౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా
౨౪౩. ఏవం మహాపథవిం పత్థరన్తో వియ ఆకాసం విత్థారయన్తో వియ చ సబ్బధమ్మేసు అప్పటిహతఞాణో సత్థా సుత్తన్తభాజనీయే నిగ్గణ్ఠిం నిజ్జటం పచ్చయాకారం నానాచిత్తవసేన దస్సేత్వా ఇదాని యస్మా న కేవలం అయం పచ్చయాకారో నానాచిత్తేసుయేవ హోతి, ఏకచిత్తేపి హోతియేవ, తస్మా అభిధమ్మభాజనీయవసేన ఏకచిత్తక్ఖణికం పచ్చయాకారం నానప్పకారతో దస్సేతుం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారోతిఆదినా నయేన మాతికం తావ ఠపేసి. ఏవం ఠపితాయ పన మాతికాయ –
అవిజ్జాదీహి మూలేహి, నవ మూలపదా నవ;
నయా తత్థ చతుక్కాని, వారభేదఞ్చ దీపయే.
తత్రాయం దీపనా – ఏత్థ హి అవిజ్జాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణనామఛట్ఠాయతనఫస్సవేదనాతణ్హాఉపాదానప్పభేదేహి అవిజ్జాదీహి నవహి మూలపదేహి అవిజ్జాదికో, సఙ్ఖారాదికో, విఞ్ఞాణాదికో, నామాదికో, ఛట్ఠాయతనాదికో, ఫస్సాదికో, వేదనాదికో, తణ్హాదికో, ఉపాదానాదికోతి ఇమే నవ మూలపదా నవ నయా హోన్తి.
తేసు యో తావ అయం అవిజ్జాదికో నయో, తత్థ పచ్చయచతుక్కం, హేతుచతుక్కం, సమ్పయుత్తచతుక్కం, అఞ్ఞమఞ్ఞచతుక్కన్తి చత్తారి చతుక్కాని హోన్తి. యథా చేత్థ ఏవం సేసేసుపీతి ఏకేకస్మిం నయే చతున్నం చతున్నం చతుక్కానం వసేన ఛత్తింస చతుక్కాని. తత్థ ఏకేకేన చతుక్కేన చతున్నం చతున్నం వారానం సఙ్గహితత్తా చతున్నమ్పి చతుక్కానం వసేన ఏకేకస్మిం నయే సోళస సోళస వారాతి చతుచత్తాలీసాధికం వారసతం హోతీతి వేదితబ్బం.
౧. పచ్చయచతుక్కం
తత్థ యదేతం సబ్బపఠమే అవిజ్జామూలకే నయే పచ్చయచతుక్కం, తస్మిం పఠమో నామరూపట్ఠానే నామస్స, సళాయతనట్ఠానే ఛట్ఠాయతనస్స చ వుత్తత్తా అపరిపుణ్ణఅఙ్గద్వయయుత్తో ద్వాదసఙ్గికవారో నామ. దుతియో నామరూపట్ఠానే నామస్సేవ, సళాయతనట్ఠానే చ న కస్సచి వుత్తత్తా అపరిపుణ్ణఏకఙ్గయుత్తో ఏకాదసఙ్గికవారో నామ. తతియో సళాయతనట్ఠానే ఛట్ఠాయతనస్స వుత్తత్తా పరిపుణ్ణఏకఙ్గయుత్తో ద్వాదసఙ్గికవారో నామ. చతుత్థో పన పరిపుణ్ణద్వాదసఙ్గికోయేవ.
తత్థ సియా – అయమ్పి ఛట్ఠాయతనపచ్చయా ఫస్సోతి వుత్తత్తా అపరిపుణ్ణేకఙ్గయుత్తోయేవాతి? న, తస్స అనఙ్గత్తా. ఫస్సోయేవ హేత్థ అఙ్గం, న ఛట్ఠాయతనం. తస్మా తస్స అనఙ్గత్తా నాయం అపరిపుణ్ణేకఙ్గయుత్తోతి. అట్ఠకథాయం పన వుత్తం – ‘‘పఠమో సబ్బసఙ్గాహికట్ఠేన, దుతియో పచ్చయవిసేసట్ఠేన, తతియో గబ్భసేయ్యకసత్తానం వసేన, చతుత్థో ఓపపాతికసత్తానం వసేన గహితో. తథా పఠమో సబ్బసఙ్గాహికట్ఠేన, దుతియో పచ్చయవిసేసట్ఠేన, తతియో అపరిపుణ్ణాయతనవసేన, చతుత్థో పరిపుణ్ణాయతనవసేన గహితో. తథా పఠమో సబ్బసఙ్గాహికట్ఠేన, దుతియో మహానిదానసుత్తన్తవసేన (దీ. ని. ౨.౯౫ ఆదయో), తతియో రూపభవవసేన, చతుత్థో కామభవవసేన గహితో’’తి.
తత్థ పఠమో ఇమేసు దుతియాదీసు తీసు వారేసు న కత్థచి న పవిసతీతి సబ్బసఙ్గాహికోతి వుత్తో. సేసానం విసేసో పరతో ఆవిభవిస్సతి. తస్సావిభావత్థం –
యం యత్థ అఞ్ఞథా వుత్తం, అవుత్తఞ్చాపి యం యహిం;
యం యథా పచ్చయో యస్స, తం సబ్బముపలక్ఖయే.
తత్రాయం నయో – అవిసేసేన తావ చతూసుపి ఏతేసు సుత్తన్తభాజనియే వియ సఙ్ఖారాతి అవత్వా సఙ్ఖారోతి వుత్తం, తం కస్మాతి? ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా. తత్ర హి నానాచిత్తక్ఖణికో పచ్చయాకారో విభత్తో. ఇధ ఏకచిత్తక్ఖణికో ఆరద్ధో. ఏకచిత్తక్ఖణే చ బహూ చేతనా న సన్తీతి సఙ్ఖారాతి అవత్వా సఙ్ఖారోతి వుత్తం.
పఠమవారే పనేత్థ ఏకచిత్తక్ఖణపరియాపన్నధమ్మసఙ్గహణతో సబ్బట్ఠానసాధారణతో చ రూపం ఛడ్డేత్వా ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామ’’న్త్వేవ వుత్తం. తఞ్హి ఏకచిత్తక్ఖణపరియాపన్నం సబ్బట్ఠానసాధారణఞ్చ, న కత్థచి విఞ్ఞాణప్పవత్తిట్ఠానే న పవత్తతి. యస్మా చ ఏకచిత్తక్ఖణపరియాపన్నో ఏకోవేత్థ ఫస్సో, తస్మా తస్సానురూపం పచ్చయభూతం ఆయతనం గణ్హన్తో సళాయతనట్ఠానే ‘‘నామపచ్చయా ఛట్ఠాయతన’’న్తి ఏకం మనాయతనంయేవ ఆహ. తఞ్హి ఏకస్స అకుసలఫస్సస్స అనురూపం పచ్చయభూతం. కామఞ్చేతం సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణన్తి ఏత్థాపి వుత్తం, హేతుఫలవిసేసదస్సనత్థం పన అఙ్గపుణ్ణత్థఞ్చ పున ఇధ గహితం. తత్ర హి ఏతస్స విసేసేన సఙ్ఖారో హేతు, అవిసేసేన నామం ఫలం. ఇధ పనస్స అవిసేసేన నామం హేతు, విసేసేన ఫస్సో ఫలన్తి. సోకాదయో పన యస్మా సబ్బే ఏకచిత్తక్ఖణే న సమ్భవన్తి, సబ్బస్మిఞ్చ చిత్తప్పవత్తిట్ఠానే చేవ చిత్తే చ న పవత్తన్తి, తస్మా న గహితా. జాతిజరామరణాని పన అచిత్తక్ఖణమత్తానిపి సమానాని చిత్తక్ఖణే అన్తోగధత్తా అఙ్గపరిపూరణత్థం గహితాని. ఏవం తావేత్థ ‘యం అఞ్ఞథా వుత్తం. యఞ్చ అవుత్తం’ తం వేదితబ్బం.
యం పనేత్థ ఇతో పరేసు వారేసు వుత్తం, తస్సత్థో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. యస్మిం యస్మిం పన వారే యో యో విసేసో ఆగతో, తం తం తత్థ తత్థేవ పకాసయిస్సామ.
‘యం యథా పచ్చయో యస్సా’తి ఏత్థ పన సఙ్ఖారస్స అవిజ్జా సమ్పయుత్తధమ్మసాధారణేహి సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి ఛహి హేతుపచ్చయేన చాతి సత్తధా పచ్చయో. తత్థ యస్మా పరతో హేతుచతుక్కాదీని తీణి చతుక్కాని అవిగతసమ్పయుత్తఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయవసేన వుత్తాని, తస్మా ఇధ తాని అపనేత్వా అవసేసానం వసేన అవిజ్జా సఙ్ఖారస్స చతుధా పచ్చయోతి వేదితబ్బో.
సఙ్ఖారో విఞ్ఞాణస్స సాధారణేహి ఛహి, కమ్మాహారపచ్చయేహి చాతి అట్ఠధా పచ్చయో. ఇధ పన తేయేవ తయో అపనేత్వా పఞ్చధా. విఞ్ఞాణం నామస్స సాధారణేహి ఛహి, ఇన్ద్రియాహారాధిపతీహి చాతి నవధా. ఇధ పన తయో అపనేత్వా ఛధా. నామం ఛట్ఠాయతనస్స సాధారణేహి ఛహి. కిఞ్చి పనేత్థ అధిపతిపచ్చయేన, కిఞ్చి ఆహారపచ్చయాదీహీతి అనేకధా. ఇధ పన తేయేవ తయో అపనేత్వా తిధా చతుధా పఞ్చధా వా. ఛట్ఠాయతనం ఫస్సస్స యథా విఞ్ఞాణం నామస్స. ఏవం ఫస్సో వేదనాయ సాధారణేహి ఛహి ఆహారపచ్చయేన చాతి సత్తధా. ఇధ పన తేయేవ తయో అపనేత్వా చతుధా. వేదనా తణ్హాయ సాధారణేహి ఛహి ఝానిన్ద్రియపచ్చయేహి చాతి అట్ఠధా. ఇధ పన తేయేవ తయో అపనేత్వా పఞ్చధా. తణ్హా ఉపాదానస్స, యథా అవిజ్జా సఙ్ఖారస్స. ఏవం ఉపాదానం భవస్స సాధారణేహి ఛహి మగ్గపచ్చయేన చాతి సత్తధా. ఇధ పన తేయేవ తయో అపనేత్వా చతుధా. భవో జాతియా, యస్మా జాతీతి ఇధ సఙ్ఖతలక్ఖణం అధిప్పేతం, తస్మా పరియాయేన ఉపనిస్సయపచ్చయేనేవ పచ్చయో. తథా జాతి జరామరణస్సాతి.
యే పన ఏవం వదన్తి – ‘‘ఇమస్మిం చతుక్కే సబ్బేసమ్పి సఙ్ఖారాదీనం అవిజ్జాదయో సహజాతపచ్చయేన పచ్చయా హోన్తి. సహజాతపచ్చయవసేనేవ హి పఠమవారో ఆరద్ధో’’తి, తే భవాదీనం తథా అభావం సేసపచ్చయానఞ్చ సమ్భవం దస్సేత్వా పటిక్ఖిపితబ్బా. న హి భవో జాతియా సహజాతపచ్చయో హోతి, న జాతి జరామరణస్స. యే చేతేసం సఙ్ఖరాదీనం అవసేసా పచ్చయా వుత్తా, తేపి సమ్భవన్తియేవ. తస్మా న సక్కా ఛడ్డేతున్తి. ఏవం తావ పఠమవారే యం యత్థ అఞ్ఞథా వుత్తం, అవుత్తఞ్చాపి యం యహిం, యఞ్చ యథా యస్స పచ్చయో హోతి, తం వేదితబ్బం. దుతియవారాదీసుపి ఏసేవ నయో.
అయం పన విసేసో – దుతియవారే ‘‘నామపచ్చయా ఫస్సో’’తి వత్వా సళాయతనట్ఠానే న కిఞ్చి వుత్తం, తం కిమత్థన్తి? పచ్చయవిసేసదస్సనత్థఞ్చేవ మహానిదానదేసనాసఙ్గహత్థఞ్చ. ఫస్సస్స హి న కేవలఞ్చ ఛట్ఠాయతనమేవ పచ్చయో, వేదనాక్ఖన్ధాదయో పన తయో ఖన్ధాపి పచ్చయాయేవ. మహానిదానసుత్తన్తే చస్స ‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా ఫస్సోతి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం. కిం పచ్చయా ఫస్సోతి? ఇతి చే వదేయ్య, నామపచ్చయా ఫస్సోతి ఇచ్చస్స వచనీయ’’న్తి (దీ. ని. ౨.౯౬). ఏవం సళాయతనం ఛడ్డేత్వా ఏకాదసఙ్గికో పటిచ్చసముప్పాదో వుత్తో. తస్మా ఇమస్స పచ్చయవిసేసస్స దస్సనత్థం ఇమిస్సా చ మహానిదానసుత్తన్తదేసనాయ పరిగ్గహత్థం దుతియవారే ‘‘నామపచ్చయా ఫస్సో’’తి వత్వా సళాయతనట్ఠానే న కిఞ్చి వుత్తన్తి. ఏస తావ దుతియవారే విసేసో.
తతియవారే పన ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి సుత్తన్తభాజనీయే ఆగతమేవ చతుత్థమఙ్గం వుత్తం, తం ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా పచ్చయాకారస్స ఇధ అయుత్తన్తి చే? తం నాయుత్తం. కస్మా? సకక్ఖణే పచ్చయభావతో. సచేపి హి తత్థ రూపం చిత్తక్ఖణతో ఉద్ధం తిట్ఠతి, తథాపిస్స తం విఞ్ఞాణం సకక్ఖణే పచ్చయో హోతి. కథం? పురేజాతస్స తావ చిత్తసముట్ఠానస్స అఞ్ఞస్స వా పచ్ఛాజాతపచ్చయేన. వుత్తఞ్చేతం ‘‘పచ్ఛాజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౧). సహజాతస్స పన చిత్తసముట్ఠానస్స నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో. యథాహ ‘‘చిత్తచేతసికా ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౮).
యది ఏవం, పురిమవారేసు కస్మా ఏవం న వుత్తన్తి? రూపప్పవత్తిదేసం సన్ధాయ దేసితత్తా. అయఞ్హి పచ్చయాకారో రూపప్పవత్తిదేసే కామభవే గబ్భసేయ్యకానఞ్చేవ అపరిపుణ్ణాయతనఓపపాతికానఞ్చ రూపావచరదేవానఞ్చ వసేన దేసితో. తేనేవేత్థ ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి అవత్వా ఛట్ఠాయతనన్తి వుత్తం. తత్థ నామం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. రూపం పన హదయరూపం వేదితబ్బం. తం పనేతస్స ఛట్ఠాయతనస్స నిస్సయపచ్చయేన చేవ పురేజాతపచ్చయేన చాతి ద్విధా పచ్చయో హోతీతి ఏస తతియవారే విసేసో.
చతుత్థవారో పన యోనివసేన ఓపపాతికానం, ఆయతనవసేన పరిపుణ్ణాయతనానం, భవవసేన కామావచరసత్తానం వసేన వుత్తో. తేనేవేత్థ ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తి వుత్తం. తత్థ నామం ఛట్ఠాయతనస్స సహజాతాదీహి, చక్ఖాయతనాదీనం పచ్ఛాజాతపచ్చయేన. రూపే హదయరూపం ఛట్ఠాయతనస్స నిస్సయపచ్చయపురేజాతపచ్చయేహి, చత్తారి మహాభూతాని చక్ఖాయతనాదీనం సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతేహి. యస్మా పనేస ఏకచిత్తక్ఖణికో పచ్చయాకారో, తస్మా ఏత్థ సళాయతనపచ్చయాతి అవత్వా ‘‘ఛట్ఠాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి వుత్తోతి అయం చతుత్థవారే విసేసో.
ఏవమేతేసం నానాకరణం ఞత్వా పున సబ్బేస్వేవ తేసు విసేసేన పఠమకా ద్వే వారా అరూపభవే పచ్చయాకారదస్సనత్థం వుత్తాతి వేదితబ్బా. అరూపభవస్మిఞ్హి రూపేన అసమ్మిస్సాని పటిచ్చసముప్పాదఙ్గాని పవత్తన్తి. తతియో రూపభవే పచ్చయాకారదస్సనత్థం వుత్తో. రూపభవస్మిఞ్హి సతిపి రూపసమ్మిస్సత్తే సళాయతనం న పవత్తతి. చతుత్థో కామభవే పచ్చయాకారదస్సనత్థం వుత్తో. కామభవస్మిఞ్హి సకలం సళాయతనం పవత్తతి. తతియో వా రూపభవే చేవ కామభవే చ అపరిపుణ్ణాయతనానం అకుసలప్పవత్తిక్ఖణం సన్ధాయ వుత్తో. చతుత్థో వా కామభవే పరిపుణ్ణాయతనానం. పఠమో వా సబ్బత్థగామితం సన్ధాయ వుత్తో. సో హి న కత్థచి చిత్తప్పవత్తిదేసే న పవత్తతి. దుతియో పచ్చయవిసేసం సన్ధాయ వుత్తో. ఏకాదసఙ్గికత్తఞ్హేత్థ ఫస్సస్స చ నామపచ్చయత్తం పచ్చయవిసేసో. తతియో పురిమయోనిద్వయం సన్ధాయ వుత్తో. పురిమాసు హి ద్వీసు యోనీసు సో సమ్భవతి, తత్థ సదా సళాయతనస్స అసమ్భవతో. చతుత్థో పచ్ఛిమయోనిద్వయం సన్ధాయ వుత్తో. పచ్ఛిమాసు హి సో ద్వీసు యోనీసు సమ్భవతి, తత్థ సదా సళాయతనస్స సమ్భవతోతి.
ఏత్తావతా చ యం వుత్తం చతూసుపి వారేసు –
యం యత్థ అఞ్ఞథా వుత్తం, అవుత్తఞ్చాపి యం యహిం;
యం యథా పచ్చయో యస్స, తం సబ్బముపలక్ఖయేతి.
గాథాయ అత్థదీపనా కతా హోతి.
ఏతేనేవానుసారేన, సబ్బమేతం నయం ఇతో;
విసేసో యో చ తం జఞ్ఞా, చతుక్కేసు పరేసుపి.
౨. హేతుచతుక్కం
౨౪౪. తత్థ యో తావ ఇధ వుత్తో నయో, సో సబ్బత్థ పాకటోయేవ. విసేసో పన ఏవం వేదితబ్బో – హేతుచతుక్కే తావ అవిజ్జా హేతు అస్సాతి అవిజ్జాహేతుకో. అవిజ్జా అస్స సహవత్తనతో యావభఙ్గా పవత్తికా గమికాతి వుత్తం హోతి. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా’’తి చ ఏత్తావతా సహజాతాదిపచ్చయవసేన సాధారణతో సఙ్ఖారస్స అవిజ్జా పచ్చయోతి దస్సేత్వా, పున ‘‘అవిజ్జాహేతుకో’’తి ఏతేనేవ విసేసతో అవిగతపచ్చయతా దస్సితా. సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం సఙ్ఖారహేతుకన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
కస్మా పన భవాదీసు హేతుకగ్గహణం న కతన్తి? అవిగతపచ్చయనియమాభావతో అభావతో చ అవిగతపచ్చయస్స. ‘‘తత్థ కతమో ఉపాదానపచ్చయా భవో? ఠపేత్వా ఉపాదానం వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – అయం వుచ్చతి ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి వచనతో ఉపాదానపచ్చయా చతున్నం ఖన్ధానం ఇధ భవోతి నామం. సఙ్ఖారక్ఖన్ధే చ ‘‘జాతి ద్వీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితా’’తిఆదివచనతో (ధాతు. ౭౧) జాతిజరామరణాని అన్తోగధాని.
తత్థ యావ ఉపాదానం తావ జాతిజరామరణానం అనుపలబ్భనతో ఉపాదానం భవస్స న నియమతో అవిగతపచ్చయో హోతి. ‘‘యా తేసం తేసం ధమ్మానం జాతీ’’తి ఆదివచనతో సఙ్ఖతలక్ఖణేసు జాతియా జరామరణసఙ్ఖాతస్స భవస్స జాతిక్ఖణమత్తేయేవ అభావతో అవిగతపచ్చయభావో న సమ్భవతి. తథా జాతియా జరామరణక్ఖణే అభావతో. ఉపనిస్సయపచ్చయేనేవ పన భవో జాతియా. జాతి జరామరణస్స పచ్చయోతి సబ్బథాపి అవిగతపచ్చయనియమాభావతో అభావతో చ అవిగతపచ్చయస్స భవాదీసు హేతుకగ్గహణం న కతన్తి వేదితబ్బం.
కేచి పనాహు – ‘‘భవో దువిధేనా’’తి వచనతో ఉపపత్తిమిస్సకో భవో, న చ ఉపపత్తిభవస్స ఉపాదానం అవిగతపచ్చయో హోతీతి ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో ఉపాదానహేతుకో’’తి అవత్వా ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో’’తి వుత్తో. ఇధ పచ్ఛిన్నత్తా పరతోపి న వుత్తన్తి. తం ఇధ ఉపపత్తిమిస్సకస్స భవస్స అనధిప్పేతత్తా అయుత్తం. అరూపక్ఖన్ధా హి ఇధ భవోతి ఆగతా.
భవపచ్చయా జాతీతి ఏత్థ చ ఠపేత్వా జాతిజరామరణాని అవసేసో భవో జాతియా పచ్చయోతి వేదితబ్బో. కస్మా? జాతిఆదీనం జాతియా అప్పచ్చయత్తా. యది ఏవం, ఠపేత్వా జాతిజరామరణాని భవో జాతియా పచ్చయోతి వత్తబ్బోతి? ఆమ వత్తబ్బో, వత్తబ్బపదేసాభావతో పన న వుత్తో. దసమఙ్గనిద్దేసే హి ఉపాదానపచ్చయసమ్భూతో భవో వత్తబ్బో. ఏకాదసమఙ్గనిద్దేసే జాతి వత్తబ్బా. యో పన భవో జాతియా పచ్చయో, తస్స వత్తబ్బపదేసో నత్థీతి వత్తబ్బపదేసాభావతో న వుత్తో. అవుత్తోపి పన యుత్తితో గహేతబ్బోతి. విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపన్తిఆదీసు చ విఞ్ఞాణాదీనం అవిగతపచ్చయభావసమ్భవతో విఞ్ఞాణహేతుకాదివచనం కతన్తి ఏస హేతుచతుక్కే విసేసో.
౩. సమ్పయుత్తచతుక్కం
౨౪౫. సమ్పయుత్తచతుక్కేపి అవిజ్జాపచ్చయాతి ఏత్తావతా సహజాతాదిపచ్చయవసేన సఙ్ఖారస్స అవిజ్జాపచ్చయతం దస్సేత్వా పున ‘‘అవిజ్జాసమ్పయుత్తో’’తి సమ్పయుత్తపచ్చయతా దస్సితా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. యస్మా పన అరూపీనం ధమ్మానం రూపధమ్మేహి సమ్పయోగో నత్థి, తస్మా విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపన్తిఆదీసు తతియచతుత్థవారపదేసు ‘‘విఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం నామ’’న్తిఆదినా నయేన యం లబ్భతి, తదేవ గహితన్తి ఏస సమ్పయుత్తచతుక్కే విసేసో.
౪. అఞ్ఞమఞ్ఞచతుక్కం
౨౪౬. అఞ్ఞమఞ్ఞచతుక్కేపి అవిజ్జాపచ్చయాతి సహజాతాదిపచ్చయవసేన సఙ్ఖారస్స అవిజ్జాపచ్చయతం దస్సేత్వా ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయాపి అవిజ్జా’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతా దస్సితా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. యస్మా పన భవో నిప్పదేసో, ఉపాదానం సప్పదేసం, సప్పదేసధమ్మో చ నిప్పదేసధమ్మస్స పచ్చయో హోతి, న నిప్పదేసధమ్మో సప్పదేసధమ్మస్స, తస్మా ఏత్థ ‘‘భవపచ్చయాపి ఉపాదాన’’న్తి న వుత్తం; హేట్ఠా వా దేసనాయ పచ్ఛిన్నత్తా ఏవం న వుత్తం. యస్మా చ నామరూపపచ్చయా సళాయతనం అత్థి, సళాయతనపచ్చయా ఏకచిత్తక్ఖణే నామరూపం నత్థి, యస్స సళాయతనం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో భవేయ్య, తస్మా చతుత్థవారే ‘‘ఛట్ఠాయతనపచ్చయాపి నామరూప’’న్తి యం లబ్భతి తదేవ గహితన్తి ఏస అఞ్ఞమఞ్ఞచతుక్కే విసేసో.
అవిజ్జామూలకనయమాతికా.
సఙ్ఖారాదిమూలకనయమాతికా
౨౪౭. ఇదాని సఙ్ఖారపచ్చయా అవిజ్జాతి సఙ్ఖారమూలకనయో ఆరద్ధో. తత్థాపి యథా అవిజ్జామూలకే ఏవం చత్తారి చతుక్కాని సోళస చ వారా వేదితబ్బా. పఠమచతుక్కే పన పఠమవారమేవ దస్సేత్వా దేసనా సంఖిత్తా. యథా చేత్థ ఏవం విఞ్ఞాణమూలకాదీసుపి. తత్థ సబ్బేస్వేవ తేసు సఙ్ఖారమూలకాదీసు అట్ఠసు నయేసు ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా అవిజ్జా’’తిఆదినా నయేన సహజాతాదిపచ్చయవసేన అవిజ్జాయ సఙ్ఖారాదిపచ్చయతం దస్సేత్వా పున ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా నయేన ఏకచిత్తక్ఖణేపి పచ్చయాకారచక్కస్స పవత్తి దస్సితా.
కస్మా పన భవమూలకా జాతిజరామరణమూలకా వా నయా న వుత్తా? కిం భవపచ్చయా అవిజ్జా న హోతీతి? నో న హోతి. ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా అవిజ్జా’’తి ఏవమాదీసు పన వుచ్చమానేసు న కోచి భవపరియాపన్నో ధమ్మో అవిజ్జాయ పచ్చయో న వుత్తో. తస్మా అపుబ్బస్స అఞ్ఞస్స అవిజ్జాపచ్చయస్స వత్తబ్బస్స అభావతో భవమూలకో నయో న వుత్తో. భవగ్గహణేన చ అవిజ్జాపి సఙ్గహం గచ్ఛతి. తస్మా ‘‘భవపచ్చయా అవిజ్జా’’తి వుచ్చమానే ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా అవిజ్జా’’తిపి వుత్తం సియా. న చ ఏకచిత్తక్ఖణే అవిజ్జా అవిజ్జాయ పచ్చయో నామ హోతి. తత్థ పచ్ఛిన్నత్తావ జాతిజరామరణమూలకాపి నయా న గహితా. అపిచ భవే జాతిజరామరణానిపి అన్తోగధాని. న చేతాని ఏకచిత్తక్ఖణే అవిజ్జాయ పచ్చయా హోన్తీతి భవమూలకా జాతిజరామరణమూలకా వా నయా న వుత్తాతి.
మాతికావణ్ణనా.
అకుసలనిద్దేసవణ్ణనా
౨౪౮-౨౪౯. ఇదాని యథా హేట్ఠా చిత్తుప్పాదకణ్డే కుసలత్తికం ఆదిం కత్వా నిక్ఖిత్తమాతికాయ పటిపాటియా పఠమం కుసలం భాజితం, తథా ఇధ మాతికాయ అనిక్ఖిత్తత్తా పఠమం కుసలం అనామసిత్వా ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారో’’తి అకుసలధమ్మవసేన మాతికాయ నిక్ఖిత్తత్తా నిక్ఖేపపటిపాటియావ అవిజ్జాదీని పటిచ్చసముప్పాదఙ్గాని భాజేత్వా దస్సేతుం కతమే ధమ్మా అకుసలాతిఆదిమాహ. తస్సత్థో హేట్ఠా చిత్తుప్పాదకణ్డే (ధ. స. అట్ఠ. ౩౬౫) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. యస్మా పన ఏకచిత్తక్ఖణే తణ్హాయ చ కాముపాదానస్స చ సమ్భవో నత్థి, తస్మా యం ఏత్థ తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం లబ్భతి, తదేవ దస్సేతుం దిట్ఠి దిట్ఠిగతన్తిఆది వుత్తం.
భవనిద్దేసే చ యస్మా ఉపాదానం సఙ్ఖారక్ఖన్ధే సఙ్గహం గచ్ఛతి, తస్మా ‘‘ఠపేత్వా ఉపాదానం వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి వుత్తం. ఏవఞ్హి వుచ్చమానే ఉపాదానస్స ఉపాదానపచ్చయత్తం ఆపజ్జేయ్య. న చ తదేవ తస్స పచ్చయో హోతి. జాతిఆదినిద్దేసేసు యస్మా ఏతే అరూపధమ్మానం జాతిఆదయో, తస్మా ‘‘ఖణ్డిచ్చం, పాలిచ్చం, వలిత్తచతా, చుతి, చవనతా’’తి న వుత్తం.
౨౫౦. ఏవం పఠమవారం నిట్ఠపేత్వా పున దుతియవారే యస్మిం సమయే పఠమవారేన పచ్చయాకారో దస్సితో, తస్మింయేవ సమయే అపరేనపి నయేన పచ్చయాకారం దస్సేతుం విసుం సమయవవత్థానవారం అవత్వా తస్మిం సమయే అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారోతిఆదినావ నయేన దేసనా కతా. తత్థ ఠపేత్వా ఫస్సన్తి ఇదం యస్మా ఫస్సోపి నామపరియాపన్నో, తస్మా ఫస్సస్స నామతో నీహరణత్థం వుత్తం.
౨౫౨. తతియవారే యస్స చిత్తసముట్ఠానరూపస్స విఞ్ఞాణం పచ్చయో, తస్మిం పవత్తమానే యస్మా తేనుపత్థద్ధానం చక్ఖాయతనాదీనం ఉపచితత్తం పఞ్ఞాయతి, తస్మా చక్ఖాయతనస్స ఉపచయోతిఆది వుత్తం. యస్మా చ కమ్మజరూపస్సపి తస్మిం సమయే వత్తమానస్స విఞ్ఞాణం పచ్ఛాజాతపచ్చయేన పచ్చయో హోతి, తస్మాపి ఏవం వుత్తం. తత్థ కిఞ్చాపి కమ్మజం చిత్తసముట్ఠానన్తి ద్వేవ సన్తతియో గహితా, ఇతరాపి పన ద్వే సన్తతియో గహేతబ్బా. తాసమ్పి హి విఞ్ఞాణం పచ్చయో హోతియేవ.
౨౫౪. చతుత్థవారే పన యస్మా ఏకచిత్తక్ఖణేపి మహాభూతరూపపచ్చయా చక్ఖాయతనాదీని, హదయరూపపచ్చయా ఛట్ఠాయతనం, నామపచ్చయా చ పచ్ఛాజాతసహజాతాదివసేన యథానురూపం సబ్బానిపి పవత్తన్తి, తస్మా తత్థ కతమం నామరూపపచ్చయా సళాయతనం? చక్ఖాయతనన్తిఆది వుత్తం.
౨౫౬. దుతియచతుక్కే సబ్బం ఉత్తానమేవ.
౨౬౪. తతియచతుక్కే యస్స సమ్పయుత్తపచ్చయభావో న హోతి, యస్స చ హోతి, తం విసుం విసుం దస్సేతుం ఇదం వుచ్చతి విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం విఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం నామన్తిఆది వుత్తం.
౨౭౨. చతుత్థచతుక్కే ఫస్సపచ్చయా నామనిద్దేసే కిఞ్చాపి ‘‘ఠపేత్వా ఫస్సం వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇదం వుచ్చతి ఫస్సపచ్చయా నామ’’న్తి న వుత్తం, తథాపి అనన్తరాతీతపదనిద్దేసే ‘‘ఠపేత్వా ఫస్సం వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి వుత్తత్తా అవుత్తమ్పి తం వుత్తమేవ హోతి. యదేవ హి నామం ఫస్సస్స పచ్చయో, ఫస్సోపి తస్సేవ పచ్చయోతి.
యథా చాయం చతుచతుక్కో సోళసవారప్పభేదో అవిజ్జామూలకో పఠమనయో ఏతస్మిం పఠమాకుసలచిత్తే పకాసితో, ఏవం సఙ్ఖారమూలకాదయో అట్ఠ నయాపి వేదితబ్బా. పాళి పన సంఖిత్తా. ఏవమేవ తస్మిం పఠమాకుసలచిత్తేయేవ నవ నయా, ఛత్తింస చతుక్కాని, చతుచత్తాలీసాధికఞ్చ వారసతం హోతీతి వేదితబ్బం.
౨౮౦. ఇదాని ఇమినావ నయేన సేసాకుసలచిత్తేసుపి పచ్చయాకారం దస్సేతుం కతమే ధమ్మా అకుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యస్మా దిట్ఠివిప్పయుత్తేసు తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం నత్థి, తస్మా ఉపాదానట్ఠానే ఉపాదానం వియ దళ్హనిపాతినా అధిమోక్ఖేన పదం పూరితం. దోమనస్ససహగతేసు చ యస్మా వేదనాపచ్చయా తణ్హాపి నత్థి, తస్మా తణ్హాట్ఠానే తణ్హా వియ బలవకిలేసేన పటిఘేన పదం పూరితం. ఉపాదానట్ఠానే అధిమోక్ఖేనేవ. విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తే పన యస్మా సన్నిట్ఠానాభావతో అధిమోక్ఖోపి నత్థి, తస్మా తణ్హాట్ఠానే బలవకిలేసభూతాయ విచికిచ్ఛాయ పదం పూరితం. ఉపాదానట్ఠానం పరిహీనమేవ. ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తే పన యస్మా అధిమోక్ఖో అత్థి, తస్మా తణ్హాట్ఠానే బలవకిలేసేన ఉద్ధచ్చేన పదం పూరితం. ఉపాదానట్ఠానే అధిమోక్ఖేనేవ. సబ్బత్థేవ చ విసేసమత్తం దస్సేత్వా పాళి సంఖిత్తా. యో చాయం విసేసో దస్సితో, తత్థ కేవలం అధిమోక్ఖనిద్దేసోవ అపుబ్బో. సేసం హేట్ఠా ఆగతమేవ.
అధిమోక్ఖనిద్దేసే పన అధిముచ్చనవసేన అధిమోక్ఖో. అధిముచ్చతి వా తేన ఆరమ్మణే చిత్తం నిబ్బిచికిచ్ఛతాయ సన్నిట్ఠానం గచ్ఛతీతి అధిమోక్ఖో. అధిముచ్చనాకారో అధిముచ్చనా. తస్స చిత్తస్స, తస్మిం వా ఆరమ్మణే అధిముత్తత్తాతి తదధిముత్తతా. సబ్బచిత్తేసు చ పఠమచిత్తే వుత్తనయేనేవ నయచతుక్కవారప్పభేదో వేదితబ్బో. కేవలఞ్హి విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తే ఉపాదానమూలకస్స నయస్స అభావా అట్ఠ నయా, ద్వత్తింస చతుక్కాని, అట్ఠవీసాధికఞ్చ వారసతం హోతీతి.
అకుసలనిద్దేసవణ్ణనా.
కుసలనిద్దేసవణ్ణనా
౨౯౨. ఇదాని ఇమినావ నయేన కుసలచిత్తాదీసుపి పచ్చయాకారం దస్సేతుం కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. యథా పన అకుసలే పఠమం మాతికం నిక్ఖిపిత్వా పచ్ఛా నిద్దేసో కతో, న తథా ఇధ. కస్మా? అప్పనావారే నానత్తసమ్భవతో. లోకియకుసలాదీసు హి తేసం ధమ్మానం దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నత్తా ‘‘ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్సా’’తి అప్పనా హోతి, లోకుత్తరకుసలాదీసు ‘‘ఏవమేతేసం ధమ్మాన’’న్తి. తస్మా ఏత్థ సాధారణతో మాతికం ఠపేతుం న సక్కాతి పాటియేక్కం తేసం తేసం కుసలాదీనం మాతికం ఉద్దిసిత్వావ నిద్దేసో కతోతి.
తత్థ యస్మా ఏకచిత్తక్ఖణే కుసలసఙ్ఖారేన సద్ధిం అవిజ్జా నత్థి, తస్మా తం అవత్వా, అవిజ్జా వియ అకుసలానం, కుసలానం మూలతో కుసలమూలం, తణ్హుపాదానానఞ్చ అభావతో తణ్హాట్ఠానే తణ్హా వియ ఆరమ్మణే అజ్ఝోగాళ్హో పసాదో, ఉపాదానట్ఠానే ఉపాదానం వియ దళ్హనిపాతీ నామ అధిమోక్ఖో వుత్తో. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.
కుసలనిద్దేసవణ్ణనా.
అబ్యాకతనిద్దేసవణ్ణనా
౩౦౬. అబ్యాకతం హేట్ఠా చిత్తుప్పాదకణ్డే ఆగతపటిపాటియావ విభత్తం. సబ్బవారేసు చ అవిజ్జామూలకా నయా పరిహీనా. కస్మా? అవిజ్జాట్ఠానే ఠపేతబ్బస్స అభావతో. కుసలచిత్తేసు హి అవిజ్జాట్ఠానే ఠపేతబ్బం కుసలమూలం అత్థి, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు నత్థి. సహేతుకేసు పన కిఞ్చాపి అత్థి, ఏవం సన్తేపి ఇధ పచ్ఛిన్నత్తా తత్థ న గహితం. పఞ్చవిఞ్ఞాణసోతే సోతపతితావ హుత్వా దేసనా కతాతి వేదితబ్బా.
విసేసతో పనేత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు తణ్హాట్ఠానం ఉపాదానట్ఠానఞ్చ పరిహీనం. కస్మా? తణ్హాట్ఠానారహస్స బలవధమ్మస్స అభావా అధిమోక్ఖరహితత్తా చ. సేసాహేతుకేసు తణ్హాట్ఠానమేవ పరిహీనం. సహేతుకేసు పసాదసబ్భావతో తణ్హాట్ఠానే పసాదేన పదం పూరితం. ఏవమేత్థ కుసలాకుసలవిపాకేసు చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు సఙ్ఖారవిఞ్ఞాణనామఛట్ఠాయతనఫస్సవేదనామూలకా ఛ ఛ, సేసాహేతుకేసు అధిమోక్ఖమూలకేన సద్ధిం సత్త సత్త, సహేతుకేసు పసాదమూలకేన సద్ధిం అట్ఠ అట్ఠ నయా వేదితబ్బా.
తత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసుపి చతున్నమ్పి చతుక్కానం ఆదివారోవ వుత్తో. దుతియవారో పచ్చయవిసేసట్ఠేన లబ్భమానోపి న వుత్తో. తతియచతుత్థవారా అసమ్భవతోయేవ. రూపమిస్సకా హి తే, న చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని రూపం సముట్ఠాపేన్తి. యథా చ పఠమచతుక్కే ద్వే వారా లబ్భన్తి, ఏవం సేసచతుక్కేసుపి. తస్మా పఠమచతుక్కే దుతియవారో, సేసచతుక్కేసు చ ద్వే ద్వే వారా అవుత్తాపి వుత్తావ హోన్తీతి వేదితబ్బా. సేసాహేతుకాబ్యాకతే సబ్బచతుక్కేసు సబ్బేపి వారా లబ్భన్తి. ఇధ పచ్ఛిన్నత్తా పన పరతో న గహితా. సోతపతితావ హుత్వా దేసనా కతాతి. సేససహేతుకవిపాకేసుపి ఏసేవ నయో అఞ్ఞత్ర అరూపావచరవిపాకా. అరూపావచరవిపాకస్మిఞ్హి వారద్వయమేవ లబ్భతీతి.
అబ్యాకతనిద్దేసవణ్ణనా.
అవిజ్జామూలకకుసలనిద్దేసవణ్ణనా
౩౩౪. ఇదాని అపరేన పరియాయేన ఏకచిత్తక్ఖణే పచ్చయాకారం దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అవిజ్జాపచ్చయాతి ఉపనిస్సయపచ్చయతం సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవ నిద్దేసవారే ‘‘తత్థ కతమా అవిజ్జా’’తి అవిభజిత్వా ‘‘తత్థ కతమో అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారో’’తి విభత్తం. కుసలచేతనాసఙ్ఖాతో హి సఙ్ఖారోయేవ తస్మిం సమయే చిత్తేన సహజాతో హోతి, న అవిజ్జా.
తత్థ లోకియకుసలస్స హేట్ఠా సుత్తన్తభాజనీయే వుత్తనయేనేవ అవిజ్జా పచ్చయో హోతి. యస్మా పన అప్పహీనావిజ్జో అవిజ్జాయ పహానత్థం లోకుత్తరం భావేతి, తస్మా తస్సాపి సమతిక్కమవసేన పచ్చయో హోతి. అవిజ్జావతోయేవ హి కుసలాయూహనం హోతి, న ఇతరస్స. తత్థ తేభూమకకుసలే సమ్మోహవసేనపి సమతిక్కమభావనావసేనపి ఆయూహనం లబ్భతి; లోకుత్తరే సముచ్ఛేదభావనావసేనాతి. సేసం వుత్తనయమేవ.
అయం పన విసేసో – యథా హేట్ఠా ఏకేకకుసలే చతున్నం చతుక్కానం వసేన నవ సోళసకా లద్ధా, తథా ఇధ న లబ్భన్తి. కస్మా? అవిజ్జాయ అవిగతసమ్పయుత్తఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయాభావతో. ఉపనిస్సయవసేన పనేత్థ పఠమచతుక్కమేవ లబ్భతి. తమ్పి పఠమవారమేవ దస్సేత్వా సంఖిత్తం. నీహరిత్వా పన దస్సేతబ్బన్తి.
అవిజ్జామూలకకుసలనిద్దేసవణ్ణనా.
కుసలమూలకవిపాకనిద్దేసవణ్ణనా
౩౪౩. ఇదాని అబ్యాకతేసుపి అపరేనేవ నయేన పచ్చయాకారం దస్సేతుం కతమే ధమ్మా అబ్యాకతాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కుసలమూలపచ్చయాతి ఇదమ్పి ఉపనిస్సయపచ్చయతం సన్ధాయ వుత్తం. కుసలవిపాకస్స హి కుసలమూలం, అకుసలవిపాకస్స చ అకుసలమూలం ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతి; నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. తస్మా ఏస ఉపనిస్సయపచ్చయేన చేవ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయేన చ పచ్చయో హోతి. తేనేవ నిద్దేసవారే ‘‘తత్థ కతమం కుసలమూల’’న్తి అవిభజిత్వా ‘‘తత్థ కతమో కుసలమూలపచ్చయా సఙ్ఖారో’’తి విభత్తం. అకుసలవిపాకేపి ఏసేవ నయో.
అవిజ్జామూలకకుసలనిద్దేసే వియ చ ఇమస్మిమ్పి విపాకనిద్దేసే పఠమం పచ్చయచతుక్కమేవ లబ్భతి. తమ్పి పఠమవారం దస్సేత్వా సంఖిత్తం. తస్మా ఏకేకస్మిం విపాకచిత్తే ఏకమేకస్సేవ చతుక్కస్స వసేన కుసలమూలమూలకే అకుసలమూలమూలకే చ నయే వారప్పభేదో వేదితబ్బో. కిరియాధమ్మానం పన యస్మా నేవ అవిజ్జా న కుసలాకుసలమూలాని ఉపనిస్సయపచ్చయతం లభన్తి, తస్మా కిరియవసేన పచ్చయాకారో న వుత్తోతి.
ఏవమేస –
అకుసలకుసలాబ్యాకత-ధమ్మేసు అనేకభేదతో వత్వా;
కుసలాకుసలానం పన, విపాకే చ ఉపనిస్సయవసేన.
పున ఏకధావ వుత్తో, వాదిప్పవరేన పచ్చయాకారో;
ధమ్మప్పచ్చయభేదే, ఞాణస్స పభేదజననత్థం.
పరియత్తిసవనచిన్తన-పటిపత్తిక్కమవివజ్జితానఞ్చ;
యస్మా ఞాణపభేదో, న కదాచిపి హోతి ఏతస్మిం.
పరియత్తిసవనచిన్తన-పటిపత్తిక్కమతో సదా ధీరో;
తత్థ కయిరా న హఞ్ఞం, కరణీయతరం తతో అత్థీతి.
అయం పన పచ్చయాకారో సుత్తన్తఅభిధమ్మభాజనీయవసేన ద్వేపరివట్టమేవ నీహరిత్వా భాజేత్వా దస్సితో హోతి.
అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా.
సమ్మోహవినోదనియా విభఙ్గట్ఠకథాయ
పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.