(౩.) తికనిద్దేసవణ్ణనా

౭౬౮. తివిధేన ఞాణవత్థునిద్దేసే యోగవిహితేసూతి యోగో వుచ్చతి పఞ్ఞా; పఞ్ఞావిహితేసు పఞ్ఞాపరిణామితేసూతి అత్థో. కమ్మాయతనేసూతి ఏత్థ కమ్మమేవ కమ్మాయతనం; అథ వా కమ్మఞ్చ తం ఆయతనఞ్చ ఆజీవాదీనన్తిపి కమ్మాయతనం. సిప్పాయతనేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ దువిధం కమ్మం – హీనఞ్చ ఉక్కట్ఠఞ్చ. తత్థ హీనం నామ వడ్ఢకీకమ్మం, పుప్ఫఛడ్డకకమ్మన్తి ఏవమాది. ఉక్కట్ఠం నామ కసి, వణిజ్జా, గోరక్ఖన్తి ఏవమాది. సిప్పమ్పి దువిధం హీనఞ్చ ఉక్కట్ఠఞ్చ. తత్థ హీనం సిప్పం నామ నళకారసిప్పం, పేసకారసిప్పం, కుమ్భకారసిప్పం, చమ్మకారసిప్పం, న్హాపితసిప్పన్తి ఏవమాది. ఉక్కట్ఠం నామ సిప్పం ముద్దా, గణనా, లేఖఞ్చాతి ఏవమాది విజ్జావ విజ్జాట్ఠానం. తం ధమ్మికమేవ గహితం. నాగమణ్డలపరిత్తసదిసం, ఫుధమనకమన్తసదిసం, సాలాకియం, సల్లకత్తియన్తిఆదీని పన వేజ్జసత్థాని ‘‘ఇచ్ఛామహం, ఆచరియ, సిప్పం సిక్ఖితు’’న్తి (మహావ. ౩౨౯) సిప్పాయతనే పవిట్ఠత్తా న గహితాని.

తత్థ ఏకో పణ్డితో మనుస్సానం ఫాసువిహారత్థాయ అత్తనో చ ధమ్మతాయ గేహపాసాదయాననావాదీని ఉప్పాదేతి. సో హి ‘ఇమే మనుస్సా వసనట్ఠానేన వినా దుక్ఖితా’తి హితకిరియాయ ఠత్వా దీఘచతురస్సాదిభేదం గేహం ఉప్పాదేతి, సీతుణ్హపటిఘాతత్థాయ ఏకభూమికద్విభూమికాదిభేదే పాసాదే కరోతి, ‘యానే అసతి అనుసఞ్చరణం నామ దుక్ఖ’న్తి జఙ్ఘాకిలమథపటివినోదనత్థాయ వయ్హసకటసన్దమానికాదీని ఉప్పాదేతి, ‘నావాయ అసతి సముద్దాదీసు సఞ్చారో నామ నత్థీ’తి నానప్పకారం నావం ఉప్పాదేతి. సో సబ్బమ్పేతం నేవ అఞ్ఞేహి కయిరమానం పస్సతి, న కతం ఉగ్గణ్హాతి, న కథేన్తానం సుణాతి, అత్తనో పన ధమ్మతాయ చిన్తాయ కరోతి. పఞ్ఞవతా హి అత్తనో ధమ్మతాయ కతమ్పి అఞ్ఞేహి ఉగ్గణ్హిత్వా కరోన్తేహి కతసదిసమేవ హోతి. అయం తావ హీనకమ్మే నయో.

ఉక్కట్ఠకమ్మేపి ‘కసికమ్మే అసతి మనుస్సానం జీవితం న పవత్తతీ’తి ఏకో పణ్డితో మనుస్సానం ఫాసువిహారత్థాయ యుగనఙ్గలాదీని కసిభణ్డాని ఉప్పాదేతి; తథా నానప్పకారం వాణిజకమ్మం గోరక్ఖఞ్చ ఉప్పాదేతి. సో సబ్బమ్పేతం నేవ అఞ్ఞేహి కరియమానం పస్సతి…పే… కతసదిసమేవ హోతి. అయం ఉక్కట్ఠకమ్మే నయో.

దువిధేపి పన సిప్పాయతనే ఏకో పణ్డితో మనుస్సానం ఫాసువిహారత్థాయ నళకారసిప్పాదీని హీనసిప్పాని, హత్థముద్దాయ గణనసఙ్ఖాతం ముద్దం, అచ్ఛిన్నకసఙ్ఖాతం గణనం, మాతికాప్పభేదకాదిభేదఞ్చ లేఖం ఉప్పాదేతి. సో సబ్బమ్పేతం నేవ అఞ్ఞేహి కరియమానం పస్సతి…పే… కతసదిసమేవ హోతి. అయం సిప్పాయతనే నయో.

ఏకచ్చో పన పణ్డితో అమనుస్ససరీసపాదీహి ఉపద్దుతానం మనుస్సానం తికిచ్ఛనత్థాయ ధమ్మికాని నాగమణ్డలమన్తాదీని విజ్జాట్ఠానాని ఉప్పాదేతి, తాని నేవ అఞ్ఞేహి కరియమానాని పస్సతి, న కతాని ఉగ్గణ్హాతి, న కథేన్తానం సుణాతి, అత్తనో పన ధమ్మతాయ చిన్తాయ కరోతి. పఞ్ఞవతా హి అత్తనో ధమ్మతాయ కతమ్పి అఞ్ఞేహి ఉగ్గణ్హిత్వా కరోన్తేహి కతసదిసమేవ హోతి.

కమ్మస్సకతం వాతి ‘‘ఇదం కమ్మం సత్తానం సకం, ఇదం నో సక’’న్తి ఏవం జాననఞాణం. సచ్చానులోమికం వాతి విపస్సనాఞాణం. తఞ్హి చతున్నం సచ్చానం అనులోమనతో సచ్చానులోమికన్తి వుచ్చతి. ఇదానిస్స పవత్తనాకారం దస్సేతుం రూపం అనిచ్చన్తి వాతిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ అనిచ్చలక్ఖణమేవ ఆగతం, న దుక్ఖలక్ఖణఅనత్తలక్ఖణాని, అత్థవసేన పన ఆగతానేవాతి దట్ఠబ్బాని – యఞ్హి అనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తాతి.

యం ఏవరూపిన్తి యం ఏవం హేట్ఠా నిద్దిట్ఠసభావం అనులోమికం. ఖన్తిన్తిఆదీని సబ్బాని పఞ్ఞావేవచనానేవ. సా హి హేట్ఠా వుత్తానం కమ్మాయతనాదీనం పఞ్చన్నం కారణానం అపచ్చనీకదస్సనేన అనులోమేతీతి అనులోమికా. తథా సత్తానం హితచరియాయ అనులోమేతి, మగ్గసచ్చస్స అనులోమేతి, పరమత్థసచ్చస్స నిబ్బానస్స అనులోమనతో అనులోమేతీతిపి అనులోమికా. సబ్బానిపి ఏతాని కారణాని ఖమతి సహతి దట్ఠుం సక్కోతీతి ఖన్తి, పస్సతీతి దిట్ఠి, రోచేతీతి రుచి, ముదతీతి ముది, పేక్ఖతీతి పేక్ఖా. సబ్బేపిస్సా తే కమ్మాయతనాదయో ధమ్మా నిజ్ఝానం ఖమన్తి, విసేసతో చ పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్ఖాతా ధమ్మా పునప్పునం అనిచ్చదుక్ఖానత్తవసేన నిజ్ఝాయమానా తం నిజ్ఝానం ఖమన్తీతి ధమ్మనిజ్ఝానఖన్తీ.

పరతో అస్సుత్వా పటిలభతీతి అఞ్ఞస్స ఉపదేసవచనం అస్సుత్వా సయమేవ చిన్తేన్తో పటిలభతి. అయం వుచ్చతీతి అయం చిన్తామయా పఞ్ఞా నామ వుచ్చతి. సా పనేసా న యేసం కేసఞ్చి ఉప్పజ్జతి, అభిఞ్ఞాతానం పన మహాసత్తానమేవ ఉప్పజ్జతి. తత్థాపి సచ్చానులోమికఞాణం ద్విన్నంయేవ బోధిసత్తానం ఉప్పజ్జతి. సేసపఞ్ఞా సబ్బేసమ్పి పూరితపారమీనం మహాపఞ్ఞానం ఉప్పజ్జతీతి వేదితబ్బా.

పరతో సుత్వా పటిలభతీతి ఏత్థ కమ్మాయతనాదీని పరేన కరియమానాని వా కతాని వా దిస్వాపి యస్స కస్సచి కథయమానస్స వచనం సుత్వాపి ఆచరియస్స సన్తికే ఉగ్గహేత్వాపి పటిలద్ధా సబ్బా పరతో సుత్వాయేవ పటిలద్ధా నామాతి వేదితబ్బా.

సమాపన్నస్సాతి సమాపత్తిసమఙ్గిస్స; అన్తోసమాపత్తియం పవత్తా పఞ్ఞా భావనామయా నామాతి అత్థో.

౭౬౯. దానం ఆరబ్భాతి దానం పటిచ్చ; దానచేతనాపచ్చయాతి అత్థో. దానాధిగచ్ఛాతి దానం అధిగచ్ఛన్తస్స; పాపుణన్తస్సాతి అత్థో. యా ఉప్పజ్జతీతి యా ఏవం దానచేతనాసమ్పయుత్తా పఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, అయం దానమయా పఞ్ఞా నామ. సా పనేసా ‘దానం దస్సామీ’తి చిన్తేన్తస్స, దానం దేన్తస్స, దానం దత్వా తం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పుబ్బచేతనా, ముఞ్చచేతనా, అపరచేతనాతి తివిధేన ఉప్పజ్జతి.

సీలం ఆరబ్భ సీలాధిగచ్ఛాతి ఇధాపి సీలచేతనాసమ్పయుత్తావ సీలమయా పఞ్ఞాతి అధిప్పేతా. అయమ్పి ‘సీలం పూరేస్సామీ’తి చిన్తేన్తస్స, సీలం పూరేన్తస్స, సీలం పూరేత్వా తం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పుబ్బచేతనా, ముఞ్చచేతనా, అపరచేతనాతి తివిధేనేవ ఉప్పజ్జతి. భావనామయా హేట్ఠా వుత్తాయేవ.

౭౭౦. అధిసీలపఞ్ఞాదీసు సీలాదీని దువిధేన వేదితబ్బాని – సీలం, అధిసీలం; చిత్తం, అధిచిత్తం; పఞ్ఞా, అధిపఞ్ఞాతి. తత్థ ‘‘ఉప్పాదా వా తథాగతానం అనుప్పాదా వా తథాగతానం ఠితావ సా ధాతు ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతా’’తి (సం. ని. ౨.౨౦; అ. ని. ౩.౧౩౭) ఇమాయ తన్తియా సఙ్గహితవసేన పఞ్చపి సీలాని దసపి సీలాని సీలం నామ. తఞ్హి తథాగతే ఉప్పన్నేపి అనుప్పన్నేపి హోతి. అనుప్పన్నే కే పఞ్ఞాపేన్తీతి? తాపసపరిబ్బాజకా, సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తా, చక్కవత్తిరాజానో చ పఞ్ఞాపేన్తి. ఉప్పన్నే సమ్మాసమ్బుద్ధే భిక్ఖుసఙ్ఘో, భిక్ఖునీసఙ్ఘో, ఉపాసకా, ఉపాసికాయో చ పఞ్ఞాపేన్తి. పాతిమోక్ఖసంవరసీలం పన సబ్బసీలేహి అధికం ఉప్పన్నేయేవ తథాగతే ఉప్పజ్జతి, నో అనుప్పన్నే. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధాయేవ చ నం పఞ్ఞాపేన్తి. ‘‘ఇమస్మిం వత్థుస్మిం వీతిక్కమే ఇదం నామ హోతీ’’తి పఞ్ఞాపనఞ్హి అఞ్ఞేసం అవిసయో, బుద్ధానంయేవ ఏస విసయో, బుద్ధానం బలం. ఇతి యస్మా పాతిమోక్ఖసంవరో అధిసీలం, తస్మా తం అధిసీలపఞ్ఞం దస్సేతుం పాతిమోక్ఖసంవరం సంవరన్తస్సాతిఆది వుత్తం.

హేట్ఠా వుత్తాయ ఏవ పన తన్తియా సఙ్గహితవసేన వట్టపాదికా అట్ఠ సమాపత్తియో చిత్తం నామ. తఞ్హి తథాగతే ఉప్పన్నేపి హోతి అనుప్పన్నేపి. అనుప్పన్నే కే నిబ్బత్తేన్తీతి? తాపసపరిబ్బాజకా చేవ సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తా చ చక్కవత్తిరాజానో చ. ఉప్పన్నే భగవతి విసేసత్థికా భిక్ఖుఆదయోపి నిబ్బత్తేన్తియేవ. విపస్సనాపాదికా పన అట్ఠ సమాపత్తియో సబ్బచిత్తేహి అధికా, ఉప్పన్నేయేవ తథాగతే ఉప్పజ్జన్తి, నో అనుప్పన్నే. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధా ఏవ చ ఏతా పఞ్ఞాపేన్తి. ఇతి యస్మా అట్ఠ సమాపత్తియో అధిచిత్తం, తస్మా అధిచిత్తపఞ్ఞం దస్సేతుం రూపావచరారూపావచరసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తస్సాతిఆది వుత్తం.

హేట్ఠా వుత్తాయ ఏవ పన తన్తియా సఙ్గహితవసేన కమ్మస్సకతఞాణం పఞ్ఞా నామ. తఞ్హి తథాగతే ఉప్పన్నేపి హోతి అనుప్పన్నేపి. అనుప్పన్నే వేలామదానవేస్సన్తరదానాదివసేన ఉప్పజ్జతి; ఉప్పన్నే తేన ఞాణేన మహాదానం పవత్తేన్తానం పమాణం నత్థి. మగ్గఫలపఞ్ఞా పన సబ్బపఞ్ఞాహి అధికా, ఉప్పన్నేయేవ తథాగతే విత్థారికా హుత్వా పవత్తతి, నో అనుప్పన్నే. ఇతి యస్మా మగ్గఫలపఞ్ఞా అధిపఞ్ఞా, తస్మా అతిరేకపఞ్ఞాయ పఞ్ఞం దస్సేతుం చతూసు మగ్గేసూతిఆది వుత్తం.

తత్థ సియా – సీలం, అధిసీలం; చిత్తం, అధిచిత్తం; పఞ్ఞా, అధిపఞ్ఞాతి ఇమేసు ఛసు కోట్ఠాసేసు విపస్సనా పఞ్ఞా కతరసన్నిస్సితాతి? అధిపఞ్ఞాసన్నిస్సితా. తస్మా యథా ఓమకతరప్పమాణం ఛత్తం వా ధజం వా ఉపాదాయ అతిరేకప్పమాణం అతిఛత్తం అతిధజోతి వుచ్చతి, ఏవమిదమ్పి పఞ్చసీలం దససీలం ఉపాదాయ పాతిమోక్ఖసంవరసీలం ‘అధిసీలం’ నామ; వట్టపాదికా అట్ఠ సమాపత్తియో ఉపాదాయ విపస్సనాపాదికా అట్ఠ సమాపత్తియో ‘అధిచిత్తం’ నామ, కమ్మస్సకతపఞ్ఞం ఉపాదాయ విపస్సనాపఞ్ఞా చ మగ్గపఞ్ఞా చ ఫలపఞ్ఞా చ ‘అధిపఞ్ఞా’ నామాతి వేదితబ్బా.

౭౭౧. ఆయకోసల్లాదినిద్దేసే యస్మా ఆయోతి వుడ్ఢి, సా అనత్థహానితో అత్థుప్పత్తితో చ దువిధా; అపాయోతి అవుడ్ఢి, సాపి అత్థహానితో అనత్థుప్పత్తితో చ దువిధా; తస్మా తం దస్సేతుం ఇమే ధమ్మే మనసికరోతోతిఆది వుత్తం. ఇదం వుచ్చతీతి యా ఇమేసం అకుసలధమ్మానం అనుప్పత్తిప్పహానేసు కుసలధమ్మానఞ్చ ఉప్పత్తిట్ఠితీసు పఞ్ఞా – ఇదం ఆయకోసల్లం నామ వుచ్చతి. యా పనేసా కుసలధమ్మానం అనుప్పజ్జననిరుజ్ఝనేసు అకుసలధమ్మానఞ్చ ఉప్పత్తిట్ఠితీసు పఞ్ఞా – ఇదం అపాయకోసల్లం నామాతి అత్థో. ఆయకోసల్లం తావ పఞ్ఞా హోతు; అపాయకోసల్లం కథం పఞ్ఞా నామ జాతాతి? పఞ్ఞవాయేవ హి ‘మయ్హం ఏవం మనసికరోతో అనుప్పన్నా కుసలా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తి ఉప్పన్నా చ నిరుజ్ఝన్తి; అనుప్పన్నా అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా పవడ్ఢన్తీ’తి పజానాతి. సో ఏవం ఞత్వా అనుప్పన్నానం అకుసలానం ధమ్మానం ఉప్పజ్జితుం న దేతి, ఉప్పన్నే పజహతి; అనుప్పన్నే కుసలే ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నే భావనాపారిపూరిం పాపేతి. ఏవం అపాయకోసల్లమ్పి పఞ్ఞా ఏవాతి వేదితబ్బం. సబ్బాపి తత్రూపాయా పఞ్ఞా ఉపాయకోసల్లన్తి ఇదం పన అచ్చాయికకిచ్చే వా భయే వా ఉప్పన్నే తస్స తికిచ్ఛనత్థం ఠానుప్పత్తియకారణజాననవసేనేవ వేదితబ్బం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

తికనిద్దేసవణ్ణనా.