౨. హేతుచతుక్కం

౨౪౪. తత్థ యో తావ ఇధ వుత్తో నయో, సో సబ్బత్థ పాకటోయేవ. విసేసో పన ఏవం వేదితబ్బో – హేతుచతుక్కే తావ అవిజ్జా హేతు అస్సాతి అవిజ్జాహేతుకో. అవిజ్జా అస్స సహవత్తనతో యావభఙ్గా పవత్తికా గమికాతి వుత్తం హోతి. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా’’తి చ ఏత్తావతా సహజాతాదిపచ్చయవసేన సాధారణతో సఙ్ఖారస్స అవిజ్జా పచ్చయోతి దస్సేత్వా, పున ‘‘అవిజ్జాహేతుకో’’తి ఏతేనేవ విసేసతో అవిగతపచ్చయతా దస్సితా. సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం సఙ్ఖారహేతుకన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

కస్మా పన భవాదీసు హేతుకగ్గహణం న కతన్తి? అవిగతపచ్చయనియమాభావతో అభావతో చ అవిగతపచ్చయస్స. ‘‘తత్థ కతమో ఉపాదానపచ్చయా భవో? ఠపేత్వా ఉపాదానం వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – అయం వుచ్చతి ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి వచనతో ఉపాదానపచ్చయా చతున్నం ఖన్ధానం ఇధ భవోతి నామం. సఙ్ఖారక్ఖన్ధే చ ‘‘జాతి ద్వీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితా’’తిఆదివచనతో (ధాతు. ౭౧) జాతిజరామరణాని అన్తోగధాని.

తత్థ యావ ఉపాదానం తావ జాతిజరామరణానం అనుపలబ్భనతో ఉపాదానం భవస్స న నియమతో అవిగతపచ్చయో హోతి. ‘‘యా తేసం తేసం ధమ్మానం జాతీ’’తి ఆదివచనతో సఙ్ఖతలక్ఖణేసు జాతియా జరామరణసఙ్ఖాతస్స భవస్స జాతిక్ఖణమత్తేయేవ అభావతో అవిగతపచ్చయభావో న సమ్భవతి. తథా జాతియా జరామరణక్ఖణే అభావతో. ఉపనిస్సయపచ్చయేనేవ పన భవో జాతియా. జాతి జరామరణస్స పచ్చయోతి సబ్బథాపి అవిగతపచ్చయనియమాభావతో అభావతో చ అవిగతపచ్చయస్స భవాదీసు హేతుకగ్గహణం న కతన్తి వేదితబ్బం.

కేచి పనాహు – ‘‘భవో దువిధేనా’’తి వచనతో ఉపపత్తిమిస్సకో భవో, న చ ఉపపత్తిభవస్స ఉపాదానం అవిగతపచ్చయో హోతీతి ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో ఉపాదానహేతుకో’’తి అవత్వా ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి వుత్తో. ఇధ పచ్ఛిన్నత్తా పరతోపి న వుత్తన్తి. తం ఇధ ఉపపత్తిమిస్సకస్స భవస్స అనధిప్పేతత్తా అయుత్తం. అరూపక్ఖన్ధా హి ఇధ భవోతి ఆగతా.

భవపచ్చయా జాతీతి ఏత్థ చ ఠపేత్వా జాతిజరామరణాని అవసేసో భవో జాతియా పచ్చయోతి వేదితబ్బో. కస్మా? జాతిఆదీనం జాతియా అప్పచ్చయత్తా. యది ఏవం, ఠపేత్వా జాతిజరామరణాని భవో జాతియా పచ్చయోతి వత్తబ్బోతి? ఆమ వత్తబ్బో, వత్తబ్బపదేసాభావతో పన న వుత్తో. దసమఙ్గనిద్దేసే హి ఉపాదానపచ్చయసమ్భూతో భవో వత్తబ్బో. ఏకాదసమఙ్గనిద్దేసే జాతి వత్తబ్బా. యో పన భవో జాతియా పచ్చయో, తస్స వత్తబ్బపదేసో నత్థీతి వత్తబ్బపదేసాభావతో న వుత్తో. అవుత్తోపి పన యుత్తితో గహేతబ్బోతి. విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపన్తిఆదీసు చ విఞ్ఞాణాదీనం అవిగతపచ్చయభావసమ్భవతో విఞ్ఞాణహేతుకాదివచనం కతన్తి ఏస హేతుచతుక్కే విసేసో.