౬. ఉప్పాదకకమ్మఆయుప్పమాణవారవణ్ణనా

(౧.) ఉప్పాదకకమ్మం

౧౦౨౧. ఛట్ఠవారే పఞ్చహి కామగుణేహి నానప్పకారేహి వా ఇద్ధివిసేసేహి దిబ్బన్తీతి దేవా. సమ్ముతిదేవాతి ‘దేవో, దేవీ’తి ఏవం లోకసమ్ముతియా దేవా. ఉపపత్తిదేవాతి దేవలోకే ఉప్పన్నత్తా ఉపపత్తియా దేవా. విసుద్ధిదేవాతి సబ్బేసం దేవానం పూజారహా సబ్బకిలేసవిసుద్ధియా దేవా. రాజానోతి ముద్ధాభిసిత్తఖత్తియా. దేవియోతి తేసం మహేసియో. కుమారాతి అభిసిత్తరాజూనం అభిసిత్తదేవియా కుచ్ఛిస్మిం ఉప్పన్నకుమారా.

ఉపోసథకమ్మం కత్వాతి చాతుద్దసాదీసు అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం ఉపోసథం ఉపవసిత్వా. ఇదాని యస్మా పరిత్తదానాదిపుఞ్ఞకమ్మం మనుస్ససోభగ్యతాయ పచ్చయో, మత్తసో కతం మనుస్ససోభగ్యతాయ అధిమత్తం, అధిమత్తభావేపి నానప్పకారభేదతో నానప్పకారస్స ఖత్తియమహాసాలాదిభావస్స పచ్చయో, తస్మా తస్స వసేన ఉపపత్తిభేదం దస్సేన్తో అప్పేకచ్చే గహపతిమహాసాలానన్తిఆదిమాహ. తత్థ మహాసారో ఏతేసన్తి మహాసారా; ర-కారస్స పన ల-కారం కత్వా మహాసాలాతి వుత్తం. గహపతియోవ మహాసాలా, గహపతీసు వా మహాసాలాతి గహపతిమహాసాలా. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ యస్స గేహే పచ్ఛిమన్తేన చత్తాలీసకోటిధనం నిధానగతం హోతి, కహాపణానఞ్చ పఞ్చ అమ్బణాని దివసవళఞ్జో నిక్ఖమతి – అయం గహపతిమహాసాలో నామ. యస్స పన గేహే పచ్ఛిమన్తేన అసీతికోటిధనం నిధానగతం హోతి, కహాపణానఞ్చ దసఅమ్బణాని దివసవళఞ్జో నిక్ఖమతి – అయం బ్రాహ్మణమహాసాలో నామ. యస్స పన గేహే పచ్ఛిమన్తేన కోటిసతధనం నిధానగతం హోతి, కహాపణానఞ్చ వీసతి అమ్బణాని దివసవళఞ్జో నిక్ఖమతి – అయం ఖత్తియమహాసాలో నామ.

సహబ్యతన్తి సహభావం; సభాగా హుత్వా నిబ్బత్తన్తీతి అత్థో. చాతుమహారాజికానన్తిఆదీసు చాతుమహారాజికా నామ సినేరుపబ్బతస్స వేమజ్ఝే హోన్తి. తేసు పబ్బతట్ఠకాపి అత్థి, ఆకాసట్ఠాపి; తేసం పరమ్పరా చక్కవాళపబ్బతం పత్తా. ఖిడ్డాపదోసికా, మనోపదోసికా, సీతవలాహకా, ఉణ్హవలాహకా, చన్దిమా దేవపుత్తో, సూరియో దేవపుత్తోతి ఏతే సబ్బేపి చాతుమహారాజికదేవలోకట్ఠకా ఏవ.

తేత్తింస జనా తత్థ ఉపపన్నాతి తావతింసా. అపిచ తావతింసాతి తేసం దేవానం నామమేవాతి వుత్తం. తేపి అత్థి పబ్బతట్ఠకా, అత్థి ఆకాసట్ఠకా. తేసం పరమ్పరా చక్కవాళపబ్బతం పత్తా. తథా యామాదీనం. ఏకదేవలోకేపి హి దేవానం పరమ్పరా చక్కవాళపబ్బతం అప్పత్తా నామ నత్థి. తత్థ దిబ్బం సుఖం యాతా పయాతా సమ్పత్తాతి యామా. తుట్ఠా పహట్ఠాతి తుసితా. పకతిపటియత్తారమ్మణతో అతిరేకేన రమితుకామకాలే యథారుచితే భోగే నిమ్మినిత్వా రమన్తీతి నిమ్మానరతీ. చిత్తాచారం ఞత్వా పరేహి నిమ్మితేసు భోగేసు వసం వత్తేన్తీతి పరనిమ్మితవసవత్తీ.

(౨.) ఆయుప్పమాణం

౧౦౨౨. అప్పం వా భియ్యోతి దుతియం వస్ససతం అప్పత్వా వీసాయ వా తింసాయ వా చత్తాలీసాయ వా పఞ్ఞాసాయ వా సట్ఠియా వా వస్సేహి అధికమ్పి వస్ససతన్తి అత్థో. సబ్బమ్పి హేతం దుతియం వస్ససతం అప్పత్తత్తా అప్పన్తి వుత్తం.

౧౦౨౪. బ్రహ్మపారిసజ్జాదీసు మహాబ్రహ్మానం పారిసజ్జా పరిచారికాతి బ్రహ్మపారిసజ్జా. తేసం పురోహితభావే ఠితాతి బ్రహ్మపురోహితా. వణ్ణవన్తతాయ చేవ దీఘాయుకతాయ చ మహన్తో బ్రహ్మాతి మహాబ్రహ్మా, తేసం మహాబ్రహ్మానం. ఇమే తయోపి జనా పఠమజ్ఝానభూమియం ఏకతలే వసన్తి; ఆయుఅన్తరం పన నేసం నానా.

౧౦౨౫. పరిత్తా ఆభా ఏతేసన్తి పరిత్తాభా. అప్పమాణా ఆభా ఏతేసన్తి అప్పమాణాభా. దణ్డదీపికాయ అచ్చి వియ ఏతేసం సరీరతో ఆభా ఛిజ్జిత్వా ఛిజ్జిత్వా పతన్తీ వియ సరతి విసరతీతి ఆభస్సరా. ఇమేపి తయో జనా దుతియజ్ఝానభూమియం ఏకతలే వసన్తి; ఆయుఅన్తరం పన నేసం నానా.

౧౦౨౬. పరిత్తా సుభా ఏతేసన్తి పరిత్తసుభా. అప్పమాణా సుభా ఏతేసన్తి అప్పమాణసుభా. సుభేన ఓకిణ్ణా వికిణ్ణా, సుభేన సరీరప్పభావణ్ణేన ఏకగ్ఘనా, సువణ్ణమఞ్జుసాయ ఠపితసమ్పజ్జలితకఞ్చనపిణ్డసస్సిరీకాతి సుభకిణ్హా. ఇమేపి తయో జనా తతియజ్ఝానభూమియం ఏకతలే వసన్తి; ఆయుఅన్తరం పన నేసం నానా.

౧౦౨౭. ఆరమ్మణనానత్తతాతి ఆరమ్మణస్స నానత్తభావో. మనసికారనానత్తతాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ ఏకస్స పథవీకసిణం ఆరమ్మణం హోతి…పే… ఏకస్స ఓదాతకసిణన్తి ఇదం ఆరమ్మణనానత్తం. ఏకో పథవీకసిణం మనసి కరోతి…పే… ఏకో ఓదాతకసిణన్తి ఇదం మనసికారనానత్తం. ఏకస్స పథవీకసిణే ఛన్దో హోతి…పే… ఏకస్స ఓదాతకసిణేతి ఇదం ఛన్దనానత్తం. ఏకో పథవీకసిణే పత్థనం కరోతి…పే… ఏకో ఓదాతకసిణేతి ఇదం పణిధినానత్తం. ఏకో పథవీకసిణవసేన అధిముచ్చతి…పే… ఏకో ఓదాతకసిణవసేనాతి ఇదం అధిమోక్ఖనానత్తం. ఏకో పథవీకసిణవసేన చిత్తం అభినీహరతి…పే… ఏకో ఓదాతకసిణవసేనాతి ఇదం అభినీహారనానత్తం. ఏకస్స పథవీకసిణపరిచ్ఛిన్దనకపఞ్ఞా హోతి…పే… ఏకస్స ఓదాతకసిణపరిచ్ఛిన్దనకపఞ్ఞాతి ఇదం పఞ్ఞానానత్తం. తత్థ ఆరమ్మణమనసికారా పుబ్బభాగేన కథితా. ఛన్దపణిధిఅధిమోక్ఖాభినీహారా అప్పనాయపి వత్తన్తి ఉపచారేపి. పఞ్ఞా పన లోకియలోకుత్తరమిస్సకా కథితా.

అసఞ్ఞసత్తానన్తి సఞ్ఞావిరహితానం సత్తానం. ఏకచ్చే హి తిత్థాయతనే పబ్బజిత్వా ‘చిత్తం నిస్సాయ రజ్జనదుస్సనముయ్హనాని నామ హోన్తీ’తి చిత్తే దోసం దిస్వా ‘అచిత్తకభావో నామ సోభనో, దిట్ఠధమ్మనిబ్బానమేత’న్తి సఞ్ఞావిరాగం జనేత్వా తత్రూపగం పఞ్చమం సమాపత్తిం భావేత్వా తత్థ నిబ్బత్తన్తి. తేసం ఉపపత్తిక్ఖణే ఏకో రూపక్ఖన్ధోయేవ నిబ్బత్తతి. ఠత్వా నిబ్బత్తో ఠితకో ఏవ హోతి, నిసీదిత్వా నిబ్బత్తో నిసిన్నకోవ నిపజ్జిత్వా నిబ్బత్తో నిపన్నోవ. చిత్తకమ్మరూపకసదిసా హుత్వా పఞ్చ కప్పసతాని తిట్ఠన్తి. తేసం పరియోసానే సో రూపకాయో అన్తరధాయతి, కామావచరసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి; తేన ఇధ సఞ్ఞుప్పాదేన తే దేవా తమ్హా కాయా చుతాతి పఞ్ఞాయన్తి.

విపులా ఫలా ఏతేసన్తి వేహప్ఫలా. అత్తనో సమ్పత్తియా న హాయన్తి న విహాయన్తీతి అవిహా. న కఞ్చి సత్తం తప్పన్తీతి అతప్పా. సున్దరా దస్సనా అభిరూపా పాసాదికాతి సుదస్సా. సుట్ఠ పస్సన్తి, సున్దరమేతేసం వా దస్సనన్తి సుదస్సీ. సబ్బేహి ఏవ గుణేహి చ భవసమ్పత్తియా చ జేట్ఠా, నత్థేత్థ కనిట్ఠాతి అకనిట్ఠా.

౧౦౨౮. ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపగతాతి ఆకాసానఞ్చాయతనూపగా. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి ఛ కామావచరా, నవ బ్రహ్మలోకా, పఞ్చ సుద్ధావాసా, చత్తారో అరూపా అసఞ్ఞసత్తవేహప్ఫలేహి సద్ధిం ఛబ్బీసతి దేవలోకా; మనుస్సలోకేన సద్ధిం సత్తవీసతి.

తత్థ సమ్మాసమ్బుద్ధేన మనుస్సానం దేవానఞ్చ ఆయుం పరిచ్ఛిన్దమానేన చతూసు అపాయేసు భుమ్మదేవేసు చ ఆయు పరిచ్ఛిన్నం తం కస్మాతి? నిరయే తావ కమ్మమేవ పమాణం. యావ కమ్మం న ఖీయతి, న తావ చవన్తి. తథా సేసఅపాయేసు. భుమ్మదేవానమ్పి కమ్మమేవ పమాణం. తత్థ నిబ్బత్తా హి కేచి సత్తాహమత్తం తిట్ఠన్తి, కేచి అద్ధమాసం, కేచి మాసం, కప్పం తిట్ఠమానాపి అత్థియేవ.

తత్థ మనుస్సేసు గిహిభావే ఠితాయేవ సోతాపన్నాపి హోన్తి, సకదాగామిఫలమ్పి అనాగామిఫలమ్పి అరహత్తఫలమ్పి పాపుణన్తి. తేసు సోతాపన్నాదయో యావజీవం తిట్ఠన్తి. ఖీణాసవా పన పరినిబ్బాయన్తి వా పబ్బజన్తి వా. కస్మా? అరహత్తం నామ సేట్ఠగుణో, గిహిలిఙ్గం హీనం, తం హీనతాయ ఉత్తమం గుణం ధారేతుం న సక్కోతి. తస్మా తే పరినిబ్బాతుకామా వా పబ్బజితుకామా వా హోన్తి.

భుమ్మదేవా పన అరహత్తం పత్వాపి యావజీవం తిట్ఠన్తి. ఛసు కామావచరదేవేసు సోతాపన్నసకదాగామినో యావజీవం తిట్ఠన్తి; అనాగామినా రూపభవం గన్తుం వట్టతి, ఖీణాసవేన పరినిబ్బాతుం. కస్మా? నిలీయనోకాసస్స అభావా. రూపావచరారూపావచరేసు సబ్బేపి యావజీవం తిట్ఠన్తి. తత్థ రూపావచరే నిబ్బత్తా సోతాపన్నసకదాగామినో న పున ఇధాగచ్ఛన్తి, తత్థేవ పరినిబ్బాయన్తి. ఏతే హి ఝానఅనాగామినో నామ.

అట్ఠసమాపత్తిలాభీనం పన కిం నియమేతి? పగుణజ్ఝానం. యదేవస్స పగుణం హోతి, తేన ఉప్పజ్జతి. సబ్బేసు పన పగుణేసు కిం నియమేతి? పత్థనా. యత్థ ఉపపత్తిం పత్థేతి తత్థేవ ఉపపజ్జతి. పత్థనాయ అసతి కిం నియమేతి? మరణసమయే సమాపన్నా సమాపత్తి. మరణసమయే సమాపన్నా నత్థి, కిం నియమేతి? నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తి. ఏకంసేన హి సో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే ఉపపజ్జతి. నవసు బ్రహ్మలోకేసు నిబ్బత్తఅరియసావకానం తత్రూపపత్తిపి హోతి ఉపరూపపత్తిపి న హేట్ఠూపపత్తి. పుథుజ్జనానం పన తత్రూపపత్తిపి హోతి ఉపరూపపత్తిపి హేట్ఠూపపత్తిపి. పఞ్చసు సుద్ధావాసేసు చతూసు చ అరూపేసు అరియసావకానం తత్రూపపత్తిపి హోతి ఉపరూపపత్తిపి. పఠమజ్ఝానభూమియం నిబ్బత్తో అనాగామీ నవ బ్రహ్మలోకే సోధేత్వా మత్థకే ఠితో పరినిబ్బాతి. వేహప్ఫలా, అకనిట్ఠా, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి ఇమే తయో దేవలోకా సేట్ఠభవా నామ. ఇమేసు తీసు ఠానేసు నిబ్బత్తఅనాగామినో నేవ ఉద్ధం గచ్ఛన్తి, న అధో, తత్థ తత్థేవ పరినిబ్బాయన్తీతి. ఇదమేత్థ పకిణ్ణకం.