౧. పచ్చయచతుక్కం

తత్థ యదేతం సబ్బపఠమే అవిజ్జామూలకే నయే పచ్చయచతుక్కం, తస్మిం పఠమో నామరూపట్ఠానే నామస్స, సళాయతనట్ఠానే ఛట్ఠాయతనస్స చ వుత్తత్తా అపరిపుణ్ణఅఙ్గద్వయయుత్తో ద్వాదసఙ్గికవారో నామ. దుతియో నామరూపట్ఠానే నామస్సేవ, సళాయతనట్ఠానే చ న కస్సచి వుత్తత్తా అపరిపుణ్ణఏకఙ్గయుత్తో ఏకాదసఙ్గికవారో నామ. తతియో సళాయతనట్ఠానే ఛట్ఠాయతనస్స వుత్తత్తా పరిపుణ్ణఏకఙ్గయుత్తో ద్వాదసఙ్గికవారో నామ. చతుత్థో పన పరిపుణ్ణద్వాదసఙ్గికోయేవ.

తత్థ సియా – అయమ్పి ఛట్ఠాయతనపచ్చయా ఫస్సోతి వుత్తత్తా అపరిపుణ్ణేకఙ్గయుత్తోయేవాతి? న, తస్స అనఙ్గత్తా. ఫస్సోయేవ హేత్థ అఙ్గం, న ఛట్ఠాయతనం. తస్మా తస్స అనఙ్గత్తా నాయం అపరిపుణ్ణేకఙ్గయుత్తోతి. అట్ఠకథాయం పన వుత్తం – ‘‘పఠమో సబ్బసఙ్గాహికట్ఠేన, దుతియో పచ్చయవిసేసట్ఠేన, తతియో గబ్భసేయ్యకసత్తానం వసేన, చతుత్థో ఓపపాతికసత్తానం వసేన గహితో. తథా పఠమో సబ్బసఙ్గాహికట్ఠేన, దుతియో పచ్చయవిసేసట్ఠేన, తతియో అపరిపుణ్ణాయతనవసేన, చతుత్థో పరిపుణ్ణాయతనవసేన గహితో. తథా పఠమో సబ్బసఙ్గాహికట్ఠేన, దుతియో మహానిదానసుత్తన్తవసేన (దీ. ని. ౨.౯౫ ఆదయో), తతియో రూపభవవసేన, చతుత్థో కామభవవసేన గహితో’’తి.

తత్థ పఠమో ఇమేసు దుతియాదీసు తీసు వారేసు న కత్థచి న పవిసతీతి సబ్బసఙ్గాహికోతి వుత్తో. సేసానం విసేసో పరతో ఆవిభవిస్సతి. తస్సావిభావత్థం –

యం యత్థ అఞ్ఞథా వుత్తం, అవుత్తఞ్చాపి యం యహిం;

యం యథా పచ్చయో యస్స, తం సబ్బముపలక్ఖయే.

తత్రాయం నయో – అవిసేసేన తావ చతూసుపి ఏతేసు సుత్తన్తభాజనియే వియ సఙ్ఖారాతి అవత్వా సఙ్ఖారోతి వుత్తం, తం కస్మాతి? ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా. తత్ర హి నానాచిత్తక్ఖణికో పచ్చయాకారో విభత్తో. ఇధ ఏకచిత్తక్ఖణికో ఆరద్ధో. ఏకచిత్తక్ఖణే చ బహూ చేతనా న సన్తీతి సఙ్ఖారాతి అవత్వా సఙ్ఖారోతి వుత్తం.

పఠమవారే పనేత్థ ఏకచిత్తక్ఖణపరియాపన్నధమ్మసఙ్గహణతో సబ్బట్ఠానసాధారణతో చ రూపం ఛడ్డేత్వా ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామ’’న్త్వేవ వుత్తం. తఞ్హి ఏకచిత్తక్ఖణపరియాపన్నం సబ్బట్ఠానసాధారణఞ్చ, న కత్థచి విఞ్ఞాణప్పవత్తిట్ఠానే న పవత్తతి. యస్మా చ ఏకచిత్తక్ఖణపరియాపన్నో ఏకోవేత్థ ఫస్సో, తస్మా తస్సానురూపం పచ్చయభూతం ఆయతనం గణ్హన్తో సళాయతనట్ఠానే ‘‘నామపచ్చయా ఛట్ఠాయతన’’న్తి ఏకం మనాయతనంయేవ ఆహ. తఞ్హి ఏకస్స అకుసలఫస్సస్స అనురూపం పచ్చయభూతం. కామఞ్చేతం సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణన్తి ఏత్థాపి వుత్తం, హేతుఫలవిసేసదస్సనత్థం పన అఙ్గపుణ్ణత్థఞ్చ పున ఇధ గహితం. తత్ర హి ఏతస్స విసేసేన సఙ్ఖారో హేతు, అవిసేసేన నామం ఫలం. ఇధ పనస్స అవిసేసేన నామం హేతు, విసేసేన ఫస్సో ఫలన్తి. సోకాదయో పన యస్మా సబ్బే ఏకచిత్తక్ఖణే న సమ్భవన్తి, సబ్బస్మిఞ్చ చిత్తప్పవత్తిట్ఠానే చేవ చిత్తే చ న పవత్తన్తి, తస్మా న గహితా. జాతిజరామరణాని పన అచిత్తక్ఖణమత్తానిపి సమానాని చిత్తక్ఖణే అన్తోగధత్తా అఙ్గపరిపూరణత్థం గహితాని. ఏవం తావేత్థ ‘యం అఞ్ఞథా వుత్తం. యఞ్చ అవుత్తం’ తం వేదితబ్బం.

యం పనేత్థ ఇతో పరేసు వారేసు వుత్తం, తస్సత్థో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. యస్మిం యస్మిం పన వారే యో యో విసేసో ఆగతో, తం తం తత్థ తత్థేవ పకాసయిస్సామ.

‘యం యథా పచ్చయో యస్సా’తి ఏత్థ పన సఙ్ఖారస్స అవిజ్జా సమ్పయుత్తధమ్మసాధారణేహి సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి ఛహి హేతుపచ్చయేన చాతి సత్తధా పచ్చయో. తత్థ యస్మా పరతో హేతుచతుక్కాదీని తీణి చతుక్కాని అవిగతసమ్పయుత్తఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయవసేన వుత్తాని, తస్మా ఇధ తాని అపనేత్వా అవసేసానం వసేన అవిజ్జా సఙ్ఖారస్స చతుధా పచ్చయోతి వేదితబ్బో.

సఙ్ఖారో విఞ్ఞాణస్స సాధారణేహి ఛహి, కమ్మాహారపచ్చయేహి చాతి అట్ఠధా పచ్చయో. ఇధ పన తేయేవ తయో అపనేత్వా పఞ్చధా. విఞ్ఞాణం నామస్స సాధారణేహి ఛహి, ఇన్ద్రియాహారాధిపతీహి చాతి నవధా. ఇధ పన తయో అపనేత్వా ఛధా. నామం ఛట్ఠాయతనస్స సాధారణేహి ఛహి. కిఞ్చి పనేత్థ అధిపతిపచ్చయేన, కిఞ్చి ఆహారపచ్చయాదీహీతి అనేకధా. ఇధ పన తేయేవ తయో అపనేత్వా తిధా చతుధా పఞ్చధా వా. ఛట్ఠాయతనం ఫస్సస్స యథా విఞ్ఞాణం నామస్స. ఏవం ఫస్సో వేదనాయ సాధారణేహి ఛహి ఆహారపచ్చయేన చాతి సత్తధా. ఇధ పన తేయేవ తయో అపనేత్వా చతుధా. వేదనా తణ్హాయ సాధారణేహి ఛహి ఝానిన్ద్రియపచ్చయేహి చాతి అట్ఠధా. ఇధ పన తేయేవ తయో అపనేత్వా పఞ్చధా. తణ్హా ఉపాదానస్స, యథా అవిజ్జా సఙ్ఖారస్స. ఏవం ఉపాదానం భవస్స సాధారణేహి ఛహి మగ్గపచ్చయేన చాతి సత్తధా. ఇధ పన తేయేవ తయో అపనేత్వా చతుధా. భవో జాతియా, యస్మా జాతీతి ఇధ సఙ్ఖతలక్ఖణం అధిప్పేతం, తస్మా పరియాయేన ఉపనిస్సయపచ్చయేనేవ పచ్చయో. తథా జాతి జరామరణస్సాతి.

యే పన ఏవం వదన్తి – ‘‘ఇమస్మిం చతుక్కే సబ్బేసమ్పి సఙ్ఖారాదీనం అవిజ్జాదయో సహజాతపచ్చయేన పచ్చయా హోన్తి. సహజాతపచ్చయవసేనేవ హి పఠమవారో ఆరద్ధో’’తి, తే భవాదీనం తథా అభావం సేసపచ్చయానఞ్చ సమ్భవం దస్సేత్వా పటిక్ఖిపితబ్బా. న హి భవో జాతియా సహజాతపచ్చయో హోతి, న జాతి జరామరణస్స. యే చేతేసం సఙ్ఖరాదీనం అవసేసా పచ్చయా వుత్తా, తేపి సమ్భవన్తియేవ. తస్మా న సక్కా ఛడ్డేతున్తి. ఏవం తావ పఠమవారే యం యత్థ అఞ్ఞథా వుత్తం, అవుత్తఞ్చాపి యం యహిం, యఞ్చ యథా యస్స పచ్చయో హోతి, తం వేదితబ్బం. దుతియవారాదీసుపి ఏసేవ నయో.

అయం పన విసేసో – దుతియవారే ‘‘నామపచ్చయా ఫస్సో’’తి వత్వా సళాయతనట్ఠానే న కిఞ్చి వుత్తం, తం కిమత్థన్తి? పచ్చయవిసేసదస్సనత్థఞ్చేవ మహానిదానదేసనాసఙ్గహత్థఞ్చ. ఫస్సస్స హి న కేవలఞ్చ ఛట్ఠాయతనమేవ పచ్చయో, వేదనాక్ఖన్ధాదయో పన తయో ఖన్ధాపి పచ్చయాయేవ. మహానిదానసుత్తన్తే చస్స ‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా ఫస్సోతి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం. కిం పచ్చయా ఫస్సోతి? ఇతి చే వదేయ్య, నామపచ్చయా ఫస్సోతి ఇచ్చస్స వచనీయ’’న్తి (దీ. ని. ౨.౯౬). ఏవం సళాయతనం ఛడ్డేత్వా ఏకాదసఙ్గికో పటిచ్చసముప్పాదో వుత్తో. తస్మా ఇమస్స పచ్చయవిసేసస్స దస్సనత్థం ఇమిస్సా చ మహానిదానసుత్తన్తదేసనాయ పరిగ్గహత్థం దుతియవారే ‘‘నామపచ్చయా ఫస్సో’’తి వత్వా సళాయతనట్ఠానే న కిఞ్చి వుత్తన్తి. ఏస తావ దుతియవారే విసేసో.

తతియవారే పన ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి సుత్తన్తభాజనీయే ఆగతమేవ చతుత్థమఙ్గం వుత్తం, తం ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా పచ్చయాకారస్స ఇధ అయుత్తన్తి చే? తం నాయుత్తం. కస్మా? సకక్ఖణే పచ్చయభావతో. సచేపి హి తత్థ రూపం చిత్తక్ఖణతో ఉద్ధం తిట్ఠతి, తథాపిస్స తం విఞ్ఞాణం సకక్ఖణే పచ్చయో హోతి. కథం? పురేజాతస్స తావ చిత్తసముట్ఠానస్స అఞ్ఞస్స వా పచ్ఛాజాతపచ్చయేన. వుత్తఞ్చేతం ‘‘పచ్ఛాజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౧). సహజాతస్స పన చిత్తసముట్ఠానస్స నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో. యథాహ ‘‘చిత్తచేతసికా ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౮).

యది ఏవం, పురిమవారేసు కస్మా ఏవం న వుత్తన్తి? రూపప్పవత్తిదేసం సన్ధాయ దేసితత్తా. అయఞ్హి పచ్చయాకారో రూపప్పవత్తిదేసే కామభవే గబ్భసేయ్యకానఞ్చేవ అపరిపుణ్ణాయతనఓపపాతికానఞ్చ రూపావచరదేవానఞ్చ వసేన దేసితో. తేనేవేత్థ ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి అవత్వా ఛట్ఠాయతనన్తి వుత్తం. తత్థ నామం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. రూపం పన హదయరూపం వేదితబ్బం. తం పనేతస్స ఛట్ఠాయతనస్స నిస్సయపచ్చయేన చేవ పురేజాతపచ్చయేన చాతి ద్విధా పచ్చయో హోతీతి ఏస తతియవారే విసేసో.

చతుత్థవారో పన యోనివసేన ఓపపాతికానం, ఆయతనవసేన పరిపుణ్ణాయతనానం, భవవసేన కామావచరసత్తానం వసేన వుత్తో. తేనేవేత్థ ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి వుత్తం. తత్థ నామం ఛట్ఠాయతనస్స సహజాతాదీహి, చక్ఖాయతనాదీనం పచ్ఛాజాతపచ్చయేన. రూపే హదయరూపం ఛట్ఠాయతనస్స నిస్సయపచ్చయపురేజాతపచ్చయేహి, చత్తారి మహాభూతాని చక్ఖాయతనాదీనం సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతేహి. యస్మా పనేస ఏకచిత్తక్ఖణికో పచ్చయాకారో, తస్మా ఏత్థ సళాయతనపచ్చయాతి అవత్వా ‘‘ఛట్ఠాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి వుత్తోతి అయం చతుత్థవారే విసేసో.

ఏవమేతేసం నానాకరణం ఞత్వా పున సబ్బేస్వేవ తేసు విసేసేన పఠమకా ద్వే వారా అరూపభవే పచ్చయాకారదస్సనత్థం వుత్తాతి వేదితబ్బా. అరూపభవస్మిఞ్హి రూపేన అసమ్మిస్సాని పటిచ్చసముప్పాదఙ్గాని పవత్తన్తి. తతియో రూపభవే పచ్చయాకారదస్సనత్థం వుత్తో. రూపభవస్మిఞ్హి సతిపి రూపసమ్మిస్సత్తే సళాయతనం న పవత్తతి. చతుత్థో కామభవే పచ్చయాకారదస్సనత్థం వుత్తో. కామభవస్మిఞ్హి సకలం సళాయతనం పవత్తతి. తతియో వా రూపభవే చేవ కామభవే చ అపరిపుణ్ణాయతనానం అకుసలప్పవత్తిక్ఖణం సన్ధాయ వుత్తో. చతుత్థో వా కామభవే పరిపుణ్ణాయతనానం. పఠమో వా సబ్బత్థగామితం సన్ధాయ వుత్తో. సో హి న కత్థచి చిత్తప్పవత్తిదేసే న పవత్తతి. దుతియో పచ్చయవిసేసం సన్ధాయ వుత్తో. ఏకాదసఙ్గికత్తఞ్హేత్థ ఫస్సస్స చ నామపచ్చయత్తం పచ్చయవిసేసో. తతియో పురిమయోనిద్వయం సన్ధాయ వుత్తో. పురిమాసు హి ద్వీసు యోనీసు సో సమ్భవతి, తత్థ సదా సళాయతనస్స అసమ్భవతో. చతుత్థో పచ్ఛిమయోనిద్వయం సన్ధాయ వుత్తో. పచ్ఛిమాసు హి సో ద్వీసు యోనీసు సమ్భవతి, తత్థ సదా సళాయతనస్స సమ్భవతోతి.

ఏత్తావతా చ యం వుత్తం చతూసుపి వారేసు –

యం యత్థ అఞ్ఞథా వుత్తం, అవుత్తఞ్చాపి యం యహిం;

యం యథా పచ్చయో యస్స, తం సబ్బముపలక్ఖయేతి.

గాథాయ అత్థదీపనా కతా హోతి.

ఏతేనేవానుసారేన, సబ్బమేతం నయం ఇతో;

విసేసో యో చ తం జఞ్ఞా, చతుక్కేసు పరేసుపి.