౨. సామఞ్ఞఫలసుత్తవణ్ణనా

రాజామచ్చకథావణ్ణనా

౧౫౦. ఏవం మే సుతం…పే… రాజగహేతి సామఞ్ఞఫలసుత్తం. తత్రాయం అపుబ్బపదవణ్ణనా – రాజగహేతి ఏవంనామకే నగరే. తఞ్హి మన్ధాతుమహాగోవిన్దాదీహి పరిగ్గహితత్తా రాజగహన్తి వుచ్చతి. అఞ్ఞేపి ఏత్థ పకారే వణ్ణయన్తి, కిం తేహి? నామమత్తమేతం తస్స నగరస్స. తం పనేతం బుద్ధకాలే చ చక్కవత్తికాలే చ నగరం హోతి, సేసకాలే సుఞ్ఞం హోతి యక్ఖపరిగ్గహితం, తేసం వసనవనం హుత్వా తిట్ఠతి. విహరతీతి అవిసేసేన ఇరియాపథదిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారేసు అఞ్ఞతరవిహారసమఙ్గిపరిదీపనమేతం. ఇధ పన ఠానగమననిసజ్జసయనప్పభేదేసు ఇరియాపథేసు అఞ్ఞతరఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం. తేన ఠితోపి గచ్ఛన్తోపి నిసిన్నోపి సయానోపి భగవా విహరతి చేవ వేదితబ్బో. సో హి ఏకం ఇరియాపథబాధనం అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా అపరిపతన్తం అత్తభావం హరతి పవత్తేతి, తస్మా విహరతీతి వుచ్చతి.

జీవకస్స కోమారభచ్చస్స అమ్బవనేతి ఇదమస్స యం గోచరగామం ఉపనిస్సాయ విహరతి, తస్స సమీపనివాసనట్ఠానపరిదీపనం. తస్మా – రాజగహే విహరతి జీవకస్స కోమారభచ్చస్స అమ్బవనేతి రాజగహసమీపే జీవకస్స కోమారభచ్చస్స అమ్బవనే విహరతీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. సమీపత్థే హేతం భుమ్మవచనం. తత్థ జీవతీతి జీవకో, కుమారేన భతోతి కోమారభచ్చో. యథాహ – ‘‘కిం భణే, ఏతం కాకేహి సమ్పరికిణ్ణన్తి? దారకో దేవాతి. జీవతి భణేతి? జీవతి, దేవాతి. తేన హి, భణే తం దారకం అమ్హాకం అన్తేపురం నేత్వా ధాతీనం దేథ పోసేతున్తి. తస్స జీవతీతి జీవకోతి నామం అకంసు. కుమారేన పోసాపితోతి కోమారభచ్చోతి నామం అకంసూ’’తి (మహావ. ౩౨౮) అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారేన పన జీవకవత్థుఖన్ధకే ఆగతమేవ. వినిచ్ఛయకథాపిస్స సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయం వుత్తా.

అయం పన జీవకో ఏకస్మిం సమయే భగవతో దోసాభిసన్నం కాయం విరేచేత్వా సివేయ్యకం దుస్సయుగం దత్వా వత్థానుమోదనాపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ చిన్తేసి – ‘‘మయా దివసస్స ద్వత్తిక్ఖత్తుం బుద్ధుపట్ఠానం గన్తబ్బం, ఇదఞ్చ వేళువనం అతిదూరే, మయ్హం పన అమ్బవనం ఉయ్యానం ఆసన్నతరం, యంనూనాహం ఏత్థ భగవతో విహారం కారేయ్య’’న్తి. సో తస్మిం అమ్బవనే రత్తిట్ఠానదివాఠానలేణకుటిమణ్డపాదీని సమ్పాదేత్వా భగవతో అనుచ్ఛవికం గన్ధకుటిం కారాపేత్వా అమ్బవనం అట్ఠారసహత్థుబ్బేధేన తమ్బపట్టవణ్ణేన పాకారేన పరిక్ఖిపాపేత్వా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం సచీవరభత్తేన సన్తప్పేత్వా దక్ఖిణోదకం పాతేత్వా విహారం నియ్యాతేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘జీవకస్స కోమారభచ్చస్స అమ్బవనే’’తి.

అడ్ఢతేళసేహి భిక్ఖుసతేహీతి అడ్ఢసతేన ఊనేహి తేరసహి భిక్ఖుసతేహి. రాజాతిఆదీసు రాజతి అత్తనో ఇస్సరియసమ్పత్తియా చతూహి సఙ్గహవత్థూహి మహాజనం రఞ్జేతి వడ్ఢేతీతి రాజా. మగధానం ఇస్సరోతి మాగధో. అజాతోయేవ రఞ్ఞో సత్తు భవిస్సతీతి నేమిత్తకేహి నిద్దిట్ఠోతి అజాతసత్తు.

తస్మిం కిర కుచ్ఛిగతే దేవియా ఏవరూపో దోహళో ఉప్పజ్జి – ‘‘అహో వతాహం రఞ్ఞో దక్ఖిణబాహులోహితం పివేయ్య’’న్తి, సా ‘‘భారియే ఠానే దోహళో ఉప్పన్నో, న సక్కా కస్సచి ఆరోచేతు’’న్తి తం కథేతుం అసక్కోన్తీ కిసా దుబ్బణ్ణా అహోసి. తం రాజా పుచ్ఛి – ‘‘భద్దే, తుయ్హం అత్తభావో న పకతివణ్ణో, కిం కారణ’’న్తి? ‘‘మా పుచ్ఛ, మహారాజాతి’’. ‘‘భద్దే, త్వం అత్తనో అజ్ఝాసయం మయ్హం అకథేన్తీ కస్స కథేస్ససీ’’తి తథా తథా నిబన్ధిత్వా కథాపేసి. సుత్వా చ – ‘‘బాలే, కిం ఏత్థ తుయ్హం భారియసఞ్ఞా అహోసీ’’తి వేజ్జం పక్కోసాపేత్వా సువణ్ణసత్థకేన బాహుం ఫాలాపేత్వా సువణ్ణసరకేన లోహితం గహేత్వా ఉదకేన సమ్భిన్దిత్వా పాయేసి. నేమిత్తకా తం సుత్వా – ‘‘ఏస గబ్భో రఞ్ఞో సత్తు భవిస్సతి, ఇమినా రాజా హఞ్ఞిస్సతీ’’తి బ్యాకరింసు. దేవీ సుత్వా – ‘‘మయ్హం కిర కుచ్ఛితో నిక్ఖన్తో రాజానం మారేస్సతీ’’తి గబ్భం పాతేతుకామా ఉయ్యానం గన్త్వా కుచ్ఛిం మద్దాపేసి, గబ్భో న పతతి. సా పునప్పునం గన్త్వా తథేవ కారేసి. రాజా కిమత్థం అయం అభిణ్హం ఉయ్యానం గచ్ఛతీతి పరివీమంసన్తో తం కారణం సుత్వా – ‘‘భద్దే, తవ కుచ్ఛియం పుత్తోతి వా ధీతాతి వా న పఞ్ఞాయతి, అత్తనో నిబ్బత్తదారకం ఏవమకాసీతి మహా అగుణరాసిపి నో జమ్బుదీపతలే ఆవిభవిస్సతి, మా త్వం ఏవం కరోహీ’’తి నివారేత్వా ఆరక్ఖం అదాసి. సా గబ్భవుట్ఠానకాలే ‘‘మారేస్సామీ’’తి చిన్తేసి. తదాపి ఆరక్ఖమనుస్సా దారకం అపనయింసు. అథాపరేన సమయేన వుడ్ఢిప్పత్తం కుమారం దేవియా దస్సేసుం. సా తం దిస్వావ పుత్తసినేహం ఉప్పాదేసి, తేన నం మారేతుం నాసక్ఖి. రాజాపి అనుక్కమేన పుత్తస్స ఓపరజ్జమదాసి.

అథేకస్మిం సమయే దేవదత్తో రహోగతో చిన్తేసి – ‘‘సారిపుత్తస్స పరిసా మహామోగ్గల్లానస్స పరిసా మహాకస్సపస్స పరిసాతి, ఏవమిమే విసుం విసుం ధురా, అహమ్పి ఏకం ధురం నీహరామీ’’తి. సో ‘‘న సక్కా వినా లాభేన పరిసం ఉప్పాదేతుం, హన్దాహం లాభం నిబ్బత్తేమీ’’తి చిన్తేత్వా ఖన్ధకే ఆగతనయేన అజాతసత్తుం కుమారం ఇద్ధిపాటిహారియేన పసాదేత్వా సాయం పాతం పఞ్చహి రథసతేహి ఉపట్ఠానం ఆగచ్ఛన్తం అతివిస్సత్థం ఞత్వా ఏకదివసం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతదవోచ – ‘‘పుబ్బే ఖో, కుమార, మనుస్సా దీఘాయుకా, ఏతరహి అప్పాయుకా, తేన హి త్వం కుమార, పితరం హన్త్వా రాజా హోహి, అహం భగవన్తం హన్త్వా బుద్ధో భవిస్సామీ’’తి కుమారం పితువధే ఉయ్యోజేతి.

సో – ‘‘అయ్యో దేవదత్తో మహానుభావో, ఏతస్స అవిదితం నామ నత్థీ’’తి ఊరుయా పోత్థనియం బన్ధిత్వా దివా దివస్స భీతో ఉబ్బిగ్గో ఉస్సఙ్కీ ఉత్రస్తో అన్తేపురం పవిసిత్వా వుత్తప్పకారం విప్పకారం అకాసి. అథ నం అమచ్చా గహేత్వా అనుయుఞ్జిత్వా – ‘‘కుమారో చ హన్తబ్బో, దేవదత్తో చ, సబ్బే చ భిక్ఖూ హన్తబ్బా’’తి సమ్మన్తయిత్వా రఞ్ఞో ఆణావసేన కరిస్సామాతి రఞ్ఞో ఆరోచేసుం.

రాజా యే అమచ్చా మారేతుకామా అహేసుం, తేసం ఠానన్తరాని అచ్ఛిన్దిత్వా, యే న మారేతుకామా, తే ఉచ్చేసు ఠానేసు ఠపేత్వా కుమారం పుచ్ఛి – ‘‘కిస్స పన త్వం, కుమార, మం మారేతుకామోసీ’’తి? ‘‘రజ్జేనమ్హి, దేవ, అత్థికో’’తి. రాజా తస్స రజ్జం అదాసి.

సో మయ్హం మనోరథో నిప్ఫన్నోతి దేవదత్తస్స ఆరోచేసి. తతో నం సో ఆహ – ‘‘త్వం సిఙ్గాలం అన్తోకత్వా భేరిపరియోనద్ధపురిసో వియ సుకిచ్చకారిమ్హీతి మఞ్ఞసి, కతిపాహేనేవ తే పితా తయా కతం అవమానం చిన్తేత్వా సయమేవ రాజా భవిస్సతీ’’తి. అథ, భన్తే, కిం కరోమీతి? మూలఘచ్చం ఘాతేహీతి. నను, భన్తే, మయ్హం పితా న సత్థవజ్ఝోతి? ఆహారుపచ్ఛేదేన నం మారేహీతి. సో పితరం తాపనగేహే పక్ఖిపాపేసి, తాపనగేహం నామ కమ్మకరణత్థాయ కతం ధూమఘరం. ‘‘మమ మాతరం ఠపేత్వా అఞ్ఞస్స దట్ఠుం మా దేథా’’తి ఆహ. దేవీ సువణ్ణసరకే భత్తం పక్ఖిపిత్వా ఉచ్ఛఙ్గేనాదాయ పవిసతి. రాజా తం భుఞ్జిత్వా యాపేతి. సో – ‘‘మయ్హం పితా కథం యాపేతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా తం పవత్తిం సుత్వా – ‘‘మయ్హం మాతు ఉచ్ఛఙ్గం కత్వా పవిసితుం మా దేథా’’తి ఆహ. తతో పట్ఠాయ దేవీ మోళియం పక్ఖిపిత్వా పవిసతి. తమ్పి సుత్వా ‘‘మోళిం బన్ధిత్వా పవిసితుం మా దేథా’’తి. తతో సువణ్ణపాదుకాసు భత్తం ఠపేత్వా పిదహిత్వా పాదుకా ఆరుయ్హ పవిసతి. రాజా తేన యాపేతి. పున ‘‘కథం యాపేతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా తమత్థం సుత్వా ‘‘పాదుకా ఆరుయ్హ పవిసితుమ్పి మా దేథా’’తి ఆహ. తతో పట్ఠాయ దేవీ గన్ధోదకేన న్హాయిత్వా సరీరం చతుమధురేన మక్ఖేత్వా పారుపిత్వా పవిసతి. రాజా తస్సా సరీరం లేహిత్వా యాపేతి. పున పుచ్ఛిత్వా తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ మయ్హం మాతు పవేసనం నివారేథా’’తి ఆహ. దేవీ ద్వారమూలే ఠత్వా ‘‘సామి, బిమ్బిసార, ఏతం దహరకాలే మారేతుం న అదాసి, అత్తనో సత్తుం అత్తనావ పోసేసి, ఇదం పన దాని తే పచ్ఛిమదస్సనం, నాహం ఇతో పట్ఠాయ తుమ్హే పస్సితుం లభామి, సచే మయ్హం దోసో అత్థి, ఖమథ దేవా’’తి రోదిత్వా కన్దిత్వా నివత్తి.

తతో పట్ఠాయ రఞ్ఞో ఆహారో నత్థి. రాజా మగ్గఫలసుఖేన చఙ్కమేన యాపేతి. అతివియ అస్స అత్తభావో విరోచతి. సో – ‘‘కథం, మే భణే, పితా యాపేతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘చఙ్కమేన, దేవ, యాపేతి; అతివియ చస్స అత్తభావో విరోచతీ’’తి సుత్వా ‘చఙ్కమం దానిస్స హారేస్సామీ’తి చిన్తేత్వా – ‘‘మయ్హం పితు పాదే ఖురేన ఫాలేత్వా లోణతేలేన మక్ఖేత్వా ఖదిరఙ్గారేహి వీతచ్చితేహి పచథా’’తి న్హాపితే పేసేసి. రాజా తే దిస్వా – ‘‘నూన మయ్హం పుత్తో కేనచి సఞ్ఞత్తో భవిస్సతి, ఇమే మమ మస్సుకరణత్థాయాగతా’’తి చిన్తేసి. తే గన్త్వా వన్దిత్వా అట్ఠంసు. ‘కస్మా ఆగతత్థా’తి చ పుట్ఠా తం సాసనం ఆరోచేసుం. ‘‘తుమ్హాకం రఞ్ఞో మనం కరోథా’’తి చ వుత్తా ‘నిసీద, దేవా’తి వత్వా చ రాజానం వన్దిత్వా – ‘‘దేవ, మయం రఞ్ఞో ఆణం కరోమ, మా అమ్హాకం కుజ్ఝిత్థ, నయిదం తుమ్హాదిసానం ధమ్మరాజూనం అనుచ్ఛవిక’’న్తి వత్వా వామహత్థేన గోప్ఫకే గహేత్వా దక్ఖిణహత్థేన ఖురం గహేత్వా పాదతలాని ఫాలేత్వా లోణతేలేన మక్ఖేత్వా ఖదిరఙ్గారేహి వీతచ్చితేహి పచింసు. రాజా కిర పుబ్బే చేతియఙ్గణే సఉపాహనో అగమాసి, నిసజ్జనత్థాయ పఞ్ఞత్తకటసారకఞ్చ అధోతేహి పాదేహి అక్కమి, తస్సాయం నిస్సన్దోతి వదన్తి. రఞ్ఞో బలవవేదనా ఉప్పన్నా. సో – ‘‘అహో బుద్ధో, అహో ధమ్మో, అహో సఙ్ఘో’’తి అనుస్సరన్తోయేవ చేతియఙ్గణే ఖిత్తమాలా వియ మిలాయిత్వా చాతుమహారాజికదేవలోకే వేస్సవణస్స పరిచారకో జనవసభో నామ యక్ఖో హుత్వా నిబ్బత్తి.

తం దివసమేవ అజాతసత్తుస్స పుత్తో జాతో, పుత్తస్స జాతభావఞ్చ పితుమతభావఞ్చ నివేదేతుం ద్వే లేఖా ఏకక్ఖణేయేవ ఆగతా. అమచ్చా – ‘‘పఠమం పుత్తస్స జాతభావం ఆరోచేస్సామా’’తి తం లేఖం రఞ్ఞో హత్థే ఠపేసుం. రఞ్ఞో తఙ్ఖణేయేవ పుత్తసినేహో ఉప్పజ్జిత్వా సకలసరీరం ఖోభేత్వా అట్ఠిమిఞ్జం ఆహచ్చ అట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే పితుగుణమఞ్ఞాసి – ‘‘మయి జాతేపి మయ్హం పితు ఏవమేవ సినేహో ఉప్పన్నో’’తి. సో – ‘‘గచ్ఛథ, భణే, మయ్హం పితరం విస్సజ్జేథా’’తి ఆహ. ‘‘కిం విస్సజ్జాపేథ, దేవా’’తి ఇతరం లేఖం హత్థే ఠపయింసు.

సో తం పవత్తిం సుత్వా రోదమానో మాతుసమీపం గన్త్వా – ‘‘అహోసి ను, ఖో, అమ్మ, మయ్హం పితు మయి జాతే సినేహో’’తి? సా ఆహ – ‘‘బాలపుత్త, కిం వదేసి, తవ దహరకాలే అఙ్గులియా పీళకా ఉట్ఠహి. అథ తం రోదమానం సఞ్ఞాపేతుం అసక్కోన్తా తం గహేత్వా వినిచ్ఛయట్ఠానే నిసిన్నస్స తవ పితు సన్తికం అగమంసు. పితా తే అఙ్గులిం ముఖే ఠపేసి. పీళకా ముఖేయేవ భిజ్జి. అథ ఖో పితా తవ సినేహేన తం లోహితమిస్సకం పుబ్బం అనిట్ఠుభిత్వావ అజ్ఝోహరి. ఏవరూపో తే పితు సినేహో’’తి. సో రోదిత్వా పరిదేవిత్వా పితు సరీరకిచ్చం అకాసి.

దేవదత్తోపి అజాతసత్తుం ఉపసఙ్కమిత్వా – ‘‘పురిసే, మహారాజ, ఆణాపేహి, యే సమణం గోతమం జీవితా వోరోపేస్సన్తీ’’తి వత్వా తేన దిన్నే పురిసే పేసేత్వా సయం గిజ్ఝకూటం ఆరుయ్హ యన్తేన సిలం పవిజ్ఝిత్వా నాళాగిరిహత్థిం ముఞ్చాపేత్వాపి కేనచి ఉపాయేన భగవన్తం మారేతుం అసక్కోన్తో పరిహీనలాభసక్కారో పఞ్చ వత్థూని యాచిత్వా తాని అలభమానో తేహి జనం సఞ్ఞాపేస్సామీతి సఙ్ఘభేదం కత్వా సారిపుత్తమోగ్గల్లానేసు పరిసం ఆదాయ పక్కన్తేసు ఉణ్హలోహితం ముఖేన ఛడ్డేత్వా నవమాసే గిలానమఞ్చే నిపజ్జిత్వా విప్పటిసారజాతో – ‘‘కుహిం ఏతరహి సత్థా వసతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘జేతవనే’’తి వుత్తే మఞ్చకేన మం ఆహరిత్వా సత్థారం దస్సేథాతి వత్వా ఆహరియమానో భగవతో దస్సనారహస్స కమ్మస్స అకతత్తా జేతవనే పోక్ఖరణీసమీపేయేవ ద్వేధా భిన్నం పథవిం పవిసిత్వా మహానిరయే పతిట్ఠితోతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారకథానయో ఖన్ధకే ఆగతో. ఆగతత్తా పన సబ్బం న వుత్తన్తి. ఏవం అజాతోయేవ రఞ్ఞో సత్తు భవిస్సతీతి నేమిత్తకేహి నిద్దిట్ఠోతి అజాతసత్తు.

వేదేహిపుత్తోతి అయం కోసలరఞ్ఞో ధీతాయ పుత్తో, న విదేహరఞ్ఞో. వేదేహీతి పన పణ్డితాధివచనమేతం. యథాహ – ‘‘వేదేహికా గహపతానీ (మ. ని. ౧.౨౨౬), అయ్యో ఆనన్దో వేదేహమునీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౫౪). తత్రాయం వచనత్థో – విదన్తి ఏతేనాతి వేదో, ఞాణస్సేతం అధివచనం. వేదేన ఈహతి ఘటతి వాయమతీతి వేదేహీ. వేదేహియా పుత్తో వేదేహిపుత్తో.

తదహూతి తస్మిం అహు, తస్మిం దివసేతి అత్థో. ఉపవసన్తి ఏత్థాతి ఉపోసథో, ఉపవసన్తీతి సీలేన వా అనసనేన వా ఉపేతా హుత్వా వసన్తీతి అత్థో. అయం పనేత్థ అత్థుద్ధారో – ‘‘ఆయామావుసో, కప్పిన, ఉపోసథం గమిస్సామా’’తిఆదీసు పాతిమోక్ఖుద్దేసో ఉపోసథో. ‘‘ఏవం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతో ఖో, విసాఖే, ఉపోసథో ఉపవుత్థో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౪౩) సీలం. ‘‘సుద్ధస్స వే సదా ఫగ్గు, సుద్ధస్సుపోసథో సదా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౭౯) ఉపవాసో. ‘‘ఉపోసథో నామ నాగరాజా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౪౬) పఞ్ఞత్తి. ‘‘న, భిక్ఖవే, తదహుపోసథే సభిక్ఖుకా ఆవాసా’’తిఆదీసు (మహావ. ౧౮౧) ఉపవసితబ్బదివసో. ఇధాపి సోయేవ అధిప్పేతో. సో పనేస అట్ఠమీ చాతుద్దసీ పన్నరసీభేదేన తివిధో. తస్మా సేసద్వయనివారణత్థం పన్నరసేతి వుత్తం. తేనేవ వుత్తం – ‘‘ఉపవసన్తి ఏత్థాతి ఉపోసథో’’తి.

కోముదియాతి కుముదవతియా. తదా కిర కుముదాని సుపుప్ఫితాని హోన్తి, తాని ఏత్థ సన్తీతి కోముదీ. చాతుమాసినియాతి చాతుమాసియా, సా హి చతున్నం మాసానం పరియోసానభూతాతి చాతుమాసీ. ఇధ పన చాతుమాసినీతి వుచ్చతి. మాసపుణ్ణతాయ ఉతుపుణ్ణతాయ సంవచ్ఛరపుణ్ణతాయ పుణ్ణా సమ్పుణ్ణాతి పుణ్ణా. మా ఇతి చన్దో వుచ్చతి, సో ఏత్థ పుణ్ణోతి పుణ్ణమా. ఏవం పుణ్ణాయ పుణ్ణమాయాతి ఇమస్మిం పదద్వయే చ అత్థో వేదితబ్బో.

రాజామచ్చపరివుతోతి ఏవరూపాయ రజతఘటవినిగ్గతాహి ఖీరధారాహి ధోవియమానదిసాభాగాయ వియ, రజతవిమానవిచ్చుతేహి ముత్తావళిసుమనకుసుమదామసేతదుకూలకుముదవిసరేహి సమ్పరికిణ్ణాయ వియ చ, చతురుపక్కిలేసవిముత్తపుణ్ణచన్దప్పభాసముదయోభాసితాయ రత్తియా రాజామచ్చేహి పరివుతోతి అత్థో. ఉపరిపాసాదవరగతోతి పాసాదవరస్స ఉపరిగతో. మహారహే సముస్సితసేతచ్ఛత్తే కఞ్చనాసనే నిసిన్నో హోతి. కస్మా నిసిన్నో? నిద్దావినోదనత్థం. అయఞ్హి రాజా పితరి ఉపక్కన్తదివసతో పట్ఠాయ – ‘‘నిద్దం ఓక్కమిస్సామీ’’తి నిమీలితమత్తేసుయేవ అక్ఖీసు సత్తిసతఅబ్భాహతో వియ కన్దమానోయేవ పబుజ్ఝి. కిమేతన్తి చ వుత్తే, న కిఞ్చీతి వదతి. తేనస్స అమనాపా నిద్దా, ఇతి నిద్దావినోదనత్థం నిసిన్నో. అపి చ తస్మిం దివసే నక్ఖత్తం సఙ్ఘుట్ఠం హోతి. సబ్బం నగరం సిత్తసమ్మట్ఠం విప్పకిణ్ణవాలుకం పఞ్చవణ్ణకుసుమలాజపుణ్ణఘటపటిమణ్డితఘరద్వారం సముస్సితధజపటాకవిచిత్రసముజ్జలితదీపమాలాలఙ్కతసబ్బదిసాభాగం వీథిసభాగేన రచ్ఛాసభాగేన నక్ఖత్తకీళం అనుభవమానేన మహాజనేన సమాకిణ్ణం హోతి. ఇతి నక్ఖత్తదివసతాయపి నిసిన్నోతి వదన్తి. ఏవం పన వత్వాపి – ‘‘రాజకులస్స నామ సదాపి నక్ఖత్తమేవ, నిద్దావినోదనత్థంయేవ పనేస నిసిన్నో’’తి సన్నిట్ఠానం కతం.

ఉదానం ఉదానేసీతి ఉదాహారం ఉదాహరి, యథా హి యం తేలం మానం గహేతుం న సక్కోతి, విస్సన్దిత్వా గచ్ఛతి, తం అవసేకోతి వుచ్చతి. యఞ్చ జలం తళాకం గహేతుం న సక్కోతి, అజ్ఝోత్థరిత్వా గచ్ఛతి, తం ఓఘోతి వుచ్చతి; ఏవమేవ యం పీతివచనం హదయం గహేతుం న సక్కోతి, అధికం హుత్వా అన్తో అసణ్ఠహిత్వా బహినిక్ఖమతి, తం ఉదానన్తి వుచ్చతి. ఏవరూపం పీతిమయం వచనం నిచ్ఛారేసీతి అత్థో.

దోసినాతి దోసాపగతా, అబ్భా, మహికా, ధూమో, రజో, రాహూతి ఇమేహి పఞ్చహి ఉపక్కిలేసేహి విరహితాతి వుత్తం హోతి. తస్మా రమణీయాతిఆదీని పఞ్చ థోమనవచనాని. సా హి మహాజనస్స మనం రమయతీతి రమణీయా. వుత్తదోసవిముత్తాయ చన్దప్పభాయ ఓభాసితత్తా అతివియ సురూపాతి అభిరూపా. దస్సితుం యుత్తాతి దస్సనీయా. చిత్తం పసాదేతీతి పాసాదికా. దివసమాసాదీనం లక్ఖణం భవితుం యుత్తాతి లక్ఖఞ్ఞా.

కం ను ఖ్వజ్జాతి కం ను ఖో అజ్జ. సమణం వా బ్రాహ్మణం వాతి సమితపాపతాయ సమణం. బాహితపాపతాయ బ్రాహ్మణం. యం నో పయిరుపాసతోతి వచనబ్యత్తయో ఏస, యం అమ్హాకం పఞ్హపుచ్ఛనవసేన పయిరుపాసన్తానం మధురం ధమ్మం సుత్వా చిత్తం పసీదేయ్యాతి అత్థో. ఇతి రాజా ఇమినా సబ్బేనపి వచనేన ఓభాసనిమిత్తకమ్మం అకాసి. కస్స అకాసీతి? జీవకస్స. కిమత్థం? భగవతో దస్సనత్థం. కిం భగవన్తం సయం దస్సనాయ ఉపగన్తుం న సక్కోతీతి? ఆమ, న సక్కోతి. కస్మా? మహాపరాధతాయ.

తేన హి భగవతో ఉపట్ఠాకో అరియసావకో అత్తనో పితా మారితో, దేవదత్తో చ తమేవ నిస్సాయ భగవతో బహుం అనత్థమకాసి, ఇతి మహాపరాధో ఏస, తాయ మహాపరాధతాయ సయం గన్తుం న సక్కోతి. జీవకో పన భగవతో ఉపట్ఠాకో, తస్స పిట్ఠిఛాయాయ భగవన్తం పస్సిస్సామీతి ఓభాసనిమిత్తకమ్మం అకాసి. కిం జీవకో పన – ‘‘మయ్హం ఇదం ఓభాసనిమిత్తకమ్మ’’న్తి జానాతీతి? ఆమ జానాతి. అథ కస్మా తుణ్హీ అహోసీతి? విక్ఖేపపచ్ఛేదనత్థం.

తస్సఞ్హి పరిసతి ఛన్నం సత్థారానం ఉపట్ఠాకా బహూ సన్నిపతితా, తే అసిక్ఖితానం పయిరుపాసనేన సయమ్పి అసిక్ఖితావ. తే మయి భగవతో గుణకథం ఆరద్ధే అన్తరన్తరా ఉట్ఠాయుట్ఠాయ అత్తనో సత్థారానం గుణం కథేస్సన్తి, ఏవం మే సత్థు గుణకథా పరియోసానం న గమిస్సతి. రాజా పన ఇమేసం కులూపకే ఉపసఙ్కమిత్వా గహితాసారతాయ తేసం గుణకథాయ అనత్తమనో హుత్వా మం పటిపుచ్ఛిస్సతి, అథాహం నిబ్బిక్ఖేపం సత్థు గుణం కథేత్వా రాజానం సత్థు సన్తికం గహేత్వా గమిస్సామీతి జానన్తోవ విక్ఖేపపచ్ఛేదనత్థం తుణ్హీ అహోసీతి.

తేపి అమచ్చా ఏవం చిన్తేసుం – ‘‘అజ్జ రాజా పఞ్చహి పదేహి రత్తిం థోమేతి, అద్ధా కిఞ్చి సమణం వా బ్రాహ్మణం వా ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా ధమ్మం సోతుకామో, యస్స చేస ధమ్మం సుత్వా పసీదిస్సతి, తస్స చ మహన్తం సక్కారం కరిస్సతి, యస్స పన కులూపకో సమణో రాజకులూపకో హోతి, భద్దం తస్సా’’తి.

౧౫౧-౧౫౨. తే ఏవం చిన్తేత్వా – ‘‘అహం అత్తనో కులూపకసమణస్స వణ్ణం వత్వా రాజానం గహేత్వా గమిస్సామి, అహం గమిస్సామీ’’తి అత్తనో అత్తనో కులూపకానం వణ్ణం కథేతుం ఆరద్ధా. తేనాహ – ‘‘ఏవం వుత్తే అఞ్ఞతరో రాజామచ్చో’’తిఆది. తత్థ పూరణోతి తస్స సత్థుపటిఞ్ఞస్స నామం. కస్సపోతి గోత్తం. సో కిర అఞ్ఞతరస్స కులస్స ఏకూనదాససతం పూరయమానో జాతో, తేనస్స పూరణోతి నామం అకంసు. మఙ్గలదాసత్తా చస్స ‘‘దుక్కట’’న్తి వత్తా నత్థి, అకతం వా న కతన్తి. సో ‘‘కిమహం ఏత్థ వసామీ’’తి పలాయి. అథస్స చోరా వత్థాని అచ్ఛిన్దింసు, సో పణ్ణేన వా తిణేన వా పటిచ్ఛాదేతుమ్పి అజానన్తో జాతరూపేనేవ ఏకం గామం పావిసి. మనుస్సా తం దిస్వా ‘‘అయం సమణో అరహా అప్పిచ్ఛో, నత్థి ఇమినా సదిసో’’తి పూవభత్తాదీని గహేత్వా ఉపసఙ్కమన్తి. సో – ‘‘మయ్హం సాటకం అనివత్థభావేన ఇదం ఉప్పన్న’’న్తి తతో పట్ఠాయ సాటకం లభిత్వాపి న నివాసేసి, తదేవ పబ్బజ్జం అగ్గహేసి, తస్స సన్తికే అఞ్ఞేపి అఞ్ఞేపీతి పఞ్చసతమనుస్సా పబ్బజింసు. తం సన్ధాయాహ – ‘‘పూరణో కస్సపో’’తి.

పబ్బజితసమూహసఙ్ఖాతో సఙ్ఘో అస్స అత్థీతి సఙ్ఘీ. స్వేవ గణో అస్స అత్థీతి గణీ. ఆచారసిక్ఖాపనవసేన తస్స గణస్స ఆచరియోతి గణాచరియో. ఞాతోతి పఞ్ఞాతో పాకటో. ‘‘అప్పిచ్ఛో సన్తుట్ఠో. అప్పిచ్ఛతాయ వత్థమ్పి న నివాసేతీ’’తి ఏవం సముగ్గతో యసో అస్స అత్థీతి యసస్సీ. తిత్థకరోతి లద్ధికరో. సాధుసమ్మతోతి అయం సాధు, సున్దరో, సప్పురిసోతి ఏవం సమ్మతో. బహుజనస్సాతి అస్సుతవతో అన్ధబాలపుథుజ్జనస్స. పబ్బజితతో పట్ఠాయ అతిక్కన్తా బహూ రత్తియో జానాతీతి రత్తఞ్ఞూ. చిరం పబ్బజితస్స అస్సాతి చిరపబ్బజితో, అచిరపబ్బజితస్స హి కథా ఓకప్పనీయా న హోతి, తేనాహ ‘‘చిరపబ్బజితో’’తి. అద్ధగతోతి అద్ధానం గతో, ద్వే తయో రాజపరివట్టే అతీతోతి అధిప్పాయో. వయోఅనుప్పత్తోతి పచ్ఛిమవయం అనుప్పత్తో. ఇదం ఉభయమ్పి – ‘‘దహరస్స కథా ఓకప్పనీయా న హోతీ’’తి ఏతం సన్ధాయ వుత్తం.

తుణ్హీ అహోసీతి సువణ్ణవణ్ణం మధురరసం అమ్బపక్కం ఖాదితుకామో పురిసో ఆహరిత్వా హత్థే ఠపితం కాజరపక్కం దిస్వా వియ ఝానాభిఞ్ఞాదిగుణయుత్తం తిలక్ఖణబ్భాహతం మధురం ధమ్మకథం సోతుకామో పుబ్బే పూరణస్స దస్సనేనాపి అనత్తమనో ఇదాని గుణకథాయ సుట్ఠుతరం అనత్తమనో హుత్వా తుణ్హీ అహోసి. అనత్తమనో సమానోపి పన ‘‘సచాహం ఏతం తజ్జేత్వా గీవాయం గహేత్వా నీహరాపేస్సామి, ‘యో యో కథేసి, తం తం రాజా ఏవం కరోతీ’తి భీతో అఞ్ఞోపి కోచి కిఞ్చి న కథేస్సతీ’’తి అమనాపమ్పి తం కథం అధివాసేత్వా తుణ్హీ ఏవ అహోసి. అథఞ్ఞో – ‘‘అహం అత్తనో కులూపకస్స వణ్ణం కథేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా వత్తుం ఆరభి. తేన వుత్తం – అఞ్ఞతరోపి ఖోతిఆది. తం సబ్బం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

ఏత్థ పన మక్ఖలీతి తస్స నామం. గోసాలాయ జాతత్తా గోసాలోతి దుతియం నామం. తం కిర సకద్దమాయ భూమియా తేలఘటం గహేత్వా గచ్ఛన్తం – ‘‘తాత, మా ఖలీ’’తి సామికో ఆహ. సో పమాదేన ఖలిత్వా పతిత్వా సామికస్స భయేన పలాయితుం ఆరద్ధో. సామికో ఉపధావిత్వా దుస్సకణ్ణే అగ్గహేసి. సో సాటకం ఛడ్డేత్వా అచేలకో హుత్వా పలాయి. సేసం పూరణసదిసమేవ.

౧౫౩. అజితోతి తస్స నామం. కేసకమ్బలం ధారేతీతి కేసకమ్బలో. ఇతి నామద్వయం సంసన్దిత్వా అజితో కేసకమ్బలోతి వుచ్చతి. తత్థ కేసకమ్బలో నామ మనుస్సకేసేహి కతకమ్బలో. తతో పటికిట్ఠతరం వత్థం నామ నత్థి. యథాహ – ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యాని కానిచి తన్తావుతానం వత్థానం, కేసకమ్బలో తేసం పటికిట్ఠో అక్ఖాయతి. కేసకమ్బలో, భిక్ఖవే, సీతే సీతో, ఉణ్హే ఉణ్హో, దుబ్బణ్ణో దుగ్గన్ధో దుక్ఖసమ్ఫస్సో’’తి (అ. ని. ౩.౧౩౮).

౧౫౪. పకుధోతి తస్స నామం. కచ్చాయనోతి గోత్తం. ఇతి నామగోత్తం సంసన్దిత్వా పకుధో కచ్చాయనోతి వుచ్చతి. సీతుదకపటిక్ఖిత్తకో ఏస, వచ్చం కత్వాపి ఉదకకిచ్చం న కరోతి, ఉణ్హోదకం వా కఞ్జియం వా లభిత్వా కరోతి, నదిం వా మగ్గోదకం వా అతిక్కమ్మ – ‘‘సీలం మే భిన్న’’న్తి వాలికథూపం కత్వా సీలం అధిట్ఠాయ గచ్ఛతి. ఏవరూపో నిస్సిరీకలద్ధికో ఏస.

౧౫౫. సఞ్చయోతి తస్స నామం. బేలట్ఠస్స పుత్తోతి బేలట్ఠపుత్తో.

౧౫౬. అమ్హాకం గణ్ఠనకిలేసో పలిబన్ధనకిలేసో నత్థి, కిలేసగణ్ఠరహితా మయన్తి ఏవంవాదితాయ లద్ధనామవసేన నిగణ్ఠో. నాటస్స పుత్తో నాటపుత్తో.

కోమారభచ్చజీవకకథావణ్ణనా

౧౫౭. అథ ఖో రాజాతి రాజా కిర తేసం వచనం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘అహం యస్స యస్స వచనం న సోతుకామో, సో సో ఏవ కథేసి. యస్స పనమ్హి వచనం సోతుకామో, ఏస నాగవసం పివిత్వా ఠితో సుపణ్ణో వియ తుణ్హీభూతో, అనత్థో వత మే’’తి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘జీవకో ఉపసన్తస్స బుద్ధస్స భగవతో ఉపట్ఠాకో, సయమ్పి ఉపసన్తో, తస్మా వత్తసమ్పన్నో భిక్ఖు వియ తుణ్హీభూతోవ నిసిన్నో, న ఏస మయి అకథేన్తే కథేస్సతి, హత్థిమ్హి ఖో పన మద్దన్తే హత్థిస్సేవ పాదో గహేతబ్బో’’తి తేన సద్ధిం సయం మన్తేతుమారద్ధో. తేన వుత్తం – ‘‘అథ ఖో రాజా’’తి. తత్థ కిం తుణ్హీతి కేన కారణేన తుణ్హీ. ఇమేసం అమచ్చానం అత్తనో అత్తనో కులూపకసమణస్స వణ్ణం కథేన్తానం ముఖం నప్పహోతి. కిం యథా ఏతేసం, ఏవం తవ కులూపకసమణో నత్థి, కిం త్వం దలిద్దో, న తే మమ పితరా ఇస్సరియం దిన్నం, ఉదాహు అస్సద్ధోతి పుచ్ఛతి.

తతో జీవకస్స ఏతదహోసి – ‘‘అయం రాజా మం కులూపకసమణస్స గుణం కథాపేతి, న దాని మే తుణ్హీభావస్స కాలో, యథా ఖో పనిమే రాజానం వన్దిత్వా నిసిన్నావ అత్తనో కులూపకసమణానం గుణం కథయింసు, న మయ్హం ఏవం సత్థుగుణే కథేతుం యుత్త’’న్తి ఉట్ఠాయాసనా భగవతో విహారాభిముఖో పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా దసనఖసమోధానసముజ్జలం అఞ్జలిం సిరసి పగ్గహేత్వా – ‘‘మహారాజ, మా మం ఏవం చిన్తయిత్థ, ‘అయం యం వా తం వా సమణం ఉపసఙ్కమతీ’తి, మమ సత్థునో హి మాతుకుచ్ఛిఓక్కమనే, మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమనే, మహాభినిక్ఖమనే, సమ్బోధియం, ధమ్మచక్కప్పవత్తనే చ, దససహస్సిలోకధాతు కమ్పిత్థ, ఏవం యమకపాటిహారియం అకాసి, ఏవం దేవోరోహణం, అహం సత్థునో గుణే కథయిస్సామి, ఏకగ్గచిత్తో సుణ, మహారాజా’’తి వత్వా – ‘‘అయం దేవ, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తిఆదిమాహ. తత్థ తం ఖో పన భగవన్తన్తి ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే ఉపయోగవచనం, తస్స ఖో పన భగవతోతి అత్థో. కల్యాణోతి కల్యాణగుణసమన్నాగతో, సేట్ఠోతి వుత్తం హోతి. కిత్తిసద్దోతి కిత్తియేవ. థుతిఘోసో వా. అబ్భుగ్గతోతి సదేవకం లోకం అజ్ఝోత్థరిత్వా ఉగ్గతో. కిన్తి? ‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో…పే… భగవా’’తి.

తత్రాయం పదసమ్బన్ధో – సో భగవా ఇతిపి అరహం ఇతిపి సమ్మాసమ్బుద్ధో…పే… ఇతిపి భగవాతి. ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనాతి వుత్తం హోతి. తత్థ ఆరకత్తా అరీనం, అరానఞ్చ హతత్తా, పచ్చయాదీనం అరహత్తా, పాపకరణే రహాభావాతి, ఇమేహి తావ కారణేహి సో భగవా అరహన్తి వేదితబ్బోతిఆదినా నయేన మాతికం నిక్ఖిపిత్వా సబ్బానేవ చేతాని పదాని విసుద్ధిమగ్గే బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే విత్థారితానీతి తతో నేసం విత్థారో గహేతబ్బో.

జీవకో పన ఏకమేకస్స పదస్స అత్థం నిట్ఠాపేత్వా – ‘‘ఏవం, మహారాజ, అరహం మయ్హం సత్థా, ఏవం సమ్మాసమ్బుద్ధో…పే… ఏవం భగవా’’తి వత్వా – ‘‘తం, దేవో, భగవన్తం పయిరుపాసతు, అప్పేవ నామ దేవస్స తం భగవన్తం పయిరుపాసతో చిత్తం పసీదేయ్యా’’తి ఆహ. ఏత్థ చ తం దేవో పయిరుపాసతూతి వదన్తో ‘‘మహారాజ, తుమ్హాదిసానఞ్హి సతేనపి సహస్సేనపి సతసహస్సేనపి పుట్ఠస్స మయ్హం సత్థునో సబ్బేసం చిత్తం గహేత్వా కథేతుం థామో చ బలఞ్చ అత్థి, విస్సత్థో ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛేయ్యాసి మహారాజా’’తి ఆహ.

రఞ్ఞోపి భగవతో గుణకథం సుణన్తస్స సకలసరీరం పఞ్చవణ్ణాయ పీతియా నిరన్తరం ఫుటం అహోసి. సో తఙ్ఖణఞ్ఞేవ గన్తుకామో హుత్వా – ‘‘ఇమాయ ఖో పన వేలాయ మయ్హం దసబలస్స సన్తికం గచ్ఛతో న అఞ్ఞో కోచి ఖిప్పం యానాని యోజేతుం సక్ఖిస్సతి అఞ్ఞత్ర జీవకా’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘తేన హి, సమ్మ జీవక, హత్థియానాని కప్పాపేహీ’’తి ఆహ.

౧౫౮. తత్థ తేన హీతి ఉయ్యోజనత్థే నిపాతో. గచ్ఛ, సమ్మ జీవకాతి వుత్తం హోతి. హత్థియానానీతి అనేకేసు అస్సరథాదీసు యానేసు విజ్జమానేసుపి హత్థియానం ఉత్తమం; ఉత్తమస్స సన్తికం ఉత్తమయానేనేవ గన్తబ్బన్తి చ, అస్సయానరథయానాని ససద్దాని, దూరతోవ తేసం సద్దో సుయ్యతి, హత్థియానస్స పదానుపదం గచ్ఛన్తాపి సద్దం న సుణన్తి. నిబ్బుతస్స పన ఖో భగవతో సన్తికే నిబ్బుతేహేవ యానేహి గన్తబ్బన్తి చ చిన్తయిత్వా హత్థియానానీతి ఆహ.

పఞ్చమత్తాని హత్థినికాసతానీతి పఞ్చ కరేణుసతాని. కప్పాపేత్వాతి ఆరోహణసజ్జాని కారేత్వా. ఆరోహణీయన్తి ఆరోహణయోగ్గం, ఓపగుయ్హన్తి అత్థో. కిం పనేస రఞ్ఞా వుత్తం అకాసి అవుత్తన్తి? అవుత్తం. కస్మా? పణ్డితతాయ. ఏవం కిరస్స అహోసి – రాజా ఇమాయ వేలాయ గచ్ఛామీతి వదతి, రాజానో చ నామ బహుపచ్చత్థికా. సచే అన్తరామగ్గే కోచి అన్తరాయో హోతి, మమ్పి గరహిస్సన్తి – ‘‘జీవకో రాజా మే కథం గణ్హాతీతి అకాలేపి రాజానం గహేత్వా నిక్ఖమతీ’’తి. భగవన్తమ్పి గరహిస్సన్తి ‘‘సమణో గోతమో, ‘మయ్హం కథా వత్తతీ’తి కాలం అసల్లక్ఖేత్వావ ధమ్మం కథేతీ’’తి. తస్మా యథా నేవ మయ్హం, న భగవతో, గరహా ఉప్పజ్జతి; రఞ్ఞో చ రక్ఖా సుసంవిహితా హోతి, తథా కరిస్సామీ’’తి.

తతో ఇత్థియో నిస్సాయ పురిసానం భయం నామ నత్థి, ‘సుఖం ఇత్థిపరివుతో గమిస్సామీ’తి పఞ్చ హత్థినికాసతాని కప్పాపేత్వా పఞ్చ ఇత్థిసతాని పురిసవేసం గాహాపేత్వా – ‘‘అసితోమరహత్థా రాజానం పరివారేయ్యాథా’’తి వత్వా పున చిన్తేసి – ‘‘ఇమస్స రఞ్ఞో ఇమస్మిం అత్తభావే మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయో నత్థి, బుద్ధా చ నామ ఉపనిస్సయం దిస్వావ ధమ్మం కథేన్తి. హన్దాహం, మహాజనం సన్నిపాతాపేమి, ఏవఞ్హి సతి సత్థా కస్సచిదేవ ఉపనిస్సయేన ధమ్మం దేసేస్సతి, సా మహాజనస్స ఉపకారాయ భవిస్సతీ’’తి. సో తత్థ తత్థ సాసనం పేసేసి, భేరిం చరాపేసి – ‘‘అజ్జ రాజా భగవతో సన్తికం గచ్ఛతి, సబ్బే అత్తనో విభవానురూపేన రఞ్ఞో ఆరక్ఖం గణ్హన్తూ’’తి.

తతో మహాజనో చిన్తేసి – ‘‘రాజా కిర సత్థుదస్సనత్థం గచ్ఛతి, కీదిసీ వత భో ధమ్మదేసనా భవిస్సతి, కిం నో నక్ఖత్తకీళాయ, తత్థేవ గమిస్సామా’’తి. సబ్బే గన్ధమాలాదీని గహేత్వా రఞ్ఞో ఆగమనం ఆకఙ్ఖమానా మగ్గే అట్ఠంసు. జీవకోపి రఞ్ఞో పటివేదేసి – ‘‘కప్పితాని ఖో తే, దేవ, హత్థియానాని, యస్స దాని కాలం మఞ్ఞసీ’’తి. తత్థ యస్స దాని కాలం మఞ్ఞసీతి ఉపచారవచనమేతం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘యం తయా ఆణత్తం, తం మయా కతం, ఇదాని త్వం యస్స గమనస్స వా అగమనస్స వా కాలం మఞ్ఞసి, తదేవ అత్తనో రుచియా కరోహీ’’తి.

౧౫౯. పచ్చేకా ఇత్థియోతి పాటియేక్కా ఇత్థియో, ఏకేకిస్సా హత్థినియా ఏకేకం ఇత్థిన్తి వుత్తం హోతి. ఉక్కాసు ధారియమానాసూతి దణ్డదీపికాసు ధారియమానాసు. మహచ్చ రాజానుభావేనాతి మహతా రాజానుభావేన. మహచ్చాతిపి పాళి, మహతియాతి అత్థో, లిఙ్గవిపరియాయో ఏస. రాజానుభావో వుచ్చతి రాజిద్ధి. కా పనస్స రాజిద్ధి? తియోజనసతానం ద్విన్నం మహారట్ఠానం ఇస్సరియసిరీ. తస్స హి అసుకదివసం రాజా తథాగతం ఉపసఙ్కమిస్సతీతి పఠమతరం సంవిదహనే అసతిపి తఙ్ఖణఞ్ఞేవ పఞ్చ ఇత్థిసతాని పురిసవేసం గహేత్వా పటిముక్కవేఠనాని అంసే ఆసత్తఖగ్గాని మణిదణ్డతోమరే గహేత్వా నిక్ఖమింసు. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘పచ్చేకా ఇత్థియో ఆరోపేత్వా’’తి.

అపరాపి సోళససహస్సఖత్తియనాటకిత్థియో రాజానం పరివారేసుం. తాసం పరియన్తే ఖుజ్జవామనకకిరాతాదయో. తాసం పరియన్తే అన్తేపురపాలకా విస్సాసికపురిసా. తేసం పరియన్తే విచిత్రవేసవిలాసినో సట్ఠిసహస్సమత్తా మహామత్తా. తేసం పరియన్తే వివిధాలఙ్కారపటిమణ్డితా నానప్పకారఆవుధహత్థా విజ్జాధరతరుణా వియ నవుతిసహస్సమత్తా రట్ఠియపుత్తా. తేసం పరియన్తే సతగ్ఘనికాని నివాసేత్వా పఞ్చసతగ్ఘనికాని ఏకంసం కత్వా సున్హాతా సువిలిత్తా కఞ్చనమాలాదినానాభరణసోభితా దససహస్సమత్తా బ్రాహ్మణా దక్ఖిణహత్థం ఉస్సాపేత్వా జయసద్దం ఘోసన్తా గచ్ఛన్తి. తేసం పరియన్తే పఞ్చఙ్గికాని తూరియాని. తేసం పరియన్తే ధనుపన్తిపరిక్ఖేపో. తస్స పరియన్తే హత్థిఘటా. హత్థీనం పరియన్తే గీవాయ గీవం పహరమానా అస్సపన్తి. అస్సపరియన్తే అఞ్ఞమఞ్ఞం సఙ్ఘట్టనరథా. రథపరియన్తే బాహాయ బాహం పహరయమానా యోధా. తేసం పరియన్తే అత్తనో అత్తనో అనురూపాయ ఆభరణసమ్పత్తియా విరోచమానా అట్ఠారస సేనియో. ఇతి యథా పరియన్తే ఠత్వా ఖిత్తో సరో రాజానం న పాపుణాతి, ఏవం జీవకో కోమారభచ్చో రఞ్ఞో పరిసం సంవిదహిత్వా అత్తనా రఞ్ఞో అవిదూరేనేవ గచ్ఛతి – ‘‘సచే కోచి ఉపద్దవో హోతి, పఠమతర రఞ్ఞో జీవితదానం దస్సామీ’’తి. ఉక్కానం పన ఏత్తకాని సతాని వా సహస్సాని వాతి పరిచ్ఛేదో నత్థీతి ఏవరూపిం రాజిద్ధిం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘మహచ్చరాజానుభావేన యేన జీవకస్స కోమారభచ్చస్స అమ్బవనం, తేన పాయాసీ’’తి.

అహుదేవ భయన్తి ఏత్థ చిత్తుత్రాసభయం, ఞాణభయం, ఆరమ్మణభయం, ఓత్తప్పభయన్తి చతుబ్బిధం భయం, తత్థ ‘‘జాతిం పటిచ్చ భయం భయానక’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తం చిత్తుత్రాసభయం నామ. ‘‘తేపి తథాగతస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా యేభుయ్యేన భయం సంవేగం సన్తాసం ఆపజ్జన్తీ’’తి (సం. ని. ౩.౭౮) ఏవమాగతం ఞాణభయం నామ. ‘‘ఏతం నూన తం భయభేరవం ఆగచ్ఛతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౯) ఏత్థ వుత్తం ఆరమ్మణభయం నామ.

‘‘భీరుం పసంసన్తి, న హి తత్థ సూరం;

భయా హి సన్తో, న కరోన్తి పాప’’న్తి . (సం. ని. ౧.౩౩);

ఇదం ఓత్తప్పభయం నామ. తేసు ఇధ చిత్తుత్రాసభయం, అహు అహోసీతి అత్థో. ఛమ్భితత్తన్తి ఛమ్భితస్స భావో. సకలసరీరచలనన్తి అత్థో. లోమహంసోతి లోమహంసనం, ఉద్ధం ఠితలోమతాతి అత్థో. సో పనాయం లోమహంసో ధమ్మస్సవనాదీసు పీతిఉప్పత్తికాలే పీతియాపి హోతి. భీరుకజాతికానం సమ్పహారపిసాచాదిదస్సనేసు భయేనాపి. ఇధ భయలోమహంసోతి వేదితబ్బో.

కస్మా పనేస భీతోతి? అన్ధకారేనాతి ఏకే వదన్తి. రాజగహే కిర ద్వత్తింస మహాద్వారాని, చతుసట్ఠి ఖుద్దకద్వారాని. జీవకస్స అమ్బవనం పాకారస్స చ గిజ్ఝకూటస్స చ అన్తరా హోతి. సో పాచీనద్వారేన నిక్ఖమిత్వా పబ్బతచ్ఛాయాయ పావిసి, తత్థ పబ్బతకూటేన చన్దో ఛాదితో, పబ్బతచ్ఛాయాయ చ రుక్ఖచ్ఛాయాయ చ అన్ధకారం అహోసీతి, తమ్పి అకారణం. తదా హి ఉక్కానం సతసహస్సానమ్పి పరిచ్ఛేదో నత్థి.

అయం పన అప్పసద్దతం నిస్సాయ జీవకే ఆసఙ్కాయ భీతో. జీవకో కిరస్స ఉపరిపాసాదేయేవ ఆరోచేసి – ‘‘మహారాజ అప్పసద్దకామో భగవా, అప్పసద్దేనేవ ఉపసఙ్కమితబ్బో’’తి. తస్మా రాజా తూరియసద్దం నివారేసి. తూరియాని కేవలం గహితమత్తానేవ హోన్తి, వాచమ్పి ఉచ్చం అనిచ్ఛారయమానా అచ్ఛరాసఞ్ఞాయ గచ్ఛన్తి. అమ్బవనేపి కస్సచి ఖిపితసద్దోపి న సుయ్యతి. రాజానో చ నామ సద్దాభిరతా హోన్తి. సో తం అప్పసద్దతం నిస్సాయ ఉక్కణ్ఠితో జీవకేపి ఆసఙ్కం ఉప్పాదేసి. ‘‘అయం జీవకో మయ్హం అమ్బవనే అడ్ఢతేళసాని భిక్ఖుసతానీ’’తి ఆహ. ఏత్థ చ ఖిపితసద్దమత్తమ్పి న సుయ్యతి, అభూతం మఞ్ఞే, ఏస వఞ్చేత్వా మం నగరతో నీహరిత్వా పురతో బలకాయం ఉపట్ఠపేత్వా మం గణ్హిత్వా అత్తనా ఛత్తం ఉస్సాపేతుకామో. అయఞ్హి పఞ్చన్నం హత్థీనం బలం ధారేతి. మమ చ అవిదూరేనేవ గచ్ఛతి, సన్తికే చ మే ఆవుధహత్థో ఏకపురిసోపి నత్థి. అహో వత మే అనత్థో’’తి. ఏవం భాయిత్వా చ పన అభీతో వియ సన్ధారేతుమ్పి నాసక్ఖి. అత్తనో భీతభావం తస్స ఆవి అకాసి. తేన వుత్తం. ‘‘అథ ఖో రాజా…పే… న నిగ్ఘోసో’’తి. తత్థ సమ్మాతి వయస్సాభిలాపో ఏస, కచ్చి మం వయస్సాతి వుత్తం హోతి. న పలమ్భేసీతి యం నత్థి తం అత్థీతి వత్వా కచ్చి మం న విప్పలమ్భయసి. నిగ్ఘోసోతి కథాసల్లాపనిగ్ఘోసో.

మా భాయి, మహారాజాతి జీవకో – ‘‘అయం రాజా మం న జానాతి ‘నాయం పరం జీవితా వోరోపేతీ’తి; సచే ఖో పన నం న అస్సాసేస్సామి, వినస్సేయ్యా’’తి చిన్తయిత్వా దళ్హం కత్వా సమస్సాసేన్తో ‘‘మా భాయి మహారాజా’’తి వత్వా ‘‘న తం దేవా’’తిఆదిమాహ. అభిక్కమాతి అభిముఖో కమ గచ్ఛ, పవిసాతి అత్థో. సకిం వుత్తే పన దళ్హం న హోతీతి తరమానోవ ద్విక్ఖత్తుం ఆహ. ఏతే మణ్డలమాళే దీపా ఝాయన్తీతి మహారాజ, చోరబలం నామ న దీపే జాలేత్వా తిట్ఠతి, ఏతే చ మణ్డలమాళే దీపా జలన్తి. ఏతాయ దీపసఞ్ఞాయ యాహి మహారాజాతి వదతి.

సామఞ్ఞఫలపుచ్ఛావణ్ణనా

౧౬౦. నాగస్స భూమీతి యత్థ సక్కా హత్థిం అభిరూళ్హేన గన్తుం, అయం నాగస్స భూమి నామ. నాగా పచ్చోరోహిత్వాతి విహారస్స బహిద్వారకోట్ఠకే హత్థితో ఓరోహిత్వా. భూమియం పతిట్ఠితసమకాలమేవ పన భగవతో తేజో రఞ్ఞో సరీరం ఫరి. అథస్స తావదేవ సకలసరీరతో సేదా ముచ్చింసు, సాటకా పీళేత్వా అపనేతబ్బా వియ అహేసుం. అత్తనో అపరాధం సరిత్వా మహాభయం ఉప్పజ్జి. సో ఉజుకం భగవతో సన్తికం గన్తుం అసక్కోన్తో జీవకం హత్థే గహేత్వా ఆరామచారికం చరమానో వియ ‘‘ఇదం తే సమ్మ జీవక సుట్ఠు కారితం ఇదం సుట్ఠు కారిత’’న్తి విహారస్స వణ్ణం భణమానో అనుక్కమేన యేన మణ్డలమాళస్స ద్వారం తేనుపసఙ్కమి, సమ్పత్తోతి అత్థో.

కహం పన సమ్మాతి కస్మా పుచ్ఛీతి. ఏకే తావ ‘‘అజానన్తో’’తి వదన్తి. ఇమినా కిర దహరకాలే పితరా సద్ధిం ఆగమ్మ భగవా దిట్ఠపుబ్బో, పచ్ఛా పన పాపమిత్తసంసగ్గేన పితుఘాతం కత్వా అభిమారే పేసేత్వా ధనపాలం ముఞ్చాపేత్వా మహాపరాధో హుత్వా భగవతో సమ్ముఖీభావం న ఉపగతపుబ్బోతి అసఞ్జానన్తో పుచ్ఛతీతి. తం అకారణం, భగవా హి ఆకిణ్ణవరలక్ఖణో అనుబ్యఞ్జనపటిమణ్డితో ఛబ్బణ్ణాహి రస్మీహి సకలం ఆరామం ఓభాసేత్వా తారాగణపరివుతో వియ పుణ్ణచన్దో భిక్ఖుగణపరివుతో మణ్డలమాళమజ్ఝే నిసిన్నో, తం కో న జానేయ్య. అయం పన అత్తనో ఇస్సరియలీలాయ పుచ్ఛతి. పకతి హేసా రాజకులానం, యం జానన్తాపి అజానన్తా వియ పుచ్ఛన్తి. జీవకో పన తం సుత్వా – ‘అయం రాజా పథవియం ఠత్వా కుహిం పథవీతి, నభం ఉల్లోకేత్వా కుహిం చన్దిమసూరియాతి, సినేరుమూలే ఠత్వా కుహిం సినేరూతి వదమానో వియ దసబలస్స పురతో ఠత్వా కుహిం భగవా’తి పుచ్ఛతి. ‘‘హన్దస్స భగవన్తం దస్సేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా ‘‘ఏసో మహారాజా’’తిఆదిమాహ. పురక్ఖతోతి పరివారేత్వా నిసిన్నస్స పురతో నిసిన్నో.

౧౬౧. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి యత్థ భగవా తత్థ గతో, భగవతో సన్తికం ఉపగతోతి అత్థో. ఏకమన్తం అట్ఠాసీతి భగవన్తం వా భిక్ఖుసంఘం వా అసఙ్ఘట్టయమానో అత్తనో ఠాతుం అనుచ్ఛవికే ఏకస్మిం పదేసే భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకోవ అట్ఠాసి. తుణ్హీభూతం తుణ్హీభూతన్తి యతో యతో అనువిలోకేతి, తతో తతో తుణ్హీభూతమేవాతి అత్థో. తత్థ హి ఏకభిక్ఖుస్సపి హత్థకుక్కుచ్చం వా పాదకుక్కుచ్చం వా ఖిపితసద్దో వా నత్థి, సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితం నాటకపరివారం భగవతో అభిముఖే ఠితం రాజానం వా రాజపరిసం వా ఏకభిక్ఖుపి న ఓలోకేసి. సబ్బే భగవన్తంయేవ ఓలోకయమానా నిసీదింసు.

రాజా తేసం ఉపసమే పసీదిత్వా విగతపఙ్కతాయ విప్పసన్నరహదమివ ఉపసన్తిన్ద్రియం భిక్ఖుసఙ్ఘం పునప్పునం అనువిలోకేత్వా ఉదానం ఉదానేసి. తత్థ ఇమినాతి యేన కాయికేన చ వాచసికేన చ మానసికేన చ సీలూపసమేన భిక్ఖుసఙ్ఘో ఉపసన్తో, ఇమినా ఉపసమేనాతి దీపేతి. తత్థ ‘‘అహో వత మే పుత్తో పబ్బజిత్వా ఇమే భిక్ఖూ వియ ఉపసన్తో భవేయ్యా’’తి నయిదం సన్ధాయ ఏస ఏవమాహ. అయం పన భిక్ఖుసఙ్ఘం దిస్వా పసన్నో పుత్తం అనుస్సరి. దుల్లభఞ్హి లద్ధా అచ్ఛరియం వా దిస్వా పియానం ఞాతిమిత్తాదీనం అనుస్సరణం నామ లోకస్స పకతియేవ. ఇతి భిక్ఖుసఙ్ఘం దిస్వా పుత్తం అనుస్సరమానో ఏస ఏవమాహ.

అపి చ పుత్తే ఆసఙ్కాయ తస్స ఉపసమం ఇచ్ఛమానో పేస ఏవమాహ. ఏవం కిరస్స అహోసి, పుత్తో మే పుచ్ఛిస్సతి – ‘‘మయ్హం పితా దహరో. అయ్యకో మే కుహి’’న్తి. సో ‘‘పితరా తే ఘాతితో’’తి సుత్వా ‘‘అహమ్పి పితరం ఘాతేత్వా రజ్జం కారేస్సామీ’’తి మఞ్ఞిస్సతి. ఇతి పుత్తే ఆసఙ్కాయ తస్స ఉపసమం ఇచ్ఛమానో పేస ఏవమాహ. కిఞ్చాపి హి ఏస ఏవమాహ. అథ ఖో నం పుత్తో ఘాతేస్సతియేవ. తస్మిఞ్హి వంసే పితువధో పఞ్చపరివట్టే గతో. అజాతసత్తు బిమ్బిసారం ఘాతేసి, ఉదయో అజాతసత్తుం. తస్స పుత్తో మహాముణ్డికో నామ ఉదయం. తస్స పుత్తో అనురుద్ధో నామ మహాముణ్డికం. తస్స పుత్తో నాగదాసో నామ అనురుద్ధం. నాగదాసం పన – ‘‘వంసచ్ఛేదకరాజానో ఇమే, కిం ఇమేహీ’’తి రట్ఠవాసినో కుపితా ఘాతేసుం.

అగమా ఖో త్వన్తి కస్మా ఏవమాహ? భగవా కిర రఞ్ఞో వచీభేదే అకతేయేవ చిన్తేసి – ‘‘అయం రాజా ఆగన్త్వా తుణ్హీ నిరవో ఠితో, కిం ను ఖో చిన్తేసీ’’తి. అథస్స చిత్తం ఞత్వా – ‘‘అయం మయా సద్ధిం సల్లపితుం అసక్కోన్తో భిక్ఖుసఙ్ఘం అనువిలోకేత్వా పుత్తం అనుస్సరి, న ఖో పనాయం మయి అనాలపన్తే కిఞ్చి కథేతుం సక్ఖిస్సతి, కరోమి తేన సద్ధిం కథాసల్లాప’’న్తి. తస్మా రఞ్ఞో వచనానన్తరం ‘‘అగమా ఖో త్వం, మహారాజ, యథాపేమ’’న్తి ఆహ. తస్సత్థో – మహారాజ, యథా నామ ఉన్నమే వుట్ఠం ఉదకం యేన నిన్నం తేన గచ్ఛతి, ఏవమేవ త్వం భిక్ఖుసఙ్ఘం అనువిలోకేత్వా యేన పేమం తేన గతోతి.

అథ రఞ్ఞో ఏతదహోసి – ‘‘అహో అచ్ఛరియా బుద్ధగుణా, మయా సదిసో భగవతో అపరాధకారకో నామ నత్థి, మయా హిస్స అగ్గుపట్ఠాకో ఘాతితో, దేవదత్తస్స చ కథం గహేత్వా అభిమారా పేసితా, నాళాగిరి ముత్తో, మం నిస్సాయ దేవదత్తేన సిలా పవిద్ధా, ఏవం మహాపరాధం నామ మం ఆలపతో దసబలస్స ముఖం నప్పహోతి; అహో భగవా పఞ్చహాకారేహి తాదిలక్ఖణే సుప్పతిట్ఠితో. ఏవరూపం నామ సత్థారం పహాయ బహిద్ధా న పరియేసిస్సామా’’తి సో సోమనస్సజాతో భగవన్తం ఆలపన్తో ‘‘పియో మే, భన్తే’’తిఆదిమాహ.

౧౬౨. భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అఞ్జలిం పణామేత్వాతి ఏవం కిరస్స అహోసి భగవన్తం వన్దిత్వా ఇతోచితో చ గన్త్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం వన్దన్తేన చ భగవా పిట్ఠితో కాతబ్బో హోతి, గరుకారోపి చేస న హోతి. రాజానం వన్దిత్వా ఉపరాజానం వన్దన్తేనపి హి రఞ్ఞో అగారవో కతో హోతి. తస్మా భగవన్తం వన్దిత్వా ఠితట్ఠానేయేవ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అఞ్జలిం పణామేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. కఞ్చిదేవ దేసన్తి కఞ్చి ఓకాసం.

అథస్స భగవా పఞ్హపుచ్ఛనే ఉస్సాహం జనేన్తో ఆహ – ‘‘పుచ్ఛ, మహారాజ, యదాకఙ్ఖసీ’’తి. తస్సత్థో – ‘‘పుచ్ఛ యది ఆకఙ్ఖసి, న మే పఞ్హవిస్సజ్జనే భారో అత్థి’’. అథ వా ‘‘పుచ్ఛ, యం ఆకఙ్ఖసి, సబ్బం తే విస్సజ్జేస్సామీ’’తి సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేసి, అసాధారణం పచ్చేకబుద్ధఅగ్గసావకమహాసావకేహి. తే హి యదాకఙ్ఖసీతి న వదన్తి, సుత్వా వేదిస్సామాతి వదన్తి. బుద్ధా పన – ‘‘పుచ్ఛ, ఆవుసో, యదాకఙ్ఖసీ’’తి (సం. ని. ౧.౨౩౭), వా ‘‘పుచ్ఛ, మహారాజ, యదాకఙ్ఖసీ’’తి వా,

‘‘పుచ్ఛ, వాసవ, మం పఞ్హం, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛసి;

తస్స తస్సేవ పఞ్హస్స, అహం అన్తం కరోమి తే’’తి. (దీ. ని. ౨.౩౫౬) వా;

తేన హి త్వం, భిక్ఖు, సకే ఆసనే నిసీదిత్వా పుచ్ఛ, యదాకఙ్ఖసీతి వా,

‘‘బావరిస్స చ తుయ్హం వా, సబ్బేసం సబ్బసంసయం;

కతావకాసా పుచ్ఛవ్హో, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛథా’’తి. (సు. ని. ౧౦౩౬) వా;

‘‘పుచ్ఛ మం, సభియ, పఞ్హం, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛసి;

తస్స తస్సేవ పఞ్హస్స, అహం అన్తం కరోమి తే’’తి. (సు. ని. ౫౧౭) వా;

తేసం తేసం యక్ఖనరిన్దదేవసమణబ్రాహ్మణపరిబ్బాజకానం సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేన్తి. అనచ్ఛరియఞ్చేతం, యం భగవా బుద్ధభూమిం పత్వా ఏతం పవారణం పవారేయ్య. యో బోధిసత్తభూమియం పదేసఞాణే ఠితో –

‘‘కోణ్డఞ్ఞ, పఞ్హాని వియాకరోహి;

యాచన్తి తం ఇసయో సాధురూపా.

కోణ్డఞ్ఞ, ఏసో మనుజేసు ధమ్మో;

యం వుద్ధమాగచ్ఛతి ఏస భారో’’తి. (జా. ౨.౧౭.౬౦);

ఏవం సక్కాదీనం అత్థాయ ఇసీహి యాచితో –

‘‘కతావకాసా పుచ్ఛన్తు భోన్తో,

యం కిఞ్చి పఞ్హం మనసాభిపత్థితం;

అహఞ్హి తం తం వో వియాకరిస్సం,

ఞత్వా సయం లోకమిమం పరఞ్చా’’తి. (జా. ౨.౧౭.౬౧);

ఏవం సరభఙ్గకాలే. సమ్భవజాతకే చ సకలజమ్బుదీపం తిక్ఖత్తుం విచరిత్వా పఞ్హానం అన్తకరం అదిస్వా సుచిరతేన బ్రాహ్మణేన, పఞ్హం పుట్ఠుం ఓకాసే కారితే జాతియా సత్తవస్సికో రథికాయ పంసుం కీళన్తో పల్లఙ్కమాభుజిత్వా అన్తరవీథియం నిసిన్నోవ –

‘‘తగ్ఘ తే అహమక్ఖిస్సం, యథాపి కుసలో తథా;

రాజా చ ఖో తం జానాతి, యది కాహతి వా న వా’’తి. (జా. ౧.౧౬.౧౭౨);

సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేసి.

౧౬౩. ఏవం భగవతా సబ్బఞ్ఞుపవారణాయ పవారితాయ అత్తమనో రాజా పఞ్హం పుచ్ఛన్తో – ‘‘యథా ను ఖో ఇమాని, భన్తే’’తిఆదిమాహ. తత్థ సిప్పమేవ సిప్పాయతనం. పుథుసిప్పాయతనానీతి బహూని సిప్పాని. సేయ్యథిదన్తి కతమే పన తే. హత్థారోహాతిఆదీహి యే తం తం సిప్పం నిస్సాయ జీవన్తి, తే దస్సేతి. అయఞ్హి అస్సాధిప్పాయో – ‘‘యథా ఇమేసం సిప్పూపజీవీనం తం తం సిప్పం నిస్సాయ సన్దిట్ఠికం సిప్పఫలం పఞ్ఞాయతి. సక్కా ను ఖో ఏవం సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం పఞ్ఞాపేతు’’న్తి. తస్మా సిప్పాయతనాని ఆహరిత్వా సిప్పూపజీవినో దస్సేతి.

తత్థ హత్థారోహాతి సబ్బేపి హత్థాచరియహత్థివేజ్జహత్థిమేణ్డాదయో దస్సేతి. అస్సారోహాతి సబ్బేపి అస్సాచరియఅస్సవేజ్జఅస్సమేణ్డాదయో. రథికాతి సబ్బేపి రథాచరియరథయోధరథరక్ఖాదయో. ధనుగ్గహాతి ధనుఆచరియా ఇస్సాసా. చేలకాతి యే యుద్ధే జయధజం గహేత్వా పురతో గచ్ఛన్తి. చలకాతి ఇధ రఞ్ఞో ఠానం హోతు, ఇధ అసుకమహామత్తస్సాతి ఏవం సేనాబ్యూహకారకా. పిణ్డదాయకాతి సాహసికమహాయోధా. తే కిర పరసేనం పవిసిత్వా పరసీసం పిణ్డమివ ఛేత్వా ఛేత్వా దయన్తి, ఉప్పతిత్వా ఉప్పతిత్వా నిగ్గచ్ఛన్తీతి అత్థో. యే వా సఙ్గామమజ్ఝే యోధానం భత్తపాతిం గహేత్వా పరివిసన్తి, తేసమ్పేతం నామం. ఉగ్గా రాజపుత్తాతి ఉగ్గతుగ్గతా సఙ్గామావచరా రాజపుత్తా. పక్ఖన్దినోతి యే ‘‘కస్స సీసం వా ఆవుధం వా ఆహరామా’’తి ‘‘వత్వా అసుకస్సా’’తి వుత్తా సఙ్గామం పక్ఖన్దిత్వా తదేవ ఆహరన్తి, ఇమే పక్ఖన్దన్తీతి పక్ఖన్దినో. మహానాగాతి మహానాగా వియ మహానాగా, హత్థిఆదీసుపి అభిముఖం ఆగచ్ఛన్తేసు అనివత్తితయోధానమేతం అధివచనం. సూరాతి ఏకన్తసూరా, యే సజాలికాపి సచమ్మికాపి సముద్దం తరితుం సక్కోన్తి. చమ్మయోధినోతి యే చమ్మకఞ్చుకం వా పవిసిత్వా సరపరిత్తాణచమ్మం వా గహేత్వా యుజ్ఝన్తి. దాసికపుత్తాతి బలవసినేహా ఘరదాసయోధా. ఆళారికాతి పూవికా. కప్పకాతి న్హాపికా. న్హాపకాతి యే న్హాపేన్తి. సూదాతి భత్తకారకా. మాలాకారాదయో పాకటాయేవ. గణకాతి అచ్ఛిద్దకపాఠకా. ముద్దికాతి హత్థముద్దాయ గణనం నిస్సాయ జీవినో. యాని వా పనఞ్ఞానిపీతి అయకారదన్తకారచిత్తకారాదీని. ఏవంగతానీతి ఏవం పవత్తాని. తే దిట్ఠేవ ధమ్మేతి తే హత్థారోహాదయో తాని పుథుసిప్పాయతనాని దస్సేత్వా రాజకులతో మహాసమ్పత్తిం లభమానా సన్దిట్ఠికమేవ సిప్పఫలం ఉపజీవన్తి. సుఖేన్తీతి సుఖితం కరోన్తి. పీణేన్తీతి పీణితం థామబలూపేతం కరోన్తి. ఉద్ధగ్గికాదీసు ఉపరి ఫలనిబ్బత్తనతో ఉద్ధం అగ్గమస్సా అత్థీతి ఉద్ధగ్గికా. సగ్గం అరహతీతి సోవగ్గికా. సుఖో విపాకో అస్సాతి సుఖవిపాకా. సుట్ఠు అగ్గే రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బఆయువణ్ణసుఖయసఆధిపతేయ్యసఙ్ఖాతే దస ధమ్మే సంవత్తేతి నిబ్బత్తేతీతి సగ్గసంవత్తనికా. తం ఏవరూపం దక్ఖిణం దానం పతిట్ఠపేన్తీతి అత్థో. సామఞ్ఞఫలన్తి ఏత్థ పరమత్థతో మగ్గో సామఞ్ఞం. అరియఫలం సామఞ్ఞఫలం. యథాహ – ‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, సామఞ్ఞం? అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో. సేయ్యథిదం, సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధి. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సామఞ్ఞం. కతమాని చ, భిక్ఖవే, సామఞ్ఞఫలాని? సోతాపత్తిఫలం…పే… అరహత్తఫల’’న్తి (సం. ని. ౫.౩౫). తం ఏస రాజా న జానాతి. ఉపరి ఆగతం పన దాసకస్సకోపమం సన్ధాయ పుచ్ఛతి.

అథ భగవా పఞ్హం అవిస్సజ్జేత్వావ చిన్తేసి – ‘‘ఇమే బహూ అఞ్ఞతిత్థియసావకా రాజామచ్చా ఇధాగతా, తే కణ్హపక్ఖఞ్చ సుక్కపక్ఖఞ్చ దీపేత్వా కథీయమానే అమ్హాకం రాజా మహన్తేన ఉస్సాహేన ఇధాగతో, తస్సాగతకాలతో పట్ఠాయ సమణో గోతమో సమణకోలాహలం సమణభణ్డనమేవ కథేతీతి ఉజ్ఝాయిస్సన్తి, న సక్కచ్చం ధమ్మం సోస్సన్తి, రఞ్ఞా పన కథీయమానే ఉజ్ఝాయితుం న సక్ఖిస్సన్తి, రాజానమేవ అనువత్తిస్సన్తి. ఇస్సరానువత్తకో హి లోకో. ‘హన్దాహం రఞ్ఞోవ భారం కరోమీ’తి రఞ్ఞో భారం కరోన్తో ‘‘అభిజానాసి నో త్వ’’న్తిఆదిమాహ.

౧౬౪. తత్థ అభిజానాసి నో త్వన్తి అభిజానాసి ను త్వం. అయఞ్చ నో-సద్దో పరతో పుచ్ఛితాతి పదేన యోజేతబ్బో. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – ‘‘మహారాజ, త్వం ఇమం పఞ్హం అఞ్ఞే సమణబ్రాహ్మణే పుచ్ఛితా ను, అభిజానాసి చ నం పుట్ఠభావం, న తే సమ్ముట్ఠ’’న్తి. సచే తే అగరూతి సచే తుయ్హం యథా తే బ్యాకరింసు, తథా ఇధ భాసితుం భారియం న హోతి, యది న కోచి అఫాసుకభావో అత్థి, భాసస్సూతి అత్థో. న ఖో మే భన్తేతి కిం సన్ధాయాహ? పణ్డితపతిరూపకానఞ్హి సన్తికే కథేతుం దుక్ఖం హోతి, తే పదే పదే అక్ఖరే అక్ఖరే దోసమేవ వదన్తి. ఏకన్తపణ్డితా పన కథం సుత్వా సుకథితం పసంసన్తి, దుక్కథితేసు పాళిపదఅత్థబ్యఞ్జనేసు యం యం విరుజ్ఝతి, తం తం ఉజుకం కత్వా దేన్తి. భగవతా చ సదిసో ఏకన్తపణ్డితో నామ నత్థి. తేనాహ – ‘‘న ఖో మే, భన్తే, గరు; యత్థస్స భగవా నిసిన్నో భగవన్తరూపో వా’’తి.

పూరణకస్సపవాదవణ్ణనా

౧౬౫. ఏకమిదాహన్తి ఏకం ఇధ అహం. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వాతి సమ్మోదజనకం సరితబ్బయుత్తకం కథం పరియోసాపేత్వా.

౧౬౬. ‘‘కరోతో ఖో, మహారాజ, కారయతో’’తిఆదీసు కరోతోతి సహత్థా కరోన్తస్స. కారయతోతి ఆణత్తియా కారేన్తస్స. ఛిన్దతోతి పరేసం హత్థాదీని ఛిన్దన్తస్స. పచతోతి పరే దణ్డేన పీళేన్తస్స. సోచయతోతి పరస్స భణ్డహరణాదీహి సోచయతో. సోచాపయతోతి సోకం సయం కరోన్తస్సపి పరేహి కారాపేన్తస్సపి. కిలమతోతి ఆహారుపచ్ఛేదబన్ధనాగారప్పవేసనాదీహి సయం కిలమన్తస్సపి పరేహి కిలమాపేన్తస్సపి. ఫన్దతో ఫన్దాపయతోతి పరం ఫన్దన్తం ఫన్దనకాలే సయమ్పి ఫన్దతో పరమ్పి ఫన్దాపయతో. పాణమతిపాతాపయతోతి పాణం హనన్తస్సపి హనాపేన్తస్సపి. ఏవం సబ్బత్థ కరణకారణవసేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

సన్ధిన్తి ఘరసన్ధిం. నిల్లోపన్తి మహావిలోపం. ఏకాగారికన్తి ఏకమేవ ఘరం పరివారేత్వా విలుప్పనం. పరిపన్థేతి ఆగతాగతానం అచ్ఛిన్దనత్థం మగ్గే తిట్ఠతో. కరోతో న కరీయతి పాపన్తి యం కిఞ్చి పాపం కరోమీతి సఞ్ఞాయ కరోతోపి పాపం న కరీయతి, నత్థి పాపం. సత్తా పన పాపం కరోమాతి ఏవంసఞ్ఞినో హోన్తీతి దీపేతి. ఖురపరియన్తేనాతి ఖురనేమినా, ఖురధారసదిసపరియన్తేన వా. ఏకం మంసఖలన్తి ఏకం మంసరాసిం. పుఞ్జన్తి తస్సేవ వేవచనం. తతోనిదానన్తి ఏకమంసఖలకరణనిదానం.

దక్ఖిణన్తి దక్ఖిణతీరే మనుస్సా కక్ఖళా దారుణా, తే సన్ధాయ ‘‘హనన్తో’’తిఆదిమాహ. ఉత్తరతీరే సత్తా సద్ధా హోన్తి పసన్నా బుద్ధమామకా ధమ్మమామకా సఙ్ఘమామకా, తే సన్ధాయ దదన్తోతిఆదిమాహ. తత్థ యజన్తోతి మహాయాగం కరోన్తో. దమేనాతి ఇన్ద్రియదమేన ఉపోసథకమ్మేన వా. సంయమేనాతి సీలసంయమేన. సచ్చవజ్జేనాతి సచ్చవచనేన. ఆగమోతి ఆగమనం, పవత్తీతి అత్థో. సబ్బథాపి పాపపుఞ్ఞానం కిరియమేవ పటిక్ఖిపతి.

అమ్బం పుట్ఠో లబుజం బ్యాకరోతి నామ, యో కీదిసో అమ్బో కీదిసాని వా అమ్బస్స ఖన్ధపణ్ణపుప్ఫఫలానీతి వుత్తే ఏదిసో లబుజో ఏదిసాని వా లబుజస్స ఖన్ధపణ్ణపుప్ఫఫలానీతి బ్యాకరోతి. విజితేతి ఆణాపవత్తిదేసే. అపసాదేతబ్బన్తి విహేఠేతబ్బం. అనభినన్దిత్వాతి ‘‘సాధు సాధూ’’తి ఏవం పసంసం అకత్వా. అప్పటిక్కోసిత్వాతి బాలదుబ్భాసితం తయా భాసితన్తి ఏవం అప్పటిబాహిత్వా. అనుగ్గణ్హన్తోతి సారతో అగ్గణ్హన్తో. అనిక్కుజ్జన్తోతి సారవసేనేవ ఇదం నిస్సరణం, అయం పరమత్థోతి హదయే అట్ఠపేన్తో. బ్యఞ్జనం పన తేన ఉగ్గహితఞ్చేవ నిక్కుజ్జితఞ్చ.

మక్ఖలిగోసాలవాదవణ్ణనా

౧౬౭-౧౬౯. మక్ఖలివాదే పచ్చయోతి హేతువేవచనమేవ, ఉభయేనాపి విజ్జమానమేవ కాయదుచ్చరితాదీనం సంకిలేసపచ్చయం, కాయసుచరితాదీనఞ్చ విసుద్ధిపచ్చయం పటిక్ఖిపతి. అత్తకారేతి అత్తకారో. యేన అత్తనా కతకమ్మేన ఇమే సత్తా దేవత్తమ్పి మారత్తమ్పి బ్రహ్మత్తమ్పి సావకబోధిమ్పి పచ్చేకబోధిమ్పి సబ్బఞ్ఞుతమ్పి పాపుణన్తి, తమ్పి పటిక్ఖిపతి. దుతియపదేన యం పరకారం పరస్స ఓవాదానుసాసనిం నిస్సాయ ఠపేత్వా మహాసత్తం అవసేసో జనో మనుస్ససోభగ్యతం ఆదిం కత్వా యావ అరహత్తం పాపుణాతి, తం పరకారం పటిక్ఖిపతి. ఏవమయం బాలో జినచక్కే పహారం దేతి నామ. నత్థి పురిసకారేతి యేన పురిసకారేన సత్తా వుత్తప్పకారా సమ్పత్తియో పాపుణన్తి, తమ్పి పటిక్ఖిపతి. నత్థి బలన్తి యమ్హి అత్తనో బలే పతిట్ఠితా సత్తా వీరియం కత్వా తా సమ్పత్తియో పాపుణన్తి, తం బలం పటిక్ఖిపతి. నత్థి వీరియన్తిఆదీని సబ్బాని పురిసకారవేవచనానేవ. ‘‘ఇదం నో వీరియేన ఇదం పురిసథామేన, ఇదం పురిసపరక్కమేన పవత్త’’న్తి ఏవం పవత్తవచనపటిక్ఖేపకరణవసేన పనేతాని విసుం ఆదియన్తి.

సబ్బే సత్తాతి ఓట్ఠగోణగద్రభాదయో అనవసేసే పరిగ్గణ్హాతి. సబ్బే పాణాతి ఏకిన్ద్రియో పాణో, ద్విన్ద్రియో పాణోతిఆదివసేన వదతి. సబ్బే భూతాతి అణ్డకోసవత్థికోసేసు భూతే సన్ధాయ వదతి. సబ్బే జీవాతి సాలియవగోధుమాదయో సన్ధాయ వదతి. తేసు హి సో విరూహనభావేన జీవసఞ్ఞీ. అవసా అబలా అవీరియాతి తేసం అత్తనో వసో వా బలం వా వీరియం వా నత్థి. నియతిసఙ్గతిభావపరిణతాతి ఏత్థ నియతీతి నియతా. సఙ్గతీతి ఛన్నం అభిజాతీనం తత్థ తత్థ గమనం. భావోతి సభావోయేవ. ఏవం నియతియా చ సఙ్గతియా చ భావేన చ పరిణతా నానప్పకారతం పత్తా. యేన హి యథా భవితబ్బం, సో తథేవ భవతి. యేన న భవితబ్బం, సో న భవతీతి దస్సేతి. ఛస్వేవాభిజాతీసూతి ఛసు ఏవ అభిజాతీసు ఠత్వా సుఖఞ్చ దుక్ఖఞ్చ పటిసంవేదేన్తి. అఞ్ఞా సుఖదుక్ఖభూమి నత్థీతి దస్సేతి.

యోనిపముఖసతసహస్సానీతి పముఖయోనీనం ఉత్తమయోనీనం చుద్దససతసహస్సాని అఞ్ఞాని చ సట్ఠిసతాని అఞ్ఞాని చ ఛసతాని. పఞ్చ చ కమ్మునో సతానీతి పఞ్చకమ్మసతాని చ. కేవలం తక్కమత్తకేన నిరత్థకం దిట్ఠిం దీపేతి. పఞ్చ చ కమ్మాని తీణి చ కమ్మానీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. కేచి పనాహు – ‘‘పఞ్చ చ కమ్మానీతి పఞ్చిన్ద్రియవసేన భణతి. తీణీతి కాయకమ్మాదివసేనా’’తి. కమ్మే చ ఉపడ్ఢకమ్మే చాతి ఏత్థ పనస్స కాయకమ్మఞ్చ వచీకమ్మఞ్చ కమ్మన్తి లద్ధి, మనోకమ్మం ఉపడ్ఢకమ్మన్తి. ద్వట్ఠిపటిపదాతి ద్వాసట్ఠి పటిపదాతి వదతి. ద్వట్ఠన్తరకప్పాతి ఏకస్మిం కప్పే చతుసట్ఠి అన్తరకప్పా నామ హోన్తి. అయం పన అఞ్ఞే ద్వే అజానన్తో ఏవమాహ.

ఛళాభిజాతియోతి కణ్హాభిజాతి, నీలాభిజాతి, లోహితాభిజాతి, హలిద్దాభిజాతి, సుక్కాభిజాతి, పరమసుక్కాభిజాతీతి ఇమా ఛ అభిజాతియో వదతి. తత్థ ఓరబ్భికా, సాకుణికా, మాగవికా, సూకరికా, లుద్దా, మచ్ఛఘాతకా చోరా, చోరఘాతకా, బన్ధనాగారికా, యే వా పనఞ్ఞేపి కేచి కురూరకమ్మన్తా, అయం కణ్హాభిజాతీతి (అ. ని. ౬.౫౭) వదతి. భిక్ఖూ నీలాభిజాతీతి వదతి, తే కిర చతూసు పచ్చయేసు కణ్టకే పక్ఖిపిత్వా ఖాదన్తి. ‘‘భిక్ఖూ కణ్టకవుత్తికా’’తి (అ. ని. ౬.౫౭) అయఞ్హిస్స పాళియేవ. అథ వా కణ్టకవుత్తికా ఏవ నామ ఏకే పబ్బజితాతి వదతి. లోహితాభిజాతి నామ నిగణ్ఠా ఏకసాటకాతి వదతి. ఇమే కిర పురిమేహి ద్వీహి పణ్డరతరా. గిహీ ఓదాతవసనా అచేలకసావకా హలిద్దాభిజాతీతి వదతి. ఏవం అత్తనో పచ్చయదాయకే నిగణ్ఠేహిపి జేట్ఠకతరే కరోతి. ఆజీవకా ఆజీవకినియో సుక్కాభిజాతీతి వదతి. తే కిర పురిమేహి చతూహి పణ్డరతరా. నన్దో, వచ్ఛో, కిసో, సఙ్కిచ్ఛో, మక్ఖలిగోసాలో, పరమసుక్కాభిజాతీతి (అ. ని. ౬.౫౭) వదతి. తే కిర సబ్బేహి పణ్డరతరా.

అట్ఠ పురిసభూమియోతి మన్దభూమి, ఖిడ్డాభూమి, పదవీమంసభూమి, ఉజుగతభూమి, సేక్ఖభూమి, సమణభూమి, జినభూమి, పన్నభూమీతి ఇమా అట్ఠ పురిసభూమియోతి వదతి. తత్థ జాతదివసతో పట్ఠాయ సత్తదివసే సమ్బాధట్ఠానతో నిక్ఖన్తత్తా సత్తా మన్దా హోన్తి మోమూహా, అయం మన్దభూమీతి వదతి. యే పన దుగ్గతితో ఆగతా హోన్తి, తే అభిణ్హం రోదన్తి చేవ విరవన్తి చ, సుగతితో ఆగతా తం అనుస్సరిత్వా హసన్తి, అయం ఖిడ్డాభూమి నామ. మాతాపితూనం హత్థం వా పాదం వా మఞ్చం వా పీఠం వా గహేత్వా భూమియం పదనిక్ఖిపనం పదవీమంసభూమి నామ. పదసా గన్తుం సమత్థకాలే ఉజుగతభూమి నామ. సిప్పాని సిక్ఖితకాలే సేక్ఖభూమి నామ. ఘరా నిక్ఖమ్మ పబ్బజితకాలే సమణభూమి నామ. ఆచరియం సేవిత్వా జాననకాలే జినభూమి నామ. భిక్ఖు చ పన్నకో జినో న కిఞ్చి ఆహాతి ఏవం అలాభిం సమణం పన్నభూమీతి వదతి.

ఏకూనపఞ్ఞాస ఆజీవకసతేతి ఏకూనపఞ్ఞాసఆజీవకవుత్తిసతాని. పరిబ్బాజకసతేతి పరిబ్బాజకపబ్బజ్జాసతాని. నాగావాససతేతి నాగమణ్డలసతాని. వీసే ఇన్ద్రియసతేతి వీసతిన్ద్రియసతాని. తింసే నిరయసతేతి తింస నిరయసతాని. రజోధాతుయోతి రజఓకిరణట్ఠానాని, హత్థపిట్ఠిపాదపిట్ఠాదీని సన్ధాయ వదతి. సత్త సఞ్ఞీగబ్భాతి ఓట్ఠగోణగద్రభఅజపసుమిగమహింసే సన్ధాయ వదతి. సత్త అసఞ్ఞీగబ్భాతి సాలివీహియవగోధూమకఙ్గువరకకుద్రూసకే సన్ధాయ వదతి. నిగణ్ఠిగబ్భాతి గణ్ఠిమ్హి జాతగబ్భా, ఉచ్ఛువేళునళాదయో సన్ధాయ వదతి. సత్త దేవాతి బహూ దేవా. సో పన సత్తాతి వదతి. మనుస్సాపి అనన్తా, సో సత్తాతి వదతి. సత్త పిసాచాతి పిసాచా మహన్తమహన్తా సత్తాతి వదతి. సరాతి మహాసరా, కణ్ణముణ్డరథకారఅనోతత్తసీహప్పపాతఛద్దన్తమన్దాకినీకుణాలదహే గహేత్వా వదతి.

పవుటాతి గణ్ఠికా. పపాతాతి మహాపపాతా. పపాతసతానీతి ఖుద్దకపపాతసతాని. సుపినాతి మహాసుపినా. సుపినసతానీతి ఖుద్దకసుపినసతాని. మహాకప్పినోతి మహాకప్పానం. తత్థ ఏకమ్హా మహాసరా వస్ససతే వస్ససతే కుసగ్గేన ఏకం ఉదకబిన్దుం నీహరిత్వా సత్తక్ఖత్తుం తమ్హి సరే నిరుదకే కతే ఏకో మహాకప్పోతి వదతి. ఏవరూపానం మహాకప్పానం చతురాసీతిసతసహస్సాని ఖేపేత్వా బాలే చ పణ్డితే చ దుక్ఖస్సన్తం కరోన్తీతి అయమస్స లద్ధి. పణ్డితోపి కిర అన్తరా విసుజ్ఝితుం న సక్కోతి. బాలోపి తతో ఉద్ధం న గచ్ఛతి.

సీలేనాతి అచేలకసీలేన వా అఞ్ఞేన వా యేన కేనచి. వతేనాతి తాదిసేనేవ వతేన. తపేనాతి తపోకమ్మేన. అపరిపక్కం పరిపాచేతి నామ, యో ‘‘అహం పణ్డితో’’తి అన్తరా విసుజ్ఝతి. పరిపక్కం ఫుస్స ఫుస్స బ్యన్తిం కరోతి నామ యో ‘‘అహం బాలో’’తి వుత్తపరిమాణం కాలం అతిక్కమిత్వా యాతి. హేవం నత్థీతి ఏవం నత్థి. తఞ్హి ఉభయమ్పి న సక్కా కాతున్తి దీపేతి. దోణమితేతి దోణేన మితం వియ. సుఖదుక్ఖేతి సుఖదుక్ఖం. పరియన్తకతేతి వుత్తపరిమాణేన కాలేన కతపరియన్తే. నత్థి హాయనవడ్ఢనేతి నత్థి హాయనవడ్ఢనాని. న సంసారో పణ్డితస్స హాయతి, న బాలస్స వడ్ఢతీతి అత్థో. ఉక్కంసావకంసేతి ఉక్కంసావకంసా. హాయనవడ్ఢనానమేతం అధివచనం.

ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ సాధేన్తో ‘‘సేయ్యథాపి నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సుత్తగుళేతి వేఠేత్వా కతసుత్తగుళే. నిబ్బేఠియమానమేవ పలేతీతి పబ్బతే వా రుక్ఖగ్గే వా ఠత్వా ఖిత్తం సుత్తప్పమాణేన నిబ్బేఠియమానమేవ గచ్ఛతి, సుత్తే ఖీణే తత్థేవ తిట్ఠతి, న గచ్ఛతి. ఏవమేవ వుత్తకాలతో ఉద్ధం న గచ్ఛతీతి దస్సేతి.

అజితకేసకమ్బలవాదవణ్ణనా

౧౭౦-౧౭౨. అజితవాదే నత్థి దిన్నన్తి దిన్నఫలాభావం సన్ధాయ వదతి. యిట్ఠం వుచ్చతి మహాయాగో. హుతన్తి పహేణకసక్కారో అధిప్పేతో. తమ్పి ఉభయం ఫలాభావమేవ సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. సుకతదుక్కటానన్తి సుకతదుక్కటానం, కుసలాకుసలానన్తి అత్థో. ఫలం విపాకోతి యం ఫలన్తి వా విపాకోతి వా వుచ్చతి, తం నత్థీతి వదతి. నత్థి అయం లోకోతి పరలోకే ఠితస్స అయం లోకో నత్థి, నత్థి పరో లోకోతి ఇధ లోకే ఠితస్సాపి పరో లోకో నత్థి, సబ్బే తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జన్తీతి దస్సేతి. నత్థి మాతా నత్థి పితాతి తేసు సమ్మాపటిపత్తిమిచ్ఛాపటిపత్తీనం ఫలాభావవసేన వదతి. నత్థి సత్తా ఓపపాతికాతి చవిత్వా ఉపపజ్జనకా సత్తా నామ నత్థీతి వదతి.

చాతుమహాభూతికోతి చతుమహాభూతమయో. పథవీ పథవికాయన్తి అజ్ఝత్తికపథవీధాతు బాహిరపథవీధాతుం. అనుపేతీతి అనుయాయతి. అనుపగచ్ఛతీతి తస్సేవ వేవచనం. అనుగచ్ఛతీతిపి అత్థో. ఉభయేనాపి ఉపేతి, ఉపగచ్ఛతీతి దస్సేతి. ఆపాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇన్ద్రియానీతి మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియాని ఆకాసం పక్ఖన్దన్తి. ఆసన్దిపఞ్చమాతి నిపన్నమఞ్చేన పఞ్చమా, మఞ్చో చేవ చత్తారో మఞ్చపాదే గహేత్వా ఠితా చత్తారో పురిసా చాతి అత్థో. యావాళాహనాతి యావ సుసానా. పదానీతి ‘అయం ఏవం సీలవా అహోసి, ఏవం దుస్సీలో’తిఆదినా నయేన పవత్తాని గుణాగుణపదాని, సరీరమేవ వా ఏత్థ పదానీతి అధిప్పేతం. కాపోతకానీతి కపోతవణ్ణాని, పారావతపక్ఖవణ్ణానీతి అత్థో. భస్సన్తాతి భస్మన్తా, అయమేవ వా పాళి. ఆహుతియోతి యం పహేణకసక్కారాదిభేదం దిన్నదానం, సబ్బం తం ఛారికావసానమేవ హోతి, న తతో పరం ఫలదాయకం హుత్వా గచ్ఛతీతి అత్థో. దత్తుపఞ్ఞత్తన్తి దత్తూహి బాలమనుస్సేహి పఞ్ఞత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘బాలేహి అబుద్ధీహి పఞ్ఞత్తమిదం దానం, న పణ్డితేహి. బాలా దేన్తి, పణ్డితా గణ్హన్తీ’తి దస్సేతి.

తత్థ పూరణో ‘‘కరోతో న కరీయతి పాప’’న్తి వదన్తో కమ్మం పటిబాహతి. అజితో ‘‘కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి వదన్తో విపాకం పటిబాహతి. మక్ఖలి ‘‘నత్థి హేతూ’’తి వదన్తో ఉభయం పటిబాహతి. తత్థ కమ్మం పటిబాహన్తేనాపి విపాకో పటిబాహితో హోతి, విపాకం పటిబాహన్తేనాపి కమ్మం పటిబాహితం హోతి. ఇతి సబ్బేపేతే అత్థతో ఉభయప్పటిబాహకా అహేతుకవాదా చేవ అకిరియవాదా చ నత్థికవాదా చ హోన్తి.

యే వా పన తేసం లద్ధిం గహేత్వా రత్తిట్ఠానే దివాఠానే నిసిన్నా సజ్ఝాయన్తి వీమంసన్తి, తేసం ‘‘కరోతో న కరీయతి పాపం, నత్థి హేతు, నత్థి పచ్చయో, మతో ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి తస్మిం ఆరమ్మణే మిచ్ఛాసతి సన్తిట్ఠతి, చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, జవనాని జవన్తి, పఠమజవనే సతేకిచ్ఛా హోన్తి, తథా దుతియాదీసు, సత్తమే బుద్ధానమ్పి అతేకిచ్ఛా అనివత్తినో అరిట్ఠకణ్టకసదిసా. తత్థ కోచి ఏకం దస్సనం ఓక్కమతి, కోచి ద్వే, కోచి తీణిపి, ఏకస్మిం ఓక్కన్తేపి, ద్వీసు తీసు ఓక్కన్తేసుపి, నియతమిచ్ఛాదిట్ఠికోవ హోతి; పత్తో సగ్గమగ్గావరణఞ్చేవ మోక్ఖమగ్గావరణఞ్చ, అభబ్బో తస్సత్తభావస్స అనన్తరం సగ్గమ్పి గన్తుం, పగేవ మోక్ఖం. వట్టఖాణు నామేస సత్తో పథవిగోపకో, యేభుయ్యేన ఏవరూపస్స భవతో వుట్ఠానం నత్థి.

‘‘తస్మా అకల్యాణజనం, ఆసీవిసమివోరగం;

ఆరకా పరివజ్జేయ్య, భూతికామో విచక్ఖణో’’తి.

పకుధకచ్చాయనవాదవణ్ణనా

౧౭౩-౧౭౫. పకుధవాదే అకటాతి అకతా. అకటవిధాతి అకతవిధానా. ఏవం కరోహీతి కేనచి కారాపితాపి న హోన్తీతి అత్థో. అనిమ్మితాతి ఇద్ధియాపి న నిమ్మితా. అనిమ్మాతాతి అనిమ్మాపితా, కేచి అనిమ్మాపేతబ్బాతి పదం వదన్తి, తం నేవ పాళియం, న అట్ఠకథాయం దిస్సతి. వఞ్ఝాదిపదత్తయం వుత్తత్థమేవ. న ఇఞ్జన్తీతి ఏసికత్థమ్భో వియ ఠితత్తా న చలన్తి. న విపరిణమన్తీతి పకతిం న జహన్తి. న అఞ్ఞమఞ్ఞం బ్యాబాధేన్తీతి న అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపహనన్తి. నాలన్తి న సమత్థా. పథవికాయోతిఆదీసు పథవీయేవ పథవికాయో, పథవిసమూహో వా. తత్థాతి తేసు జీవసత్తమేసు కాయేసు. సత్తన్నం త్వేవ కాయానన్తి యథా ముగ్గరాసిఆదీసు పహతం సత్థం ముగ్గాదీనం అన్తరేన పవిసతి, ఏవం సత్తన్నం కాయానం అన్తరేన ఛిద్దేన వివరేన సత్థం పవిసతి. తత్థ అహం ఇమం జీవితా వోరోపేమీతి కేవలం సఞ్ఞామత్తమేవ హోతీతి దస్సేతి.

నిగణ్ఠనాటపుత్తవాదవణ్ణనా

౧౭౬-౧౭౮. నాటపుత్తవాదే చాతుయామసంవరసంవుతోతి చతుకోట్ఠాసేన సంవరేన సంవుతో. సబ్బవారివారితో చాతి వారితసబ్బఉదకో పటిక్ఖిత్తసబ్బసీతోదకోతి అత్థో. సో కిర సీతోదకే సత్తసఞ్ఞీ హోతి, తస్మా న తం వళఞ్జేతి. సబ్బవారియుత్తోతి సబ్బేన పాపవారణేన యుత్తో. సబ్బవారిధుతోతి సబ్బేన పాపవారణేన ధుతపాపో. సబ్బవారిఫుటోతి సబ్బేన పాపవారణేన ఫుట్ఠో. గతత్తోతి కోటిప్పత్తచిత్తో. యతత్తోతి సంయతచిత్తో. ఠితత్తోతి సుప్పతిట్ఠితచిత్తో. ఏతస్స వాదే కిఞ్చి సాసనానులోమమ్పి అత్థి, అసుద్ధలద్ధితాయ పన సబ్బా దిట్ఠియేవ జాతా.

సఞ్చయబేలట్ఠపుత్తవాదవణ్ణనా

౧౭౯-౧౮౧. సఞ్చయవాదో అమరావిక్ఖేపే వుత్తనయో ఏవ.

పఠమసన్దిట్ఠికసామఞ్ఞఫలవణ్ణనా

౧౮౨. సోహం, భన్తేతి సో అహం భన్తే, వాలుకం పీళేత్వా తేలం అలభమానో వియ తిత్థియవాదేసు సారం అలభన్తో భగవన్తం పుచ్ఛామీతి అత్థో.

౧౮౩. యథా తే ఖమేయ్యాతి యథా తే రుచ్చేయ్య. దాసోతి అన్తోజాతధనక్కీతకరమరానీతసామందాసబ్యోపగతానం అఞ్ఞతరో. కమ్మకారోతి అనలసో కమ్మకరణసీలోయేవ. దూరతో దిస్వా పఠమమేవ ఉట్ఠహతీతి పుబ్బుట్ఠాయీ. ఏవం ఉట్ఠితో సామినో ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా పాదధోవనాదికత్తబ్బకిచ్చం కత్వా పచ్ఛా నిపతతి నిసీదతీతి పచ్ఛానిపాతీ. సామికమ్హి వా సయనతో అవుట్ఠితే పుబ్బేయేవ వుట్ఠాతీతి పుబ్బుట్ఠాయీ. పచ్చూసకాలతో పట్ఠాయ యావ సామినో రత్తిం నిద్దోక్కమనం, తావ సబ్బకిచ్చాని కత్వా పచ్ఛా నిపతతి, సేయ్యం కప్పేతీతి పచ్ఛానిపాతీ. కిం కరోమి, కిం కరోమీతి ఏవం కింకారమేవ పటిసుణన్తో విచరతీతి కిం కారపటిస్సావీ. మనాపమేవ కిరియం కరోతీతి మనాపచారీ. పియమేవ వదతీతి పియవాదీ. సామినో తుట్ఠపహట్ఠం ముఖం ఉల్లోకయమానో విచరతీతి ముఖుల్లోకకో.

దేవో మఞ్ఞేతి దేవో వియ. సో వతస్సాహం పుఞ్ఞాని కరేయ్యన్తి సో వత అహం ఏవరూపో అస్సం, యది పుఞ్ఞాని కరేయ్యన్తి అత్థో. ‘‘సో వతస్స’స్స’’న్తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. యంనూనాహన్తి సచే దానం దస్సామి, యం రాజా ఏకదివసం దేతి, తతో సతభాగమ్పి యావజీవం న సక్ఖిస్సామి దాతున్తి పబ్బజ్జాయం ఉస్సాహం కత్వా ఏవం చిన్తనభావం దస్సేతి.

కాయేన సంవుతోతి కాయేన పిహితో హుత్వా అకుసలస్స పవేసనద్వారం థకేత్వాతి అత్థో. ఏసేవ నయో సేసపదద్వయేపి. ఘాసచ్ఛాదనపరమతాయాతి ఘాసచ్ఛాదనేన పరమతాయ ఉత్తమతాయ, ఏతదత్థమ్పి అనేసనం పహాయ అగ్గసల్లేఖేన సన్తుట్ఠోతి అత్థో. అభిరతో పవివేకేతి ‘‘కాయవివేకో చ వివేకట్ఠకాయానం, చిత్తవివేకో చ నేక్ఖమ్మాభిరతానం, పరమవోదానప్పత్తానం ఉపధివివేకో చ నిరుపధీనం పుగ్గలానం విసఙ్ఖారగతాన’’న్తి ఏవం వుత్తే తివిధేపి వివేకే రతో; గణసఙ్గణికం పహాయ కాయేన ఏకో విహరతి, చిత్తకిలేససఙ్గణికం పహాయ అట్ఠసమాపత్తివసేన ఏకో విహరతి, ఫలసమాపత్తిం వా నిరోధసమాపత్తిం వా పవిసిత్వా నిబ్బానం పత్వా విహరతీతి అత్థో. యగ్ఘేతి చోదనత్థే నిపాతో.

౧౮౪. ఆసనేనపి నిమన్తేయ్యామాతి నిసిన్నాసనం పప్ఫోటేత్వా ఇధ నిసీదథాతి వదేయ్యామ. అభినిమన్తేయ్యామపి నన్తి అభిహరిత్వాపి నం నిమన్తేయ్యామ. తత్థ దువిధో అభిహారో – వాచాయ చేవ కాయేన చ. తుమ్హాకం ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే అమ్హాకం చీవరాదీహి వదేయ్యాథ యేనత్థోతి వదన్తో హి వాచాయ అభిహరిత్వా నిమన్తేతి నామ. చీవరాదివేకల్లం సల్లక్ఖేత్వా ఇదం గణ్హాథాతి తాని దేన్తో పన కాయేన అభిహరిత్వా నిమన్తేతి నామ. తదుభయమ్పి సన్ధాయ అభినిమన్తేయ్యామపి నన్తి ఆహ. ఏత్థ చ గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారోతి యం కిఞ్చి గిలానస్స సప్పాయం ఓసధం. వచనత్థో పన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తో. రక్ఖావరణగుత్తిన్తి రక్ఖాసఙ్ఖాతఞ్చేవ ఆవరణసఙ్ఖాతఞ్చ గుత్తిం. సా పనేసా న ఆవుధహత్థే పురిసే ఠపేన్తేన ధమ్మికా నామ సంవిదహితా హోతి. యథా పన అవేలాయ కట్ఠహారికపణ్ణహారికాదయో విహారం న పవిసన్తి, మిగలుద్దకాదయో విహారసీమాయ మిగే వా మచ్ఛే వా న గణ్హన్తి, ఏవం సంవిదహన్తేన ధమ్మికా నామ రక్ఖా సంవిహితా హోతి, తం సన్ధాయాహ – ‘‘ధమ్మిక’’న్తి.

౧౮౫. యది ఏవం సన్తేతి యది తవ దాసో తుయ్హం సన్తికా అభివాదనాదీని లభేయ్య. ఏవం సన్తే. అద్ధాతి ఏకంసవచనమేతం. పఠమన్తి భణన్తో అఞ్ఞస్సాపి అత్థితం దీపేతి. తేనేవ చ రాజా సక్కా పన, భన్తే, అఞ్ఞమ్పీతిఆదిమాహ.

దుతియసన్దిట్ఠికసామఞ్ఞఫలవణ్ణనా

౧౮౬-౧౮౮. కసతీతి కస్సకో. గేహస్స పతి, ఏకగేహమత్తే జేట్ఠకోతి గహపతికో. బలిసఙ్ఖాతం కరం కరోతీతి కరకారకో. ధఞ్ఞరాసిం ధనరాసిఞ్చ వడ్ఢేతీతి రాసివడ్ఢకో.

అప్పం వాతి పరిత్తకం వా అన్తమసో తణ్డులనాళిమత్తకమ్పి. భోగక్ఖన్ధన్తి భోగరాసిం. మహన్తం వాతి విపులం వా. యథా హి మహన్తం పహాయ పబ్బజితుం దుక్కరం, ఏవం అప్పమ్పీతి దస్సనత్థం ఉభయమాహ. దాసవారే పన యస్మా దాసో అత్తనోపి అనిస్సరో, పగేవ భోగానం. యఞ్హి తస్స ధనం, తం సామికానఞ్ఞేవ హోతి, తస్మా భోగగ్గహణం న కతం. ఞాతియేవ ఞాతిపరివట్టో.

పణీతతరసామఞ్ఞఫలవణ్ణనా

౧౮౯. సక్కా పన, భన్తే, అఞ్ఞమ్పి దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇధ ఏవమేవాతి న వుత్తం. తం కస్మాతి చే, ఏవమేవాతి హి వుచ్చమానే పహోతి భగవా సకలమ్పి రత్తిన్దివం తతో వా భియ్యోపి ఏవరూపాహి ఉపమాహి సామఞ్ఞఫలం దీపేతుం. తత్థ కిఞ్చాపి ఏతస్స భగవతో వచనసవనే పరియన్తం నామ నత్థి, తథాపి అత్థో తాదిసోయేవ భవిస్సతీతి చిన్తేత్వా ఉపరి విసేసం పుచ్ఛన్తో ఏవమేవాతి అవత్వా – ‘‘అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చా’’తి ఆహ. తత్థ అభిక్కన్తతరన్తి అభిమనాపతరం అతిసేట్ఠతరన్తి అత్థో. పణీతతరన్తి ఉత్తమతరం. తేన హీతి ఉయ్యోజనత్థే నిపాతో. సవనే ఉయ్యోజేన్తో హి నం ఏవమాహ. సుణోహీతి అభిక్కన్తతరఞ్చ పణీతతరఞ్చ సామఞ్ఞఫలం సుణాతి.

సాధుకం మనసికరోహీతి ఏత్థ పన సాధుకం సాధూతి ఏకత్థమేతం. అయఞ్హి సాధు-సద్దో ఆయాచనసమ్పటిచ్ఛనసమ్పహంసనసున్దర దళ్హీకమ్మాదీసు దిస్సతి. ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సఙ్ఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతూ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౯౫) హి ఆయాచనే దిస్సతి. ‘‘సాధు, భన్తేతి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౮౬) సమ్పటిచ్ఛనే. ‘‘సాధు సాధు, సారిపుత్తా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౪౯) సమ్పహంసనే.

‘‘సాధు ధమ్మరుచి రాజా, సాధు పఞ్ఞాణవా నరో;

సాధు మిత్తానమద్దుబ్భో, పాపస్సాకరణం సుఖ’’న్తి. (జా. ౨.౧౭.౧౦౧);

ఆదీసు సున్దరే. ‘‘తేన హి, బ్రాహ్మణ, సుణోహి సాధుకం మనసి కరోహీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౧౯౨) సాధుకసద్దోయేవ దళ్హీకమ్మే, ఆణత్తియన్తిపి వుచ్చతి. ఇధాపి అస్స ఏత్థేవ దళ్హీకమ్మే చ ఆణత్తియఞ్చ వేదితబ్బో. సున్దరేపి వట్టతి. దళ్హీకమ్మత్థేన హి దళ్హమిమం ధమ్మం సుణాహి, సుగ్గహితం గణ్హన్తో. ఆణత్తిఅత్థేన మమ ఆణత్తియా సుణాహి, సున్దరత్థేన సున్దరమిమం భద్దకం ధమ్మం సుణాహీతి ఏవం దీపితం హోతి.

మనసి కరోహీతి ఆవజ్జ, సమన్నాహరాతి అత్థో, అవిక్ఖిత్తచిత్తో హుత్వా నిసామేహి, చిత్తే కరోహీతి అధిప్పాయో. అపి చేత్థ సుణోహీతి సోతిన్ద్రియవిక్ఖేపనివారణమేతం. సాధుకం మనసి కరోహీతి మనసికారే దళ్హీకమ్మనియోజనేన మనిన్ద్రియవిక్ఖేపనివారణం. పురిమఞ్చేత్థ బ్యఞ్జనవిపల్లాసగ్గాహవారణం, పచ్ఛిమం అత్థవిపల్లాసగ్గాహవారణం. పురిమేన చ ధమ్మస్సవనే నియోజేతి, పచ్ఛిమేన సుతానం ధమ్మానం ధారణూపపరిక్ఖాదీసు. పురిమేన చ సబ్యఞ్జనో అయం ధమ్మో, తస్మా సవనీయోతి దీపేతి. పచ్ఛిమేన సత్థో, తస్మా సాధుకం మనసి కాతబ్బోతి. సాధుకపదం వా ఉభయపదేహి యోజేత్వా యస్మా అయం ధమ్మో ధమ్మగమ్భీరో చేవ దేసనాగమ్భీరో చ, తస్మా సుణాహి సాధుకం, యస్మా అత్థగమ్భీరో చ పటివేధగమ్భీరో చ, తస్మా సాధుకం మనసి కరోహీతి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా. భాసిస్సామీతి సక్కా మహారాజాతి ఏవం పటిఞ్ఞాతం సామఞ్ఞఫలదేసనం విత్థారతో భాసిస్సామి. ‘‘దేసేస్సామీ’’తి హి సఙ్ఖిత్తదీపనం హోతి. భాసిస్సామీతి విత్థారదీపనం. తేనాహ వఙ్గీసత్థేరో –

‘‘సఙ్ఖిత్తేనపి దేసేతి, విత్థారేనపి భాసతి;

సాళికాయివ నిగ్ఘోసో, పటిభానం ఉదీరయీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౧౪);

ఏవం వుత్తే ఉస్సాహజాతో హుత్వా – ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో భగవతో పచ్చస్సోసి భగవతో వచనం సమ్పటిచ్ఛి, పటిగ్గహేసీతి వుత్తం హోతి.

౧౯౦. అథస్స భగవా ఏతదవోచ, ఏతం అవోచ, ఇదాని వత్తబ్బం ‘‘ఇధ మహారాజా’’తిఆదిం సకలం సుత్తం అవోచాతి అత్థో. తత్థ ఇధాతి దేసాపదేసే నిపాతో, స్వాయం కత్థచి లోకం ఉపాదాయ వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతీ’’తి. కత్థచి సాసనం యథాహ – ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, పఠమో సమణో, ఇధ దుతియో సమణో’’తి (అ. ని. ౪.౨౪౧). కత్థచి ఓకాసం. యథాహ –

‘‘ఇధేవ తిట్ఠమానస్స, దేవభూతస్స మే సతో;

పునరాయు చ మే లద్ధో, ఏవం జానాహి మారిసా’’తి. (దీ. ని. ౨.౩౬౯);

కత్థచి పదపూరణమత్తమేవ. యథాహ ‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, భుత్తావీ అస్సం పవారితో’’తి (మ. ని. ౧.౩౦). ఇధ పన లోకం ఉపాదాయ వుత్తోతి వేదితబ్బో. మహారాజాతి యథా పటిఞ్ఞాతం దేసనం దేసేతుం పున మహారాజాతి ఆలపతి. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘మహారాజ ఇమస్మిం లోకే తథాగతో ఉప్పజ్జతి అరహం…పే… బుద్ధో భగవా’’తి. తత్థ తథాగతసద్దో బ్రహ్మజాలే వుత్తో. అరహన్తిఆదయో విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితా. లోకే ఉప్పజ్జతీతి ఏత్థ పన లోకోతి – ఓకాసలోకో సత్తలోకో సఙ్ఖారలోకోతి తివిధో. ఇధ పన సత్తలోకో అధిప్పేతో. సత్తలోకే ఉప్పజ్జమానోపి చ తథాగతో న దేవలోకే, న బ్రహ్మలోకే, మనుస్సలోకేవ ఉప్పజ్జతి. మనుస్సలోకేపి న అఞ్ఞస్మిం చక్కవాళే, ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే. తత్రాపి న సబ్బట్ఠానేసు, ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ గజఙ్గలం నామ నిగమో తస్సాపరేన మహాసాలో, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా ఓరతో మజ్ఝే, పురత్థిమదక్ఖిణాయ దిసాయ సలళవతీ నామ నదీ. తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే, దక్ఖిణాయ దిసాయ సేతకణ్ణికం నామ నిగమో, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే, పచ్ఛిమాయ దిసాయ థూణం నామ బ్రాహ్మణగామో, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే, ఉత్తరాయ దిసాయ ఉసిరద్ధజో నామ పబ్బతో, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా ఓరతో మజ్ఝే’’తి ఏవం పరిచ్ఛిన్నే ఆయామతో తియోజనసతే, విత్థారతో అడ్ఢతేయ్యయోజనసతే, పరిక్ఖేపతో నవయోజనసతే మజ్ఝిమపదేసే ఉప్పజ్జతి. న కేవలఞ్చ తథాగతో, పచ్చేకబుద్ధా, అగ్గసావకా, అసీతిమహాథేరా, బుద్ధమాతా, బుద్ధపితా, చక్కవత్తీ రాజా అఞ్ఞే చ సారప్పత్తా బ్రాహ్మణగహపతికా ఏత్థేవుప్పజ్జన్తి.

తత్థ తథాగతో సుజాతాయ దిన్నమధుపాయాసభోజనతో యావ అరహత్తమగ్గో, తావ ఉప్పజ్జతి నామ, అరహత్తఫలే ఉప్పన్నో నామ. మహాభినిక్ఖమనతో వా యావ అరహత్తమగ్గో. తుసితభవనతో వా యావ అరహత్తమగ్గో. దీపఙ్కరపాదమూలతో వా యావ అరహత్తమగ్గో, తావ ఉప్పజ్జతి నామ, అరహత్తఫలే ఉప్పన్నో నామ. ఇధ సబ్బపఠమం ఉప్పన్నభావం సన్ధాయ ఉప్పజ్జతీతి వుత్తం. తథాగతో లోకే ఉప్పన్నో హోతీతి అయఞ్హేత్థ అత్థో.

సో ఇమం లోకన్తి సో భగవా ఇమం లోకం. ఇదాని వత్తబ్బం నిదస్సేతి. సదేవకన్తి సహ దేవేహి సదేవకం. ఏవం సహ మారేన సమారకం, సహ బ్రహ్మునా సబ్రహ్మకం, సహ సమణబ్రాహ్మణేహి సస్సమణబ్రాహ్మణిం. పజాతత్తా పజా, తం పజం. సహ దేవమనుస్సేహి సదేవమనుస్సం. తత్థ సదేవకవచనేన పఞ్చ కామావచరదేవగ్గహణం వేదితబ్బం. సమారక – వచనేన ఛట్ఠకామావచరదేవగ్గహణం. సబ్రహ్మకవచనేన బ్రహ్మకాయికాదిబ్రహ్మగ్గహణం. సస్సమణబ్రాహ్మణీవచనేన సాసనస్స పచ్చత్థికపచ్చామిత్తసమణబ్రాహ్మణగ్గహణం, సమితపాపబాహితపాపసమణబ్రాహ్మణగ్గహణఞ్చ. పజావచనేన సత్తలోకగ్గహణం. సదేవమనుస్సవచనేన సమ్ముతిదేవఅవసేసమనుస్సగ్గహణం. ఏవమేత్థ తీహి పదేహి ఓకాసలోకేన సద్ధిం సత్తలోకో. ద్వీహి పజావసేన సత్తలోకోవ గహితోతి వేదితబ్బో.

అపరో నయో, సదేవకగ్గహణేన అరూపావచరదేవలోకో గహితో. సమారకగ్గహణేన ఛ కామావచరదేవలోకో. సబ్రహ్మకగ్గహణేన రూపీ బ్రహ్మలోకో. సస్సమణబ్రాహ్మణాదిగ్గహణేన చతుపరిసవసేన సమ్ముతిదేవేహి వా సహ మనుస్సలోకో, అవసేససబ్బసత్తలోకో వా.

అపి చేత్థ సదేవకవచనేన ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతో సబ్బస్స లోకస్స సచ్ఛికతభావమాహ. తతో యేసం అహోసి – ‘‘మారో మహానుభావో ఛ కామావచరిస్సరో వసవత్తీ, కిం సోపి ఏతేన సచ్ఛికతో’’తి, తేసం విమతిం విధమన్తో ‘‘సమారక’’న్తి ఆహ. యేసం పన అహోసి – ‘‘బ్రహ్మా మహానుభావో ఏకఙ్గులియా ఏకస్మిం చక్కవాళసహస్సే ఆలోకం ఫరతి, ద్వీహి …పే… దసహి అఙ్గులీహి దససు చక్కవాళసహస్సేసు ఆలోకం ఫరతి. అనుత్తరఞ్చ ఝానసమాపత్తిసుఖం పటిసంవేదేతి, కిం సోపి సచ్ఛికతో’’తి, తేసం విమతిం విధమన్తో సబ్రహ్మకన్తి ఆహ. తతో యే చిన్తేసుం – ‘‘పుథూ సమణబ్రాహ్మణా సాసనస్స పచ్చత్థికా, కిం తేపి సచ్ఛికతా’’తి, తేసం విమతిం విధమన్తో సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజన్తి ఆహ. ఏవం ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠానం సచ్ఛికతభావం పకాసేత్వా అథ సమ్ముతిదేవే అవసేసమనుస్సే చ ఉపాదాయ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన సేససత్తలోకస్స సచ్ఛికతభావం పకాసేన్తో సదేవమనుస్సన్తి ఆహ. అయమేత్థ భావానుక్కమో.

పోరాణా పనాహు సదేవకన్తి దేవేహి సద్ధిం అవసేసలోకం. సమారకన్తి మారేన సద్ధిం అవసేసలోకం. సబ్రహ్మకన్తి బ్రహ్మేహి సద్ధిం అవసేసలోకం. ఏవం సబ్బేపి తిభవూపగే సత్తే తీహాకారేహి తీసు పదేసు పక్ఖిపిత్వా పున ద్వీహి పదేహి పరియాదియన్తో సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సన్తి ఆహ. ఏవం పఞ్చహిపి పదేహి తేన తేనాకారేన తేధాతుకమేవ పరియాదిన్నన్తి.

సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతీతి ఏత్థ పన సయన్తి సామం అపరనేయ్యో హుత్వా. అభిఞ్ఞాతి అభిఞ్ఞాయ, అధికేన ఞాణేన ఞత్వాతి అత్థో. సచ్ఛికత్వాతి పచ్చక్ఖం కత్వా, ఏతేన అనుమానాదిపటిక్ఖేపో కతో హోతి. పవేదేతీతి బోధేతి విఞ్ఞాపేతి పకాసేతి.

సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం…పే… పరియోసానకల్యాణన్తి సో భగవా సత్తేసు కారుఞ్ఞతం పటిచ్చ హిత్వాపి అనుత్తరం వివేకసుఖం ధమ్మం దేసేతి. తఞ్చ ఖో అప్పం వా బహుం వా దేసేన్తో ఆదికల్యాణాదిప్పకారమేవ దేసేతి. ఆదిమ్హిపి, కల్యాణం భద్దకం అనవజ్జమేవ కత్వా దేసేతి, మజ్ఝేపి, పరియోసానేపి, కల్యాణం భద్దకం అనవజ్జమేవ కత్వా దేసేతీతి వుత్తం హోతి. తత్థ అత్థి దేసనాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానం, అత్థి సాసనస్స. దేసనాయ తావ చతుప్పదికాయపి గాథాయ పఠమపాదో ఆది నామ, తతో ద్వే మజ్ఝం నామ, అన్తే ఏకో పరియోసానం నామ. ఏకానుసన్ధికస్స సుత్తస్స నిదానం ఆది, ఇదమవోచాతి పరియోసానం, ఉభిన్నమన్తరా మజ్ఝం. అనేకానుసన్ధికస్స సుత్తస్స పఠమానుసన్ధి ఆది, అన్తే అనుసన్ధి పరియోసానం, మజ్ఝే ఏకో వా ద్వే వా బహూ వా మజ్ఝమేవ.

సాసనస్స పన సీలసమాధివిపస్సనా ఆది నామ. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధం దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తి (సం. ని. ౫.౩౬౯). ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, మజ్ఝిమా పటిపదా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా’’తి ఏవం వుత్తో పన అరియమగ్గో మజ్ఝం నామ. ఫలఞ్చేవ నిబ్బానఞ్చ పరియోసానం నామ. ‘‘ఏతదత్థమిదం, బ్రాహ్మణ, బ్రహ్మచరియం, ఏతం సారం, ఏతం పరియోసాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౩౨౪) హి ఏత్థ ఫలం పరియోసానన్తి వుత్తం. ‘‘నిబ్బానోగధం హి, ఆవుసో విసాఖ, బ్రహ్మచరియం వుస్సతి, నిబ్బానపరాయనం నిబ్బానపరియోసాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౪౬౬) ఏత్థ నిబ్బానం పరియోసానన్తి వుత్తం. ఇధ దేసనాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానం అధిప్పేతం. భగవా హి ధమ్మం దేసేన్తో ఆదిమ్హి సీలం దస్సేత్వా మజ్ఝే మగ్గం పరియోసానే నిబ్బానం దస్సేతి. తేన వుత్తం – ‘‘సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణ’’న్తి. తస్మా అఞ్ఞోపి ధమ్మకథికో ధమ్మం కథేన్తో –

‘‘ఆదిమ్హి సీలం దస్సేయ్య, మజ్ఝే మగ్గం విభావయే;

పరియోసానమ్హి నిబ్బానం, ఏసా కథికసణ్ఠితీ’’తి.