పాదే సమ్పటిచ్ఛన్తి. ఇన్దఖీలస్స అన్తో ఠపితమత్తే దక్ఖిణపాదే సరీరతో ఛబ్బణ్ణరస్మియో నిక్ఖమిత్వా సువణ్ణరసపిఞ్జరాని వియ చిత్రపటపరిక్ఖిత్తాని వియ చ పాసాదకూటాగారాదీని అలఙ్కరోన్తియో ఇతో చితో చ ధావన్తి, హత్థిఅస్సవిహఙ్గాదయో సకసకట్ఠానేసు ఠితాయేవ మధురేనాకారేన సద్దం కరోన్తి, తథా భేరివీణాదీని తూరియాని మనుస్సానఞ్చ కాయూపగాని ఆభరణాని. తేన సఞ్ఞాణేన మనుస్సా జానన్తి – ‘‘అజ్జ భగవా ఇధ పిణ్డాయ పవిట్ఠో’’తి. తే సునివత్థా సుపారుతా గన్ధపుప్ఫాదీని ఆదాయ ఘరా నిక్ఖమిత్వా అన్తరవీథిం పటిపజ్జిత్వా భగవన్తం గన్ధపుప్ఫాదీహి సక్కచ్చం పూజేత్వా వన్దిత్వా – ‘‘అమ్హాకం, భన్తే, దస భిక్ఖూ, అమ్హాకం వీసతి, పఞ్ఞాసం…పే… సతం దేథా’’తి యాచిత్వా భగవతోపి పత్తం గహేత్వా ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా సక్కచ్చం పిణ్డపాతేన పటిమానేన్తి. భగవా కతభత్తకిచ్చో తేసం సత్తానం చిత్తసన్తానాని ఓలోకేత్వా తథా ధమ్మం దేసేతి, యథా కేచి సరణగమనేసు పతిట్ఠహన్తి, కేచి పఞ్చసు సీలేసు, కేచి సోతాపత్తిసకదాగామిఅనాగామిఫలానం అఞ్ఞతరస్మిం; కేచి పబ్బజిత్వా అగ్గఫలే అరహత్తేతి. ఏవం మహాజనం అనుగ్గహేత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం గచ్ఛతి. తత్థ గన్త్వా మణ్డలమాళే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసీదతి, భిక్ఖూనం భత్తకిచ్చపరియోసానం ఆగమయమానో. తతో భిక్ఖూనం భత్తకిచ్చపరియోసానే ఉపట్ఠాకో భగవతో నివేదేతి. అథ భగవా గన్ధకుటిం పవిసతి. ఇదం తావ పురేభత్తకిచ్చం.
అథ భగవా ఏవం కతపురేభత్తకిచ్చో గన్ధకుటియా ఉపట్ఠానే నిసీదిత్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా పాదపీఠే ఠత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఓవదతి – ‘‘భిక్ఖవే, అప్పమాదేన సమ్పాదేథ, దుల్లభో బుద్ధుప్పాదో లోకస్మిం, దుల్లభో మనుస్సత్తపటిలాభో, దుల్లభా సమ్పత్తి, దుల్లభా పబ్బజ్జా, దుల్లభం సద్ధమ్మస్సవన’’న్తి. తత్థ కేచి భగవన్తం కమ్మట్ఠానం పుచ్ఛన్తి. భగవాపి తేసం చరియానురూపం కమ్మట్ఠానం దేతి. తతో సబ్బేపి భగవన్తం వన్దిత్వా అత్తనో అత్తనో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని గచ్ఛన్తి. కేచి అరఞ్ఞం, కేచి రుక్ఖమూలం, కేచి పబ్బతాదీనం అఞ్ఞతరం, కేచి చాతుమహారాజికభవనం…పే… కేచి వసవత్తిభవనన్తి. తతో భగవా గన్ధకుటిం పవిసిత్వా సచే ఆకఙ్ఖతి, దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో ముహుత్తం సీహసేయ్యం కప్పేతి. అథ సమస్సాసితకాయో వుట్ఠహిత్వా దుతియభాగే లోకం వోలోకేతి. తతియభాగే యం గామం వా నిగమం వా ఉపనిస్సాయ విహరతి తత్థ మహాజనో పురేభత్తం దానం దత్వా పచ్ఛాభత్తం సునివత్థో సుపారుతో గన్ధపుప్ఫాదీని ఆదాయ విహారే సన్నిపతతి. తతో భగవా సమ్పత్తపరిసాయ అనురూపేన పాటిహారియేన గన్త్వా ధమ్మసభాయం పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసజ్జ ధమ్మం దేసేతి కాలయుత్తం సమయయుత్తం, అథ కాలం విదిత్వా పరిసం ఉయ్యోజేతి, మనుస్సా భగవన్తం వన్దిత్వా పక్కమన్తి. ఇదం పచ్ఛాభత్తకిచ్చం.
సో ఏవం నిట్ఠితపచ్ఛాభత్తకిచ్చో సచే గత్తాని ఓసిఞ్చితుకామో హోతి, బుద్ధాసనా వుట్ఠాయ న్హానకోట్ఠకం పవిసిత్వా ఉపట్ఠాకేన పటియాదితఉదకేన గత్తాని ఉతుం గణ్హాపేతి. ఉపట్ఠాకోపి బుద్ధాసనం ఆనేత్వా గన్ధకుటిపరివేణే పఞ్ఞపేతి. భగవా సురత్తదుపట్టం నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా ఉత్తరాసఙ్గం ఏకంసం కరిత్వా తత్థ గన్త్వా నిసీదతి ఏకకోవ ముహుత్తం పటిసల్లీనో, అథ భిక్ఖూ తతో తతో ఆగమ్మ భగవతో ఉపట్ఠానం ఆగచ్ఛన్తి. తత్థ ఏకచ్చే పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, ఏకచ్చే కమ్మట్ఠానం, ఏకచ్చే ధమ్మస్సవనం యాచన్తి. భగవా తేసం అధిప్పాయం సమ్పాదేన్తో పురిమయామం వీతినామేతి. ఇదం పురిమయామకిచ్చం.
పురిమయామకిచ్చపరియోసానే పన భిక్ఖూసు భగవన్తం వన్దిత్వా పక్కన్తేసు సకలదససహస్సిలోకధాతుదేవతాయో ఓకాసం లభమానా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, యథాభిసఙ్ఖతం అన్తమసో చతురక్ఖరమ్పి. భగవా తాసం దేవతానం పఞ్హం విస్సజ్జేన్తో మజ్ఝిమయామం వీతినామేతి. ఇదం మజ్ఝిమయామకిచ్చం.
పచ్ఛిమయామం పన తయో కోట్ఠాసే కత్వా పురేభత్తతో పట్ఠాయ నిసజ్జాయ పీళితస్స సరీరస్స కిలాసుభావమోచనత్థం ఏకం కోట్ఠాసం చఙ్కమేన వీతినామేతి. దుతియకోట్ఠాసే గన్ధకుటిం పవిసిత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో సీహసేయ్యం కప్పేతి. తతియకోట్ఠాసే పచ్చుట్ఠాయ నిసీదిత్వా పురిమబుద్ధానం సన్తికే దానసీలాదివసేన కతాధికారపుగ్గలదస్సనత్థం బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేతి. ఇదం పచ్ఛిమయామకిచ్చం.
తస్మిం పన దివసే భగవా పురేభత్తకిచ్చం రాజగహే పరియోసాపేత్వా పచ్ఛాభత్తే మగ్గం ఆగతో, పురిమయామే భిక్ఖూనం కమ్మట్ఠానం కథేత్వా, మజ్ఝిమయామే దేవతానం పఞ్హం విస్సజ్జేత్వా, పచ్ఛిమయామే చఙ్కమం ఆరుయ్హ చఙ్కమమానో పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం ఇమం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఆరబ్భ పవత్తం కథం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనేవ సుత్వా అఞ్ఞాసీతి. తేన వుత్తం – ‘‘పచ్ఛిమయామకిచ్చం కరోన్తో అఞ్ఞాసీ’’తి.
ఞత్వా చ పనస్స ఏతదహోసి – ‘‘ఇమే భిక్ఖూ మయ్హం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఆరబ్భ గుణం కథేన్తి, ఏతేసఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణకిచ్చం న పాకటం, మయ్హమేవ పాకటం. మయి పన గతే ఏతే అత్తనో కథం నిరన్తరం ఆరోచేస్సన్తి, తతో నేసం అహం తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా తివిధం సీలం విభజన్తో, ద్వాసట్ఠియా ఠానేసు అప్పటివత్తియం సీహనాదం నదన్తో, పచ్చయాకారం సమోధానేత్వా బుద్ధగుణే పాకటే కత్వా, సినేరుం ఉక్ఖిపేన్తో వియ సువణ్ణకూటేన నభం పహరన్తో వియ చ దససహస్సిలోకధాతుకమ్పనం బ్రహ్మజాలసుత్తన్తం అరహత్తనికూటేన నిట్ఠాపేన్తో దేసేస్సామి, సా మే దేసనా పరినిబ్బుతస్సాపి పఞ్చవస్ససహస్సాని సత్తానం అమతమహానిబ్బానం సమ్పాపికా భవిస్సతీ’’తి. ఏవం చిన్తేత్వా యేన మణ్డలమాళో తేనుపసఙ్కమీతి. యేనాతి యేన దిసాభాగేన, సో ఉపసఙ్కమితబ్బో. భుమ్మత్థే వా ఏతం కరణవచనం, యస్మిం పదేసే సో మణ్డలమాళో, తత్థ గతోతి అయమేత్థ అత్థో.
పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదీతి బుద్ధకాలే కిర యత్థ యత్థ ఏకోపి భిక్ఖు విహరతి సబ్బత్థ బుద్ధాసనం పఞ్ఞత్తమేవ హోతి. కస్మా? భగవా కిర అత్తనో సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఫాసుకట్ఠానే విహరన్తే మనసి కరోతి – ‘‘అసుకో మయ్హం సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా గతో, సక్ఖిస్సతి ను ఖో విసేసం నిబ్బత్తేతుం నో వా’’తి. అథ నం పస్సతి కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా అకుసలవితక్కం వితక్కయమానం, తతో ‘‘కథఞ్హి నామ మాదిసస్స సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా విహరన్తం ఇమం కులపుత్తం అకుసలవితక్కా అభిభవిత్వా అనమతగ్గే వట్టదుక్ఖే సంసారేస్సన్తీ’’తి తస్స అనుగ్గహత్థం తత్థేవ అత్తానం దస్సేత్వా తం కులపుత్తం ఓవదిత్వా ఆకాసం ఉప్పతిత్వా పున అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గచ్ఛతి. అథేవం ఓవదియమానా తే భిక్ఖూ చిన్తయింసు – ‘‘సత్థా అమ్హాకం మనం జానిత్వా ఆగన్త్వా అమ్హాకం సమీపే ఠితంయేవ అత్తానం దస్సేతి’’. తస్మిం ఖణే – ‘‘భన్తే, ఇధ నిసీదథ, ఇధ నిసీదథా’’తి ఆసనపరియేసనం నామ భారోతి. తే ఆసనం పఞ్ఞపేత్వావ విహరన్తి. యస్స పీఠం అత్థి, సో తం పఞ్ఞపేతి. యస్స నత్థి, సో మఞ్చం వా ఫలకం వా కట్ఠం వా పాసాణం వా వాలుకపుఞ్జం వా పఞ్ఞపేతి. తం అలభమానా పురాణపణ్ణానిపి సఙ్కడ్ఢిత్వా తత్థ పంసుకూలం పత్థరిత్వా ఠపేన్తి. ఇధ పన రఞ్ఞో నిసీదనాసనమేవ అత్థి, తం పప్ఫోటేత్వా పఞ్ఞపేత్వా పరివారేత్వా తే భిక్ఖూ భగవతో అధిముత్తికఞాణమారబ్భ గుణం థోమయమానా నిసీదింసు. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదీ’’తి.
ఏవం నిసిన్నో పన జానన్తోయేవ కథాసముట్ఠాపనత్థం భిక్ఖూ పుచ్ఛి. తే చస్స సబ్బం కథయింసు. తేన వుత్తం – ‘‘నిసజ్జ ఖో భగవా’’తిఆది. తత్థ కాయ నుత్థాతి కతమాయ ను కథాయ సన్నిసిన్నా భవథాతి అత్థో. కాయ నేత్థాతిపి పాళి, తస్సా కతమాయ ను ఏత్థాతి అత్థో కాయ నోత్థాతిపి పాళి. తస్సాపి పురిమోయేవ అత్థో.
అన్తరాకథాతి, కమ్మట్ఠానమనసికారఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీనం అన్తరా అఞ్ఞా ఏకా కథా. విప్పకతాతి, మమ ఆగమనపచ్చయా అపరినిట్ఠితా సిఖం అప్పత్తా. తేన కిం దస్సేతి? ‘‘నాహం తుమ్హాకం కథాభఙ్గత్థం ఆగతో, అహం పన సబ్బఞ్ఞుతాయ తుమ్హాకం కథం నిట్ఠాపేత్వా మత్థకప్పత్తం కత్వా దస్సామీతి ఆగతో’’తి నిసజ్జేవ సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేతి. అయం ఖో నో, భన్తే, అన్తరాకథా విప్పకతా, అథ భగవా అనుప్పత్తోతి ఏత్థాపి అయమధిప్పాయో. అయం భన్తే అమ్హాకం భగవతో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఆరబ్భ గుణకథా విప్పకతా, న రాజకథాదికా తిరచ్ఛానకథా, అథ భగవా అనుప్పత్తో; తం నో ఇదాని నిట్ఠాపేత్వా దేసేథాతి.
ఏత్తావతా చ యం ఆయస్మతా ఆనన్దేన కమలకువలయుజ్జలవిమలసాధురససలిలాయ పోక్ఖరణియా సుఖావతరణత్థం నిమ్మలసిలాతలరచనవిలాససోభితరతనసోపానం, విప్పకిణ్ణముత్తాతలసదిసవాలుకాకిణ్ణపణ్డరభూమిభాగం తిత్థం వియ సువిభత్తభిత్తివిచిత్రవేదికాపరిక్ఖిత్తస్స నక్ఖత్తపథం ఫుసితుకామతాయ వియ, విజమ్భితసముస్సయస్స పాసాదవరస్స సుఖారోహణత్థం దన్తమయసణ్హముదుఫలకకఞ్చనలతావినద్ధమణిగణప్పభాసముదయుజ్జలసోభం సోపానం వియ, సువణ్ణవలయనూపురాదిసఙ్ఘట్టనసద్దసమ్మిస్సితకథితహసితమధురస్సరగేహజనవిచరితస్స ఉళారిస్సరివిభవసోభితస్స మహాఘరస్స సుఖప్పవేసనత్థం సువణ్ణరజతమణిముత్తపవాళాదిజుతివిస్సరవిజ్జోతితసుప్పతిట్ఠితవిసాలద్వారబాహం మహాద్వారం వియ చ అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్స బుద్ధగుణానుభావసంసూచకస్స ఇమస్స సుత్తస్స సుఖావగహణత్థం కాలదేసదేసకవత్థుపరిసాపదేసపటిమణ్డితం నిదానం భాసితం, తస్సత్థవణ్ణనా సమత్తాతి.
౫. ఇదాని – ‘‘మమం వా, భిక్ఖవే, పరే అవణ్ణం భాసేయ్యు’’న్తిఆదినా నయేన భగవతా నిక్ఖిత్తస్స సుత్తస్స వణ్ణనాయ ఓకాసో అనుప్పత్తో. సా పనేసా సుత్తవణ్ణనా. యస్మా సుత్తనిక్ఖేపం విచారేత్వా వుచ్చమానా పాకటా హోతి, తస్మా సుత్తనిక్ఖేపం తావ విచారయిస్సామ. చత్తారో హి సుత్తనిక్ఖేపా – అత్తజ్ఝాసయో, పరజ్ఝాసయో, పుచ్ఛావసికో, అట్ఠుప్పత్తికోతి.
తత్థ యాని సుత్తాని భగవా పరేహి అనజ్ఝిట్ఠో కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ కథేసి; సేయ్యథిదం, ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తం, వత్థసుత్తం, మహాసతిపట్ఠానం, మహాసళాయతనవిభఙ్గసుత్తం, అరియవంససుత్తం, సమ్మప్పధానసుత్తన్తహారకో, ఇద్ధిపాదఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గసుత్తన్తహారకోతి ఏవమాదీని; తేసం అత్తజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో.
యాని పన ‘‘పరిపక్కా ఖో రాహులస్స విముత్తిపరిపాచనియా ధమ్మా; యంనూనాహం రాహులం ఉత్తరిం ఆసవానం ఖయే వినేయ్య’’న్తి; (సం. ని. ౪.౧౨౧) ఏవం పరేసం అజ్ఝాసయం ఖన్తిం మనం అభినీహారం బుజ్ఝనభావఞ్చ అవేక్ఖిత్వా పరజ్ఝాసయవసేన కథితాని; సేయ్యథిదం, చూళరాహులోవాదసుత్తం, మహారాహులోవాదసుత్తం, ధమ్మచక్కప్పవత్తనం, ధాతువిభఙ్గసుత్తన్తి ఏవమాదీని; తేసం పరజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో.
భగవన్తం పన ఉపసఙ్కమిత్వా చతస్సో పరిసా, చత్తారో వణ్ణా, నాగా, సుపణ్ణా, గన్ధబ్బా, అసురా, యక్ఖా, మహారాజానో, తావతింసాదయో దేవా, మహాబ్రహ్మాతి ఏవమాదయో – ‘‘బోజ్ఝఙ్గా బోజ్ఝఙ్గా’’తి, భన్తే, వుచ్చన్తి. ‘‘నీవరణా నీవరణా’’తి, భన్తే, వుచ్చన్తి; ‘‘ఇమే ను ఖో, భన్తే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా’’. ‘‘కిం సూధ విత్తం పురిసస్స సేట్ఠ’’న్తిఆదినా నయేన పఞ్హం పుచ్ఛన్తి. ఏవం పుట్ఠేన భగవతా యాని కథితాని బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తాదీని, యాని వా పనఞ్ఞానిపి దేవతాసంయుత్త-మారసంయుత్త-బ్రహ్మసంయుత్త-సక్కపఞ్హ-చూళవేదల్ల-మహావేదల్ల-సామఞ్ఞఫల-ఆళవక-సూచిలోమ-ఖరలోమసుత్తాదీని; తేసం పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపో.
యాని పన తాని ఉప్పన్నం కారణం పటిచ్చ కథితాని, సేయ్యథిదం – ధమ్మదాయాదం, చూళసీహనాదం, చన్దూపమం, పుత్తమంసూపమం, దారుక్ఖన్ధూపమం, అగ్గిక్ఖన్ధూపమం, ఫేణపిణ్డూపమం, పారిచ్ఛత్తకూపమన్తి ఏవమాదీని; తేసం అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో.
ఏవమేతేసు చతూసు నిక్ఖేపేసు ఇమస్స సుత్తస్స అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో. అట్ఠుప్పత్తియా హి ఇదం భగవతా నిక్ఖిత్తం. కతరాయ అట్ఠుప్పత్తియా? వణ్ణావణ్ణే. ఆచరియో రతనత్తయస్స అవణ్ణం అభాసి, అన్తేవాసీ వణ్ణం. ఇతి ఇమం వణ్ణావణ్ణం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా దేసనాకుసలో భగవా – ‘‘మమం వా, భిక్ఖవే, పరే అవణ్ణం భాసేయ్యు’’న్తి దేసనం ఆరభి. తత్థ మమన్తి, సామివచనం, మమాతి అత్థో. వాసద్దో వికప్పనత్థో. పరేతి, పటివిరుద్ధా సత్తా. తత్రాతి యే అవణ్ణం వదన్తి తేసు.
న ఆఘాతోతిఆదీహి కిఞ్చాపి తేసం భిక్ఖూనం ఆఘాతోయేవ నత్థి, అథ ఖో ఆయతిం కులపుత్తానం ఈదిసేసుపి ఠానేసు అకుసలుప్పత్తిం పటిసేధేన్తో ధమ్మనేత్తిం ఠపేతి. తత్థ ఆహనతి చిత్తన్తి ‘ఆఘాతో’; కోపస్సేతం అధివచనం. అప్పతీతా హోన్తి తేన అతుట్ఠా అసోమనస్సికాతి అప్పచ్చయో; దోమనస్సస్సేతం అధివచనం. నేవ అత్తనో న పరేసం హితం అభిరాధయతీతి అనభిరద్ధి; కోపస్సేతం అధివచనం. ఏవమేత్థ ద్వీహి పదేహి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, ఏకేన వేదనాక్ఖన్ధోతి ద్వే ఖన్ధా వుత్తా. తేసం వసేన సేసానమ్పి సమ్పయుత్తధమ్మానం కారణం పటిక్ఖిత్తమేవ.
ఏవం పఠమేన నయేన మనోపదోసం నివారేత్వా, దుతియేన నయేన తత్థ ఆదీనవం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘తత్ర చే తుమ్హే అస్సథ కుపితా వా అనత్తమనా వా, తుమ్హం యేవస్స తేన అన్తరాయో’’తి. తత్థ ‘తత్ర చే తుమ్హే అస్సథా’తి తేసు అవణ్ణభాసకేసు, తస్మిం వా అవణ్ణే తుమ్హే భవేయ్యాథ చే; యది భవేయ్యాథాతి అత్థో. ‘కుపితా’ కోపేన, అనత్తమనా దోమనస్సేన. ‘తుమ్హం యేవస్స తేన అన్తరాయో’తి తుమ్హాకంయేవ తేన కోపేన, తాయ చ అనత్తమనతాయ పఠమజ్ఝానాదీనం అన్తరాయో భవేయ్య.
ఏవం దుతియేన నయేన ఆదీనవం దస్సేత్వా, తతియేన నయేన వచనత్థసల్లక్ఖణమత్తేపి అసమత్థతం దస్సేన్తో – ‘‘అపి ను తుమ్హే పరేస’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పరేసన్తి యేసం కేసం చి. కుపితో హి నేవ బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఅరియసావకానం, న మాతాపితూనం, న పచ్చత్థికానం సుభాసితదుబ్భాసితస్స అత్థం ఆజానాతి. యథాహ –
‘‘కుద్ధో అత్థం న జానాతి, కుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి;
అన్ధం తమం తదా హోతి, యం కోధో సహతే నరం.
అనత్థజననో కోధో, కోధో చిత్తప్పకోపనో;
భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతీ’’తి. (అ. ని. ౭.౬౪);
ఏవం సబ్బథాపి అవణ్ణే మనోపదోసం నిసేధేత్వా ఇదాని పటిపజ్జితబ్బాకారం దస్సేన్తో – ‘‘తత్ర తుమ్హేహి అభూతం అభూతతో’’తిఆదిమాహ.
తత్థ తత్ర తుమ్హేహీతి, తస్మిం అవణ్ణే తుమ్హేహి. అభూతం అభూతతో నిబ్బేఠేతబ్బన్తి యం అభూతం, తం అభూతభావేనేవ అపనేతబ్బం. కథం? ఇతిపేతం అభూతన్తిఆదినా నయేన. తత్రాయం యోజనా – ‘‘తుమ్హాకం సత్థా న సబ్బఞ్ఞూ, ధమ్మో దురక్ఖాతో, సఙ్ఘో దుప్పటిపన్నో’’తిఆదీని సుత్వా న తుణ్హీ భవితబ్బం. ఏవం పన వత్తబ్బం – ‘‘ఇతి పేతం అభూతం, యం తుమ్హేహి వుత్తం, తం ఇమినాపి కారణేన అభూతం, ఇమినాపి కారణేన అతచ్ఛం, ‘నత్థి చేతం అమ్హేసు’, ‘న చ పనేతం అమ్హేసు సంవిజ్జతి’, సబ్బఞ్ఞూయేవ అమ్హాకం సత్థా, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో, తత్ర ఇదఞ్చిదఞ్చ కారణ’’న్తి. ఏత్థ చ దుతియం పదం పఠమస్స, చతుత్థఞ్చ తతియస్స వేవచనన్తి వేదితబ్బం. ఇదఞ్చ అవణ్ణేయేవ నిబ్బేఠనం కాతబ్బం, న సబ్బత్థ. యది హి ‘‘త్వం దుస్సీలో, తవాచరియో దుస్సీలో, ఇదఞ్చిదఞ్చ తయా కతం, తవాచరియేన కత’’న్తి వుత్తే తుణ్హీభూతో అధివాసేతి, ఆసఙ్కనీయో హోతి. తస్మా మనోపదోసం అకత్వా అవణ్ణో నిబ్బేఠేతబ్బో. ‘‘ఓట్ఠోసి, గోణోసీ’’తిఆదినా పన నయేన దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసన్తం పుగ్గలం అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా అధివాసనఖన్తియేవ తత్థ కాతబ్బా.
౬. ఏవం అవణ్ణభూమియం తాదిలక్ఖణం దస్సేత్వా ఇదాని వణ్ణభూమియం దస్సేతుం ‘‘మమం వా, భిక్ఖవే, పరే వణ్ణం భాసేయ్యు’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పరేతి యే కేచి పసన్నా దేవమనుస్సా. ఆనన్దన్తి ఏతేనాతి ఆనన్దో, పీతియా ఏతం అధివచనం. సుమనస్స భావో సోమనస్సం, చేతసికసుఖస్సేతం అధివచనం. ఉప్పిలావినో భావో ఉప్పిలావితత్తం. కస్స ఉప్పిలావితత్తన్తి? చేతసోతి. ఉద్ధచ్చావహాయ ఉప్పిలాపనపీతియా ఏతం అధివచనం. ఇధాపి ద్వీహి పదేహి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, ఏకేన వేదనాక్ఖన్ధో వుత్తో.
ఏవం పఠమనయేన ఉప్పిలావితత్తం నివారేత్వా, దుతియేన తత్థ ఆదీనవం దస్సేన్తో – ‘‘తత్ర చే తుమ్హే అస్సథా’’తిఆదిమాహ. ఇధాపి తుమ్హం యేవస్స తేన అన్తరాయోతి తేన ఉప్పిలావితత్తేన తుమ్హాకంయేవ పఠమజ్ఝానాదీనం అన్తరాయో భవేయ్యాతి అత్థో వేదితబ్బో. కస్మా పనేతం వుత్తం? నను భగవతా –
‘‘బుద్ధోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి;
వరమేవ హి సా పీతి, కసిణేనాపి జమ్బుదీపస్స.
ధమ్మోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి;
వరమేవ హి సా పీతి, కసిణేనాపి జమ్బుదీపస్స.
సఙ్ఘోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి;
వరమేవ హి సా పీతి, కసిణేనాపి జమ్బుదీపస్సా’’తి చ.
‘‘యే, భిక్ఖవే, బుద్ధే పసన్నా, అగ్గే తే పసన్నా’’తి చ ఏవమాదీహి అనేకసతేహి సుత్తేహి రతనత్తయే పీతిసోమనస్సమేవ వణ్ణితన్తి. సచ్చం వణ్ణితం, తం పన నేక్ఖమ్మనిస్సితం. ఇధ – ‘‘అమ్హాకం బుద్ధో, అమ్హాకం ధమ్మో’’తిఆదినా నయేన ఆయస్మతో ఛన్నస్స ఉప్పన్నసదిసం గేహస్సితం పీతిసోమనస్సం అధిప్పేతం. ఇదఞ్హి ఝానాదిపటిలాభాయ అన్తరాయకరం హోతి. తేనేవాయస్మా ఛన్నోపి యావ బుద్ధో న పరినిబ్బాయి, తావ విసేసం నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖి, పరినిబ్బానకాలే పఞ్ఞత్తేన పన బ్రహ్మదణ్డేన తజ్జితో తం పీతిసోమనస్సం పహాయ విసేసం నిబ్బత్తేసి. తస్మా అన్తరాయకరంయేవ సన్ధాయ ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అయఞ్హి లోభసహగతా పీతి. లోభో చ కోధసదిసోవ. యథాహ –
‘‘లుద్ధో అత్థం న జానాతి, లుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి;
అన్ధం తమం తదా హోతి, యం లోభో సహతే నరం.
అనత్థజననో లోభో, లోభో చిత్తప్పకోపనో;
భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతీ’’తి. (ఇతివు. ౮౮);
తతియవారో పన ఇధ అనాగతోపి అత్థతో ఆగతో యేవాతి వేదితబ్బో. యథేవ హి కుద్ధో, ఏవం లుద్ధోపి అత్థం న జానాతీతి.
పటిపజ్జితబ్బాకారదస్సనవారే పనాయం యోజనా – ‘‘తుమ్హాకం సత్థా సబ్బఞ్ఞూ అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, ధమ్మో స్వాక్ఖాతో, సఙ్ఘో సుప్పటిపన్నో’’తిఆదీని సుత్వా న తుణ్హీ భవితబ్బం. ఏవం పన పటిజానితబ్బం – ‘‘ఇతిపేతం భూతం, యం తుమ్హేహి వుత్తం, తం ఇమినాపి కారణేన భూతం, ఇమినాపి కారణేన తచ్ఛం. సో హి భగవా ఇతిపి అరహం, ఇతిపి సమ్మాసమ్బుద్ధో; ధమ్మో ఇతిపి స్వాక్ఖాతో, ఇతిపి సన్దిట్ఠికో; సఙ్ఘో ఇతిపి సుప్పటిపన్నో, ఇతిపి ఉజుప్పటిపన్నో’’తి. ‘‘త్వం సీలవా’’తి పుచ్ఛితేనాపి సచే సీలవా, ‘‘సీలవాహమస్మీ’’తి పటిజానితబ్బమేవ. ‘‘త్వం పఠమస్స ఝానస్స లాభీ…పే… అరహా’’తి పుట్ఠేనాపి సభాగానం భిక్ఖూనంయేవ పటిజానితబ్బం. ఏవఞ్హి పాపిచ్ఛతా చేవ పరివజ్జితా హోతి, సాసనస్స చ అమోఘతా దీపితా హోతీతి. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
చూళసీలవణ్ణనా
౭. అప్పమత్తకం ఖో పనేతం, భిక్ఖవేతి కో అనుసన్ధి? ఇదం సుత్తం ద్వీహి పదేహి ఆబద్ధం వణ్ణేన చ అవణ్ణేన చ. తత్థ అవణ్ణో – ‘‘ఇతి పేతం అభూతం ఇతి పేతం అతచ్ఛ’’న్తి, ఏత్థేవ ఉదకన్తం పత్వా అగ్గివియ నివత్తో. వణ్ణో పన భూతం భూతతో పటిజానితబ్బం – ‘‘ఇతి పేతం భూత’’న్తి ఏవం అనువత్తతియేవ. సో పన దువిధో బ్రహ్మదత్తేన భాసితవణ్ణో చ భిక్ఖుసఙ్ఘేన అచ్ఛరియం ఆవుసోతిఆదినా నయేన ఆరద్ధవణ్ణో చ. తేసు భిక్ఖుసఙ్ఘేన వుత్తవణ్ణస్స ఉపరి సుఞ్ఞతాపకాసనే అనుసన్ధిం దస్సేస్సతి. ఇధ పన బ్రహ్మదత్తేన వుత్తవణ్ణస్స అనుసన్ధిం దస్సేతుం ‘‘అప్పమత్తకం ఖో పనేతం, భిక్ఖవే’’తి దేసనా ఆరద్ధా.
తత్థ అప్పమత్తకన్తి పరిత్తస్స నామం. ఓరమత్తకన్తి తస్సేవ వేవచనం. మత్తాతి వుచ్చతి పమాణం. అప్పం మత్తా ఏతస్సాతి అప్పమత్తకం. ఓరం మత్తా ఏతస్సాతి ఓరమత్తకం. సీలమేవ సీలమత్తకం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘అప్పమత్తకం ఖో, పనేతం భిక్ఖవే, ఓరమత్తకం సీలమత్తకం’ నామ యేన ‘‘తథాగతస్స వణ్ణం వదామీ’’తి ఉస్సాహం కత్వాపి వణ్ణం వదమానో పుథుజ్జనో వదేయ్యాతి. తత్థ సియా – నను ఇదం సీలం నామ యోగినో అగ్గవిభూసనం? యథాహు పోరాణా –
‘‘సీలం యోగిస్స’లఙ్కారో, సీలం యోగిస్స మణ్డనం;
సీలేహి’లఙ్కతో యోగీ, మణ్డనే అగ్గతం గతో’’తి.
భగవతాపి చ అనేకేసు సుత్తసతేసు సీలం మహన్తమేవ కత్వా కథితం. యథాహ – ‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ‘సబ్రహ్మచారీనం పియో చస్సం మనాపో చ గరు చ భావనీయో చా’తి, సీలేస్వేవస్స పరిపూరకారీ’’తి (మ. ని. ౧.౬౫) చ.
‘‘కికీవ అణ్డం, చమరీవ వాలధిం;
పియంవ పుత్తం, నయనంవ ఏకకం.
తథేవ సీలం, అనురక్ఖమానా;
సుపేసలా హోథ, సదా సగారవా’’తి చ.
‘‘న పుప్ఫగన్ధో పటివాతమేతి;
న చన్దనం తగ్గరమల్లికా వా.
సతఞ్చ గన్ధో పటివాతమేతి;
సబ్బా దిసా సప్పురిసో పవాయతి.
చన్దనం తగరం వాపి, ఉప్పలం అథ వస్సికీ;
ఏతేసం గన్ధజాతానం, సీలగన్ధో అనుత్తరో.
అప్పమత్తో అయం గన్ధో, య్వాయం తగరచన్దనం;
యో చ సీలవతం గన్ధో, వాతి దేవేసు ఉత్తమో.
తేసం సమ్పన్నసీలానం, అప్పమాదవిహారినం;
సమ్మదఞ్ఞా విముత్తానం, మారో మగ్గం న విన్దతీ’’తి చ. (ధ. ప. ౫౭);
‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయం;
ఆతాపీ నిపకో భిక్ఖు, సో ఇమం విజటయే జట’’న్తి చ. (సం. ని. ౧.౨౩);
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యే కేచి బీజగామభూతగామా వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి, సబ్బే తే పథవిం నిస్సాయ, పథవియం పతిట్ఠాయ; ఏవమేతే బీజగామభూతగామా వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయ సత్తబోజ్ఝఙ్గే భావేన్తో సత్తబోజ్ఝఙ్గే బహులీకరోన్తో వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పాపుణాతి ధమ్మేసూ’’తి (సం. ని. ౫.౧౫౦) చ. ఏవం అఞ్ఞానిపి అనేకాని సుత్తాని దట్ఠబ్బాని. ఏవమనేకేసు సుత్తసతేసు సీలం మహన్తమేవ కత్వా కథితం. తం ‘‘కస్మా ఇమస్మిం ఠానే అప్పమత్తక’’న్తి ఆహాతి? ఉపరి గుణే ఉపనిధాయ. సీలఞ్హి సమాధిం న పాపుణాతి, సమాధి పఞ్ఞం న పాపుణాతి, తస్మా ఉపరిమం ఉపనిధాయ హేట్ఠిమం ఓరమత్తకం నామ హోతి. కథం సీలం సమాధిం న పాపుణాతి? భగవా హి అభిసమ్బోధితో సత్తమే సంవచ్ఛరే సావత్థినగర – ద్వారే కణ్డమ్బరుక్ఖమూలే ద్వాదసయోజనే రతనమణ్డపే యోజనప్పమాణే రతనపల్లఙ్కే నిసీదిత్వా తియోజనికే దిబ్బసేతచ్ఛత్తే ధారియమానే ద్వాదసయోజనాయ పరిసాయ అత్తాదానపరిదీపనం తిత్థియమద్దనం – ‘‘ఉపరిమకాయతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, హేట్ఠిమకాయతో ఉదకధారా పవత్తతి…పే… ఏకేకలోమకూపతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, ఏకేకలోమకూపతో ఉదకధారా పవత్తతి, ఛన్నం వణ్ణాన’’న్తిఆదినయప్పవత్తం యమకపాటిహారియం దస్సేతి. తస్స సువణ్ణవణ్ణసరీరతో సువణ్ణవణ్ణా రస్మియో ఉగ్గన్త్వా యావ భవగ్గా గచ్ఛన్తి, సకలదససహస్సచక్కవాళస్స అలఙ్కరణకాలో వియ హోతి, దుతియా దుతియా రస్మియో పురిమాయ పురిమాయ యమకయమకా వియ ఏకక్ఖణే వియ పవత్తన్తి.
ద్విన్నఞ్చ చిత్తానం ఏకక్ఖణే పవత్తి నామ నత్థి. బుద్ధానం పన భగవన్తానం భవఙ్గపరివాసస్స లహుకతాయ పఞ్చహాకారేహి ఆచిణ్ణవసితాయ చ, తా ఏకక్ఖణే వియ పవత్తన్తి. తస్సా తస్సా పన రస్మియా ఆవజ్జనపరికమ్మాధిట్ఠానాని విసుం విసుంయేవ.
నీలరస్మిఅత్థాయ హి భగవా నీలకసిణం సమాపజ్జతి, పీతరస్మిఅత్థాయ పీతకసిణం, లోహితఓదాతరస్మిఅత్థాయ లోహితఓదాతకసిణం, అగ్గిక్ఖన్ధత్థాయ తేజోకసిణం, ఉదకధారత్థాయ ఆపోకసిణం సమాపజ్జతి. సత్థా చఙ్కమతి, నిమ్మితో తిట్ఠతి వా నిసీదతి వా సేయ్యం వా కప్పేతీతి సబ్బం విత్థారేతబ్బం. ఏత్థ ఏకమ్పి సీలస్స కిచ్చం నత్థి, సబ్బం సమాధికిచ్చమేవ. ఏవం సీలం సమాధిం న పాపుణాతి.
యం పన భగవా కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పారమియో పూరేత్వా, ఏకూనతింసవస్సకాలే చక్కవత్తిసిరీనివాసభూతా భవనా నిక్ఖమ్మ అనోమానదీతీరే పబ్బజిత్వా, ఛబ్బస్సాని పధానయోగం కత్వా, విసాఖపుణ్ణమాయం ఉరువేలగామే సుజాతాయ దిన్నం పక్ఖిత్తదిబ్బోజం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా, సాయన్హసమయే దక్ఖిణుత్తరేన బోధిమణ్డం పవిసిత్వా అస్సత్థదుమరాజానం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా, పుబ్బుత్తరభాగే ఠితో తిణసన్థారం సన్థరిత్వా, తిసన్ధిపల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా, చతురఙ్గసమన్నాగతం మేత్తాకమ్మట్ఠానం పుబ్బఙ్గమం కత్వా, వీరియాధిట్ఠానం అధిట్ఠాయ, చుద్దసహత్థపల్లఙ్కవరగతో సువణ్ణపీఠే ఠపితం రజతక్ఖన్ధం వియ పఞ్ఞాసహత్థం బోధిక్ఖన్ధం పిట్ఠితో కత్వా, ఉపరి మణిఛత్తేన వియ బోధిసాఖాయ ధారియమానో, సువణ్ణవణ్ణే చీవరే పవాళసదిసేసు బోధిఅఙ్కురేసు పతమానేసు, సూరియే అత్థం ఉపగచ్ఛన్తే మారబలం విధమిత్వా, పఠమయామే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరిత్వా, మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం విసోధేత్వా, పచ్చూసకాలే సబ్బబుద్ధానమాచిణ్ణే పచ్చయాకారే ఞాణం ఓతారేత్వా, ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా, తదేవ పాదకం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా, మగ్గపటిపాటియా అధిగతేన చతుత్థమగ్గేన సబ్బకిలేసే ఖేపేత్వా సబ్బబుద్ధగుణే పటివిజ్ఝి, ఇదమస్స పఞ్ఞాకిచ్చం. ఏవం సమాధి పఞ్ఞం న పాపుణాతి.