(౪.) చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా

౭౯౩. చతుబ్బిధేన ఞాణవత్థునిద్దేసే అత్థి దిన్నన్తిఆదీసు దిన్నపచ్చయా ఫలం అత్థీతి ఇమినా ఉపాయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఇదం వుచ్చతీతి యం ఞాణం ‘ఇదం కమ్మం సకం, ఇదం నో సక’న్తి జానాతి – ఇదం కమ్మస్సకతఞాణం నామ వుచ్చతీతి అత్థో. తత్థ తివిధం కాయదుచ్చరితం, చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం, తివిధం మనోదుచ్చరితన్తి ఇదం న సకకమ్మం నామ. తీసు ద్వారేసు దసవిధమ్పి సుచరితం సకకమ్మం నామ. అత్తనో వాపి హోతు పరస్స వా సబ్బమ్పి అకుసలం న సకకమ్మం నామ. కస్మా? అత్థభఞ్జనతో అనత్థజననతో చ. అత్తనో వా హోతు పరస్స వా సబ్బమ్పి కుసలం సకకమ్మం నామ. కస్మా? అనత్థభఞ్జనతో అత్థజననతో చ. ఏవం జాననసమత్థే ఇమస్మిం కమ్మస్సకతఞాణే ఠత్వా బహుం దానం దత్వా సీలం పూరేత్వా ఉపోసథం సమాదియిత్వా సుఖేన సుఖం సమ్పత్తియా సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా నిబ్బానం పత్తానం గణనపరిచ్ఛేదో నత్థి. యథా హి సధనో పురిసో పఞ్చసు సకటసతేసు సప్పిమధుఫాణితాదీని చేవ లోణతిలతణ్డులాదీని చ ఆరోపేత్వా కన్తారమగ్గం పటిపన్నో కేనచిదేవ కరణీయేన అత్థే ఉప్పన్నే సబ్బేసం ఉపకరణానం గహితత్తా న చిన్తేతి, న పరితస్సతి, సుఖేనేవ ఖేమన్తం పాపుణాతి; ఏవమేవ ఇమస్మిమ్పి కమ్మస్సకతఞాణే ఠత్వా బహుం దానం దత్వా…పే… నిబ్బానం పత్తానం గణనపథో నత్థి. ఠపేత్వా సచ్చానులోమికం ఞాణన్తి మగ్గసచ్చస్స పరమత్థసచ్చస్స చ అనులోమనతో సచ్చానులోమికన్తి లద్ధనామం విపస్సనాఞాణం ఠపేత్వా అవసేసా సబ్బాపి సాసవా కుసలా పఞ్ఞా కమ్మస్సకతఞాణమేవాతి అత్థో.

౭౯౪. మగ్గసమఙ్గిస్స ఞాణం దుక్ఖేపేతం ఞాణన్తి ఏత్థ ఏకమేవ మగ్గఞాణం చతూసు సచ్చేసు ఏకపటివేధవసేన చతూసు ఠానేసు సఙ్గహితం.

౭౯౬. ధమ్మే ఞాణన్తి ఏత్థ మగ్గపఞ్ఞా తావ చతున్నం సచ్చానం ఏకపటివేధవసేన ధమ్మే ఞాణం నామ హోతు; ఫలపఞ్ఞా కథం ధమ్మే ఞాణం నామాతి? నిరోధసచ్చవసేన. దువిధాపి హేసా పఞ్ఞా అపరప్పచ్చయే అత్థపచ్చక్ఖే అరియసచ్చధమ్మే కిచ్చతో చ ఆరమ్మణతో చ పవత్తత్తా ధమ్మే ఞాణన్తి వేదితబ్బా. సో ఇమినా ధమ్మేనాతి ఏత్థ మగ్గఞాణం ధమ్మగోచరత్తా గోచరవోహారేన ధమ్మోతి వుత్తం, ఉపయోగత్థే వా కరణవచనం; ఇమం ధమ్మం ఞాతేనాతి అత్థో; చతుసచ్చధమ్మం జానిత్వా ఠితేన మగ్గఞాణేనాతి వుత్తం హోతి. దిట్ఠేనాతి దస్సనేన; ధమ్మం పస్సిత్వా ఠితేనాతి అత్థో. పత్తేనాతి చత్తారి అరియసచ్చాని పత్వా ఠితత్తా ధమ్మం పత్తేన. విదితేనాతి మగ్గఞాణేన చత్తారి అరియసచ్చాని విదితాని పాకటాని కతాని. తస్మా తం ధమ్మం విదితం నామ హోతి. తేన విదితధమ్మేన. పరియోగాళ్హేనాతి చతుసచ్చధమ్మం పరియోగాహేత్వా ఠితేన. నయం నేతీతి అతీతే చ అనాగతే చ నయం నేతి హరతి పేసేతి. ఇదం పన న మగ్గఞాణస్స కిచ్చం, పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స కిచ్చం. సత్థారా పన మగ్గఞాణం అతీతానాగతే నయం నయనసదిసం కతం. కస్మా? మగ్గమూలకత్తా. భావితమగ్గస్స హి పచ్చవేక్ఖణా నామ హోతి. తస్మా సత్థా మగ్గఞాణమేవ నయం నయనసదిసం అకాసి. అపిచ ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో – యదేతం ఇమినా చతుసచ్చగోచరం మగ్గఞాణం అధిగతం, తేన ఞాణేన కారణభూతేన అతీతానాగతే పచ్చవేక్ఖణఞాణసఙ్ఖాతం నయం నేతి.

ఇదాని యథా తేన నయం నేతి, తం ఆకారం దస్సేతుం యే హి కేచి అతీతమద్ధానన్తిఆదిమాహ. తత్థ అబ్భఞ్ఞంసూతి జానింసు పటివిజ్ఝింసు. ఇమఞ్ఞేవాతి యం దుక్ఖం అతీతే అబ్భఞ్ఞంసు, యఞ్చ అనాగతే అభిజానిస్సన్తి, న తఞ్ఞేవ ఇమం; సరిక్ఖట్ఠేన పన ఏవం వుత్తం. అతీతేపి హి ఠపేత్వా తణ్హం తేభూమకక్ఖన్ధేయేవ దుక్ఖసచ్చన్తి పటివిజ్ఝింసు, తణ్హంయేవ సముదయసచ్చన్తి నిబ్బానమేవ నిరోధసచ్చన్తి అరియమగ్గమేవ మగ్గసచ్చన్తి పటివిజ్ఝింసు, అనాగతేపి ఏవమేవ పటివిజ్ఝిస్సన్తి, ఏతరహిపి ఏవమేవ పటివిజ్ఝన్తీతి సరిక్ఖట్ఠేన ‘‘ఇమఞ్ఞేవా’’తి వుత్తం. ఇదం వుచ్చతి అన్వయే ఞాణన్తి ఇదం అనుగమనఞాణం నయనఞాణం కారణఞాణన్తి వుచ్చతి.

పరియే ఞాణన్తి చిత్తపరిచ్ఛేదఞాణం. పరసత్తానన్తి ఠపేత్వా అత్తానం సేససత్తానం. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం. చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతీతి అత్తనో చిత్తేన తేసం చిత్తం సరాగాదివసేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా నానప్పకారతో జానాతి. సరాగం వాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా సతిపట్ఠానవిభఙ్గే వుత్తమేవ. అయం పన విసేసో – ఇధ అనుత్తరం వా చిత్తం విముత్తం వా చిత్తన్తి ఏత్థ లోకుత్తరమ్పి లబ్భతి. అవిపస్సనూపగమ్పి హి పరచిత్తఞాణస్స విసయో హోతియేవ.

అవసేసా పఞ్ఞాతి ధమ్మే ఞాణాదికా తిస్సో పఞ్ఞా ఠపేత్వా సేసా సబ్బాపి పఞ్ఞా ఞాణన్తి సమ్మతత్తా సమ్ముతిఞాణం నామ హోతి. వచనత్థో పనేత్థ సమ్ముతిమ్హి ఞాణన్తి సమ్ముతిఞాణం.

౭౯౭. కామావచరకుసలే పఞ్ఞాతి అయఞ్హి ఏకన్తేన వట్టస్మిం చుతిపటిసన్ధిం ఆచినతేవ, తస్మా ‘‘ఆచయాయ నో అపచయాయా’’తి వుత్తా. లోకుత్తరమగ్గపఞ్ఞా పన యస్మా చుతిపటిసన్ధిం అపచినతేవ, తస్మా ‘‘అపచయాయ నో ఆచయాయా’’తి వుత్తా. రూపావచరారూపావచరపఞ్ఞా చుతిపటిసన్ధిమ్పి ఆచినతి, విక్ఖమ్భనవసేన కిలేసే చేవ కిలేసమూలకే చ ధమ్మే అపచినతి, తస్మా ‘‘ఆచయాయ చేవ అపచయాయ చా’’తి వుత్తా. సేసా నేవ చుతిపటిసన్ధిం ఆచినతి న అపచినతి, తస్మా ‘‘నేవ ఆచయాయ నో అపచయాయా’’తి వుత్తా.

౭౯౮. న చ అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతీతి ఇదం పఠమజ్ఝానపఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం. సా హిస్స కామవివేకేన పత్తబ్బత్తా కిలేసనిబ్బిదాయ సంవత్తతి. తాయ చేస కామేసు వీతరాగో హోతి, అభిఞ్ఞాపాదకభావం పన అప్పత్తతాయ నేవ పఞ్చ అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతి, నిమిత్తారమ్మణత్తా న సచ్చాని పటివిజ్ఝతి. ఏవమయం పఞ్ఞా నిబ్బిదాయ హోతి నో పటివేధాయ. స్వేవాతి పఠమజ్ఝానం పత్వా ఠితో. కామేసు వీతరాగో సమానోతి తథా విక్ఖమ్భితానంయేవ కామానం వసేన వీతరాగో. అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతీతి పఞ్చ అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతి. ఇదం చతుత్థజ్ఝానపఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం. చతుత్థజ్ఝానపఞ్ఞా హి అభిఞ్ఞాపాదకభావేనాపి పఞ్చ అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతి, అభిఞ్ఞాభావప్పత్తియాపి పటివిజ్ఝతి ఏవ. తస్మా సా పటివేధాయ హోతి. పఠమజ్ఝానపఞ్ఞాయ ఏవ పన కిలేసేసుపి నిబ్బిన్దత్తా నో నిబ్బిదాయ. యా పనాయం దుతియతతియజ్ఝానపఞ్ఞా, సా కతరకోట్ఠాసం భజతీతి? సోమనస్సవసేన పఠమజ్ఝానమ్పి భజతి, అవితక్కవసేన చతుత్థజ్ఝానమ్పి. ఏవమేసా పఠమజ్ఝానసన్నిస్సితా వా చతుత్థజ్ఝానసన్నిస్సితా వా కాతబ్బా. నిబ్బిదాయ చేవ పటివేధాయ చాతి మగ్గపఞ్ఞా సబ్బస్మిమ్పి వట్టే నిబ్బిన్దనతో నిబ్బిదాయ, ఛట్ఠం అభిఞ్ఞం పటివిజ్ఝనతో పటివేధాయ చ హోతి.

౭౯౯. పఠమస్స ఝానస్స లాభీతిఆదీసు య్వాయం అప్పగుణస్స పఠమజ్ఝానస్స లాభీ. తం తతో వుట్ఠితం ఆరమ్మణవసేన కామసహగతా హుత్వా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి తుదన్తి చోదేన్తి. తస్స కామానుపక్ఖన్దానం సఞ్ఞామనసికారానం వసేన సా పఠమజ్ఝానపఞ్ఞా హాయతి పరిహాయతి; తస్మా హానభాగినీతి వుత్తా. తదనుధమ్మతాతి తదనురూపసభావా. సతి సన్తిట్ఠతీతి ఇదం మిచ్ఛాసతిం సన్ధాయ వుత్తం, న సమ్మాసతిం. యస్స హి పఠమజ్ఝానానురూపసభావా పఠమజ్ఝానం సన్తతో పణీతతో దిస్వా అస్సాదయమానా అభినన్దమానా నికన్తి ఉప్పజ్జతి, తస్స నికన్తివసేన సా పఠమజ్ఝానపఞ్ఞా నేవ హాయతి, న వడ్ఢతి, ఠితికోట్ఠాసికా హోతి. తేన వుత్తం ఠితిభాగినీ పఞ్ఞాతి. అవితక్కసహగతాతి అవితక్కం దుతియజ్ఝానం సన్తతో పణీతతో మనసికరోతో ఆరమ్మణవసేన అవితక్కసహగతా. సముదాచరన్తీతి పగుణతో పఠమజ్ఝానతో వుట్ఠితం దుతియజ్ఝానాధిగమత్థాయ తుదన్తి చోదేన్తి. తస్స ఉపరి దుతియజ్ఝానానుపక్ఖన్దానం సఞ్ఞామనసికారానం వసేన సా పఠమజ్ఝానపఞ్ఞా విసేసభూతస్స దుతియజ్ఝానస్స ఉప్పత్తిట్ఠానతాయ విసేసభాగినీతి వుత్తా. నిబ్బిదాసహగతాతి తమేవ పఠమజ్ఝానతో వుట్ఠితం నిబ్బిదాసఙ్ఖాతేన విపస్సనాఞాణేన సహగతా. విపస్సనాఞాణఞ్హి ఝానఙ్గభేదే వత్తన్తే నిబ్బిన్దతి ఉక్కణ్ఠతి, తస్మా నిబ్బిదాతి వుచ్చతి. సముదాచరన్తీతి నిబ్బానసచ్ఛికిరియత్థాయ తుదన్తి చోదేన్తి. విరాగూపసఞ్హితాతి విరాగసఙ్ఖాతేన నిబ్బానేన ఉపసంహితా. విపస్సనాఞాణమ్హి సక్కా ఇమినా మగ్గేన విరాగం నిబ్బానం సచ్ఛికాతున్తి పవత్తితో ‘‘విరాగూపసఞ్హిత’’న్తి వుచ్చతి. తంసమ్పయుత్తా సఞ్ఞామనసికారాపి విరాగూపసఞ్హితా ఏవ నామ. తస్స తేసం సఞ్ఞామనసికారానం వసేన సా పఠమజ్ఝానపఞ్ఞా అరియమగ్గపటివేధస్స పదట్ఠానతాయ నిబ్బేధభాగినీతి వుత్తా. ఏవం చతూసు ఠానేసు పఠమజ్ఝానపఞ్ఞావ కథితా. దుతియజ్ఝానపఞ్ఞాదీసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

౮౦౧. కిచ్ఛేన కసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్సాతి లోకుత్తరసమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స పుబ్బభాగే ఆగమనకాలే కిచ్ఛేన కసిరేన దుక్ఖేన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలమన్తస్స కిలేసే విక్ఖమ్భేత్వా ఆగతస్స. దన్ధం తణ్ఠానం అభిజానన్తస్సాతి విక్ఖమ్భితేసు కిలేసేసు విపస్సనాపరివాసే చిరం వసిత్వా తం లోకుత్తరసమాధిసఙ్ఖాతం ఠానం దన్ధం సణికం అభిజానన్తస్స పటివిజ్ఝన్తస్స, పాపుణన్తస్సాతి అత్థో. అయం వుచ్చతీతి యా ఏసా ఏవం ఉప్పజ్జతి, అయం కిలేసవిక్ఖమ్భనపటిపదాయ దుక్ఖత్తా, విపస్సనాపరివాసపఞ్ఞాయ చ దన్ధత్తా మగ్గకాలే ఏకచిత్తక్ఖణే ఉప్పన్నాపి పఞ్ఞా ఆగమనవసేన దుక్ఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామాతి వుచ్చతి. ఉపరి తీసు పదేసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

౮౦౨. సమాధిస్స న నికామలాభిస్సాతి యో సమాధిస్స న నికామలాభీ హోతి, సో తస్స న నికామలాభీ నామ. యస్స సమాధి ఉపరూపరి సమాపజ్జనత్థాయ ఉస్సక్కితుం పచ్చయో న హోతి, తస్స అప్పగుణజ్ఝానలాభిస్సాతి అత్థో. ఆరమ్మణం థోకం ఫరన్తస్సాతి పరిత్తే సుప్పమత్తే వా సరావమత్తే వా ఆరమ్మణే పరికమ్మం కత్వా తత్థేవ అప్పనం పత్వా తం అవడ్ఢితం థోకమేవ ఆరమ్మణం ఫరన్తస్సాతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ననికామలాభీపటిపక్ఖతో హి పగుణజ్ఝానలాభీ ఏత్థ నికామలాభీతి వుత్తో. అవడ్ఢితారమ్మణపటిపక్ఖతో చ వడ్ఢితారమ్మణం విపులన్తి వుత్తం. సేసం తాదిసమేవ.

జరామరణేపేతం ఞాణన్తి నిబ్బానమేవ ఆరమ్మణం కత్వా చతున్నం సచ్చానం ఏకపటివేధవసేన ఏతం వుత్తం.

జరామరణం ఆరబ్భాతిఆదీని పన ఏకేకం వత్థుం ఆరబ్భ పవత్తికాలే పుబ్బభాగే సచ్చవవత్థాపనవసేన వుత్తాని. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా.