౧౦. దసకమాతికావణ్ణనా

౭౬౦. దసకమాతికా ‘‘దస తథాగతస్స తథాగతబలానీ’’తిఆదినా ఏకేనేవ దసకేన నిక్ఖిత్తా. తత్థ దసాతి గణనపరిచ్ఛేదో. తథాగతస్సాతి యథా విపస్సీఆదయో పుబ్బకా ఇసయో ఆగతా తథా ఆగతస్స; యథా చ తే గతా తథా గతస్స. తథాగతబలానీతి అఞ్ఞేహి అసాధారణాని తథాగతస్సేవ బలాని; యథా వా పుబ్బబుద్ధానం బలాని పుఞ్ఞుస్సయసమ్పత్తియా ఆగతాని తథా ఆగతబలానీతిపి అత్థో. తత్థ దువిధం తథాగతస్స బలం – కాయబలఞ్చ ఞాణబలఞ్చ. తేసు కాయబలం హత్థికులానుసారేనేవ వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –

కాళావకఞ్చ గఙ్గేయ్యం, పణ్డరం తమ్బపిఙ్గలం;

గన్ధమఙ్గలహేమఞ్చ, ఉపోసథఛద్దన్తిమే దసాతి. –

ఇమాని హి దస హత్థికులాని.

తత్థ ‘కాళావక’న్తి పకతిహత్థికులం దట్ఠబ్బం. యం దసన్నం పురిసానం కాయబలం తం ఏకస్స కాళావకహత్థినో. యం దసన్నం కాళావకానం బలం తం ఏకస్స గఙ్గేయస్స. యం దసన్నం గఙ్గేయ్యానం తం ఏకస్స పణ్డరస్స. యం దసన్నం పణ్డరానం తం ఏకస్స తమ్బస్స. యం దసన్నం తమ్బానం తం ఏకస్స పిఙ్గలస్స. యం దసన్నం పిఙ్గలానం తం ఏకస్స గన్ధహత్థినో. యం దసన్నం గన్ధహత్థీనం తం ఏకస్స మఙ్గలస్స. యం దసన్నం మఙ్గలానం తం ఏకస్స హేమవతస్స. యం దసన్నం హేమవతానం తం ఏకస్స ఉపోసథస్స. యం దసన్నం ఉపోసథానం తం ఏకస్స ఛద్దన్తస్స. యం దసన్నం ఛద్దన్తానం తం ఏకస్స తథాగతస్స. నారాయనసఙ్ఖాతబలన్తిపి ఇదమేవ వుచ్చతి. తదేతం పకతిహత్థీనం గణనాయ హత్థికోటిసహస్సానం, పురిసగణనాయ దసన్నం పురిసకోటిసహస్సానం బలం హోతి. ఇదం తావ తథాగతస్స కాయబలం.

ఞాణబలం పన ఇధ తావ పాళియం ఆగతమేవ దసబలఞాణం. మహాసీహనాదే (మ. ని. ౧.౧౪౬ ఆదయో) దసబలఞాణం, చతువేసారజ్జఞాణం, అట్ఠసు పరిసాసు అకమ్పనఞాణం, చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణం, పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదకఞాణం, సంయుత్తకే (సం. ని. ౨.౩౩-౩౪) ఆగతాని తేసత్తతి ఞాణాని, సత్తసత్తతి ఞాణానీతి ఏవం అఞ్ఞానిపి అనేకాని ఞాణసహస్సాని – ఏతం ఞాణబలం నామ. ఇధాపి ఞాణబలమేవ అధిప్పేతం ఞాణఞ్హి అకమ్పియట్ఠేన ఉపత్థమ్భకట్ఠేన చ బలన్తి వుత్తం.

యేహి బలేహి సమన్నాగతోతి యేహి దసహి ఞాణబలేహి ఉపేతో సముపేతో. ఆసభం ఠానన్తి సేట్ఠట్ఠానం ఉత్తమట్ఠానం; ఆసభా వా పుబ్బబుద్ధా, తేసం ఠానన్తి అత్థో. అపి చ గవసతజేట్ఠకో ఉసభో, గవసహస్సజేట్ఠకో వసభో; వజసతజేట్ఠకో వా ఉసభో, వజసహస్సజేట్ఠకో వసభో; సబ్బగవసేట్ఠో సబ్బపరిస్సయసహో సేతో పాసాదికో మహాభారవహో అసనిసతసద్దేహిపి అకమ్పనీయో నిసభో. సో ఇధ ఉసభోతి అధిప్పేతో. ఇదమ్పి హి తస్స పరియాయవచనం. ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం. ఠానన్తి చతూహి పాదేహి పథవిం ఉప్పీళేత్వా అచలట్ఠానం. ఇదం పన ఆసభం వియాతి ఆసభం. యథేవ హి నిసభసఙ్ఖాతో ఉసభో ఉసభబలేన సమన్నాగతో చతూహి పాదేహి పథవిం ఉప్పీళేత్వా అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి, ఏవం తథాగతోపి దసహి తథాగతబలేహి సమన్నాగతో చతూహి వేసారజ్జపాదేహి అట్ఠపరిసపథవిం ఉప్పీళేత్వా సదేవకే లోకే కేనచి పచ్చత్థికేన పచ్చామిత్తేన అకమ్పియో అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి. ఏవం తిట్ఠమానో చ తం ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, ఉపగచ్ఛతి, న పచ్చక్ఖాతి, అత్తని ఆరోపేతి. తేన వుత్తం ‘‘ఆసభం ఠానం పటిజానాతీ’’తి.

పరిసాసూతి అట్ఠసు పరిసాసు. సీహనాదం నదతీతి సేట్ఠనాదం అభీతనాదం నదతి, సీహనాదసదిసం వా నాదం నదతి. అయమత్థో సీహనాదసుత్తేన దీపేతబ్బో. యథా వా సీహో సహనతో చ హననతో చ సీహోతి వుచ్చతి, ఏవం తథాగతో లోకధమ్మానం సహనతో పరప్పవాదానఞ్చ హననతో సీహోతి వుచ్చతి. ఏవం వుత్తస్స సీహస్స నాదం సీహనాదం. తత్థ యథా సీహో సీహబలేన సమన్నాగతో సబ్బత్థ విసారదో విగతలోమహంసో సీహనాదం నదతి, ఏవం తథాగతసీహోపి తథాగతబలేహి సమన్నాగతో అట్ఠసు పరిసాసు విసారదో విగతలోమహంసో ‘‘ఇతి రూప’’న్తిఆదినా నయేన నానావిధదేసనావిలాససమ్పన్నం సీహనాదం నదతి. తేన వుత్తం ‘‘పరిసాసు సీహనాదం నదతీ’’తి.

బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతీతి ఏత్థ బ్రహ్మన్తి సేట్ఠం ఉత్తమం విసుద్ధం. చక్కసద్దో చ పనాయం –

సమ్పత్తియం లక్ఖణే చ, రథఙ్గే ఇరియాపథే;

దానే రతనధమ్మూర, చక్కాదీసు చ దిస్సతి;

ధమ్మచక్కే ఇధ మతో, తఞ్చ ద్వేధా విభావయే.

‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సాన’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩౧) హి అయం సమ్పత్తియం దిస్సతి. ‘‘హేట్ఠా పాదతలేసు చక్కాని జాతానీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౫) ఏత్థ లక్ఖణే. ‘‘చక్కంవ వహతో పద’’న్తి (ధ. ప. ౧) ఏత్థ రథఙ్గే. ‘‘చతుచక్కం నవద్వార’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౯) ఏత్థ ఇరియాపథే. ‘‘దదం భుఞ్జ మా చ పమాదో, చక్కం పవత్తయ సబ్బపాణిన’’న్తి (జా. ౧.౭.౧౪౯) ఏత్థ దానే. ‘‘దిబ్బం చక్కరతనం పాతురహోసీ’’తి ఏత్థ రతనచక్కే. ‘‘మయా పవత్తితం చక్క’’న్తి (సు. ని. ౫౬౨) ఏత్థ ధమ్మచక్కే. ‘‘ఇచ్ఛాహతస్స పోసస్స చక్కం భమతి మత్థకే’’తి (జా. ౧.౧.౧౦౪; ౧.౫.౧౦౩) ఏత్థ ఉరచక్కే. ‘‘ఖురపరియన్తేన చేపి చక్కేనా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౬) ఏత్థ పహరణచక్కే. ‘‘అసనివిచక్క’’న్తి (దీ. ని. ౩.౬౧; సం. ని. ౨.౧౬౨) ఏత్థ అసనిమణ్డలే. ఇధ పనాయం ధమ్మచక్కే మతో.

తం పన ధమ్మచక్కం దువిధం హోతి – పటివేధఞాణఞ్చ దేసనాఞాణఞ్చ. తత్థ పఞ్ఞాపభావితం అత్తనో అరియఫలావహం పటివేధఞాణం; కరుణాపభావితం సావకానం అరియఫలావహం దేసనాఞాణం. తత్థ పటివేధఞాణం ఉప్పజ్జమానం ఉప్పన్నన్తి దువిధం. తఞ్హి అభినిక్ఖమనతో యావ అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ; తుసితభవనతో వా యావ మహాబోధిపల్లఙ్కే అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ; దీపఙ్కరబ్యాకరణతో పట్ఠాయ వా యావ అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. దేసనాఞాణమ్పి పవత్తమానం పవత్తన్తి దువిధం. తఞ్హి యావ అఞ్ఞాకోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తిమగ్గా పవత్తమానం, ఫలక్ఖణే పవత్తం నామ. తేసు పటివేధఞాణం లోకుత్తరం, దేసనాఞాణం లోకియం. ఉభయమ్పి పనేతం అఞ్ఞేహి అసాధారణం బుద్ధానంయేవ ఓరసఞాణం.

ఇదాని యేహి దసహి బలేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, యాని ఆదితోవ ‘‘దస తథాగతస్స తథాగతబలానీ’’తి నిక్ఖిత్తాని, తాని విత్థారతో దస్సేతుం కతమాని దస? ఇధ తథాగతో ఠానఞ్చ ఠానతోతిఆదిమాహ. తత్థ ఠానఞ్చ ఠానతోతి కారణఞ్చ కారణతో. కారణఞ్హి యస్మా తత్థ ఫలం తిట్ఠతి తదాయత్తవుత్తితాయ ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చ, తస్మా ఠానన్తి వుచ్చతి. తం భగవా ‘‘యే యే ధమ్మా యేసం యేసం ధమ్మానం హేతూ పచ్చయా ఉప్పాదాయ తం తం ఠాన’’న్తి చ ‘యే యే ధమ్మా యేసం యేసం ధమ్మానం న హేతూ న పచ్చయా ఉప్పాదాయ తం తం అట్ఠాన’న్తి చ పజానన్తో ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతి. యమ్పీతి యేన ఞాణేన. ఇదమ్పి తథాగతస్సాతి ఇదమ్పి ఠానాట్ఠానఞాణం తథాగతస్స తథాగతబలం నామ హోతీతి అత్థో. ఏవం సబ్బపదేసు యోజనా వేదితబ్బా.

కమ్మసమాదానానన్తి సమాదియిత్వా కతానం కుసలాకుసలకమ్మానం; కమ్మమేవ వా కమ్మసమాదానం. ఠానసో హేతుసోతి పచ్చయతో చేవ హేతుతో చ. తత్థ గతిఉపధికాలపయోగా విపాకస్స ఠానం, కమ్మం హేతు.

సబ్బత్థ గామినిన్తి సబ్బగతిగామినిఞ్చ అగతిగామినిఞ్చ. పటిపదన్తి మగ్గం. యథాభూతం పజానాతీతి బహూసుపి మనుస్సేసు ఏకమేవ పాణం ఘాతేన్తేసు ‘ఇమస్స చేతనా నిరయగామినీ భవిస్సతి, ఇమస్స తిరచ్ఛానయోనిగామినీ’తి ఇమినా నయేన ఏకవత్థుస్మిమ్పి కుసలాకుసలచేతనాసఙ్ఖాతానం పటిపత్తీనం అవిపరీతతో సభావం పజానాతి.

అనేకధాతున్తి చక్ఖుధాతుఆదీహి కామధాతుఆదీహి వా ధాతూహి బహుధాతుం. నానాధాతున్తి తాసంయేవ ధాతూనం విలక్ఖణతాయ నానప్పకారధాతుం. లోకన్తి ఖన్ధాయతనధాతులోకం. యథాభూతం పజానాతీతి తాసం తాసం ధాతూనం అవిపరీతతో సభావం పటివిజ్ఝతి.

నానాధిముత్తికతన్తి హీనాదీహి అధిముత్తీహి నానాధిముత్తికభావం.

పరసత్తానన్తి పధానసత్తానం. పరపుగ్గలానన్తి తతో పరేసం హీనసత్తానం; ఏకత్థమేవ వా ఏతం పదద్వయం వేనేయ్యవసేన పన ద్వేధా వుత్తం. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తన్తి సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం పరభావఞ్చ అపరభావఞ్చ వుడ్ఢిఞ్చ హానిఞ్చాతి అత్థో.

ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనన్తి పఠమాదీనం చతున్నం ఝానానం, ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీనం అట్ఠన్నం విమోక్ఖానం, సవితక్కసవిచారాదీనం తిణ్ణం సమాధీనం, పఠమజ్ఝానసమాపత్తిఆదీనఞ్చ నవన్నం అనుపుబ్బసమాపత్తీనం. సంకిలేసన్తి హానభాగియధమ్మం. వోదానన్తి విసేసభాగియధమ్మం. వుట్ఠానన్తి యేన కారణేన ఝానాదీహి వుట్ఠహన్తి, తం కారణం.

పుబ్బేనివాసానుస్సతిన్తి పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధానుస్సరణం.

చుతూపపాతన్తి చుతిఞ్చ ఉపపాతఞ్చ.

ఆసవానం ఖయన్తి కామాసవాదీనం ఖయసఙ్ఖాతం ఆసవనిరోధం నిబ్బానం.

ఇమానీతి యాని హేట్ఠా ‘‘దస తథాగతస్స తథాగతబలానీ’’తి అవోచ, ఇమాని తానీతి అప్పనం కరోతీతి. ఏవమేత్థ అనుపుబ్బపదవణ్ణనం ఞత్వా ఇదాని యస్మా తథాగతో పఠమంయేవ ఠానాట్ఠానఞాణేన వేనేయ్యసత్తానం ఆసవక్ఖయాధిగమస్స చేవ అనధిగమస్స చ ఠానాట్ఠానభూతం కిలేసావరణాభావం పస్సతి, లోకియసమ్మాదిట్ఠిఠానదస్సనతో నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిఠానాభావదస్సనతో చ. అథ నేసం కమ్మవిపాకఞాణేన విపాకావరణాభావం పస్సతి, తిహేతుకపటిసన్ధిదస్సనతో. సబ్బత్థగామినీపటిపదాఞాణేన కమ్మావరణాభావం పస్సతి, ఆనన్తరియకమ్మాభావదస్సనతో. ఏవం అనావరణానం అనేకధాతునానాధాతుఞాణేన అనుకూలధమ్మదేసనత్థం చరియావిసేసం పస్సతి, ధాతువేమత్తదస్సనతో. అథ నేసం నానాధిముత్తికతాఞాణేన అధిముత్తిం పస్సతి, పయోగం అనాదియిత్వాపి అధిముత్తివసేన ధమ్మదేసనత్థం. అథేవం దిట్ఠాధిముత్తీనం యథాసత్తి యథాబలం ధమ్మం దేసేతుం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణేన ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం పస్సతి, సద్ధాదీనం తిక్ఖముదుభావదస్సనతో. ఏవం పరిఞ్ఞాతిన్ద్రియపరోపరియత్తాపి పనేతే సచే దూరే హోన్తి, అథ ఝానాదిపరిఞ్ఞాణేన ఝానాదీసు వసీభూతత్తా ఇద్ధివిసేసేన ఖిప్పం ఉపగచ్ఛతి. ఉపగన్త్వా చ నేసం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన పుబ్బజాతిభావనం, దిబ్బచక్ఖానుభావతో పత్తబ్బేన చేతోపరియఞాణేన సమ్పత్తిచిత్తవిసేసం పస్సన్తో ఆసవక్ఖయఞాణానుభావేన ఆసవక్ఖయగామినియా పటిపదాయ విగతసమ్మోహత్తా ఆసవక్ఖయాయ ధమ్మం దేసేతి. తస్మా ఇమినా అనుక్కమేన ఇమాని దసబలాని వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. అయం తావ మాతికాయ అత్థవణ్ణనా.

(౧.) ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా

౭౬౧. ఇదాని యథానిక్ఖిత్తాయ మాతికాయ ‘‘పఞ్చవిఞ్ఞాణా న హేతుమేవా’’తిఆదినా నయేన ఆరద్ధే నిద్దేసవారే న హేతుమేవాతి సాధారణహేతుపటిక్ఖేపనిద్దేసో. తత్థ ‘‘హేతుహేతు, పచ్చయహేతు, ఉత్తమహేతు, సాధారణహేతూతి చతుబ్బిధో హేతూ’’తిఆదినా నయేన యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం రూపకణ్డే ‘‘సబ్బం రూపం న హేతుమేవా’’తిఆదీనం అత్థవణ్ణనాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౫౯౪) వుత్తమేవ. అహేతుకమేవాతిఆదీసు బ్యఞ్జనసన్ధివసేన మకారో వేదితబ్బో; అహేతుకా ఏవాతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అపిచ ‘‘హేతూ ధమ్మా నహేతూ ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. దుకమాతికా ౧) ధమ్మకోట్ఠాసేసు పఞ్చవిఞ్ఞాణాని హేతూ ధమ్మాతి వా సహేతుకా ధమ్మాతి వా న హోన్తి. ఏకన్తేన పన న హేతూయేవ, అహేతుకా యేవాతి ఇమానిపి నయేనేత్థ సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. అబ్యాకతమేవాతి పదం విపాకాబ్యాకతవసేన వుత్తం. సారమ్మణమేవాతి ఓలుబ్భారమ్మణవసేన. పచ్చయారమ్మణం ఓలుబ్భారమ్మణన్తి హి దువిధం ఆరమ్మణం. ఇమస్మిం పన ఠానే ఓలుబ్భారమ్మణమేవ ధురం, పచ్చయారమ్మణమ్పి లబ్భతియేవ. అచేతసికమేవాతి పదం చిత్తం, రూపం, నిబ్బానన్తి తీసు అచేతసికేసు చిత్తమేవ సన్ధాయ వుత్తం. నో అపరియాపన్నమేవాతి గతిపరియాపన్నచుతిపరియాపన్నసంసారవట్టభవపరియాపన్నభావతో పరియాపన్నా ఏవ, నో అపరియాపన్నా. లోకతో వట్టతో న నియ్యన్తీతి అనియ్యానికా. ఉప్పన్నం మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యమేవాతి రూపకణ్డే చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం పచ్చుప్పన్నానేవ రూపాదీని ఆరబ్భ పవత్తితో అతీతాదివిసయం మనోవిఞ్ఞాణమ్పి పఞ్చవిఞ్ఞాణసోతపతితమేవ కత్వా ‘‘ఉపపన్నం ఛహి విఞ్ఞాణేహి విఞ్ఞేయ్య’’న్తి (ధ. స. ౫౮౪) వుత్తం. పఞ్చవిఞ్ఞాణా పన యస్మా పచ్చుప్పన్నాపి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం ఆరమ్మణా న హోన్తి, మనోవిఞ్ఞాణస్సేవ హోన్తి, తస్మా ‘‘మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యమేవా’’తి వుత్తం. అనిచ్చమేవాతి హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చాయేవ. జరాభిభూతమేవాతి జరాయ అభిభూతత్తా జరాభిభూతా ఏవ.

౭౬౨. ఉప్పన్నవత్థుకా ఉప్పన్నారమ్మణాతి అనాగతపటిక్ఖేపో. న హి తే అనాగతేసు వత్థారమ్మణేసు ఉప్పజ్జన్తి.

పురేజాతవత్థుకా పురేజాతారమ్మణాతి సహుప్పత్తిపటిక్ఖేపో. న హి తే సహుప్పన్నం వత్థుం వా ఆరమ్మణం వా పటిచ్చ ఉప్పజ్జన్తి, సయం పన పచ్ఛాజాతా హుత్వా పురేజాతేసు వత్థారమ్మణేసు ఉప్పజ్జన్తి.

అజ్ఝత్తికవత్థుకాతి అజ్ఝత్తజ్ఝత్తవసేన వుత్తం. తాని హి అజ్ఝత్తికే పఞ్చ పసాదే వత్థుం కత్వా ఉప్పజ్జన్తి. బాహిరారమ్మణాతి బాహిరరూపాదిఆరమ్మణా. తత్థ చతుక్కం వేదితబ్బం – పఞ్చవిఞ్ఞాణా హి పసాదవత్థుకత్తా అజ్ఝత్తికా అజ్ఝత్తికవత్థుకా, మనోవిఞ్ఞాణం హదయరూపం వత్థుం కత్వా ఉప్పజ్జనకాలే అజ్ఝత్తికం బాహిరవత్థుకం, పఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా తయో ఖన్ధా బాహిరా అజ్ఝత్తికవత్థుకా, మనోవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా తయో ఖన్ధా హదయరూపం వత్థుం కత్వా ఉప్పజ్జనకాలే బాహిరా బాహిరవత్థుకా.

అసమ్భిన్నవత్థుకాతి అనిరుద్ధవత్థుకా. న హి తే నిరుద్ధం అతీతం వత్థుం పటిచ్చ ఉప్పజ్జన్తి. అసమ్భిన్నారమ్మణతాయపి ఏసేవ నయో.

అఞ్ఞం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స వత్థు చ ఆరమ్మణఞ్చాతిఆదీసు చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స హి అఞ్ఞం వత్థు, అఞ్ఞం ఆరమ్మణం. అఞ్ఞం సోతవిఞ్ఞాణాదీనం. చక్ఖువిఞ్ఞాణం సోతపసాదాదీసు అఞ్ఞతరం వత్థుం, సద్దాదీసు వా అఞ్ఞతరం ఆరమ్మణం కత్వా కప్పతో కప్పం గన్త్వాపి న ఉప్పజ్జతి; చక్ఖుపసాదమేవ పన వత్థుం కత్వా రూపఞ్చ ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జతి. ఏవమస్స వత్థుపి ద్వారమ్పి ఆరమ్మణమ్పి నిబద్ధం, అఞ్ఞం వత్థుం వా ద్వారం వా ఆరమ్మణం వా న సఙ్కమతి, నిబద్ధవత్థు నిబద్ధద్వారం నిబద్ధారమ్మణమేవ హుత్వా ఉప్పజ్జతి. సోతవిఞ్ఞాణాదీసుపి ఏసేవ నయో.

౭౬౩. న అఞ్ఞమఞ్ఞస్స గోచరవిసయం పచ్చనుభోన్తీతి ఏత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స చక్ఖు సోతస్స, సోతం వా చక్ఖుస్సాతి ఏవం ఏకం ఏకస్స గోచరవిసయం న పచ్చనుభోతీతి అత్థో. సచే హి నీలాదిభేదం రూపారమ్మణం సమోధానేత్వా సోతిన్ద్రియస్స ఉపనేయ్య ‘ఇఙ్ఘ తావ నం వవత్థాపేహి విభావేహి – కిం నామేతం ఆరమ్మణ’న్తి, చక్ఖువిఞ్ఞాణం వినాపి ముఖేన అత్తనో ధమ్మతాయ ఏవం వదేయ్య – ‘అరే అన్ధబాల, వస్ససతమ్పి వస్ససహస్సమ్పి పరిధావమానో అఞ్ఞత్ర మయా కుహిం ఏతస్స జాననకం లభిస్ససి; ఆహర నం చక్ఖుపసాదే ఉపనేహి; అహమేతం ఆరమ్మణం జానిస్సామి – యది వా నీలం యది వా పీతకం. న హి ఏసో అఞ్ఞస్స విసయో; మయ్హమేవేసో విసయో’తి. సేసవిఞ్ఞాణేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవమేతే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స గోచరవిసయం న పచ్చనుభోన్తి నామ.

౭౬౪. సమన్నాహరన్తస్సాతి ఆవజ్జనేనేవ సమన్నాహరన్తస్స.

మనసికరోన్తస్సాతి ఆవజ్జనేనేవ మనసికరోన్తస్స. ఏతాని హి చిత్తాని ఆవజ్జనేన సమన్నాహటకాలే మనసికతకాలేయేవ చ ఉప్పజ్జన్తి.

న అబ్బోకిణ్ణాతి అఞ్ఞేన విఞ్ఞాణేన అబ్బోకిణ్ణా నిరన్తరావ నుప్పజ్జన్తి. ఏతేన తేసం అనన్తరతా పటిక్ఖిత్తా.

౭౬౫. న అపుబ్బం అచరిమన్తి ఏతేన సబ్బేసమ్పి సహుప్పత్తి పటిక్ఖిత్తా. న అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సమనన్తరాతి ఏతేన సమనన్తరతా పటిక్ఖిత్తా.

౭౬౬. ఆవట్టనా వాతిఆదీని చత్తారిపి ఆవజ్జనస్సేవ నామాని. తఞ్హి భవఙ్గస్స ఆవట్టనతో ఆవట్టనా, తస్సేవ ఆభుజనతో ఆభోగో, రూపాదీనం సమన్నాహరణతో సమన్నాహారో, తేసంయేవ మనసికరణతో మనసికారోతి వుచ్చతి. ఏవమేత్థ సఙ్ఖేపతో పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం ఆవజ్జనట్ఠానే ఠత్వా ఆవజ్జనాదికిచ్చం కాతుం సమత్థభావో పటిక్ఖిత్తో.

న కఞ్చి ధమ్మం పటివిజానాతీతి ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి (ధ. ప. ౧-౨) ఏవం వుత్తం ఏకమ్పి కుసలం వా అకుసలం వా న పటివిజానాతి.

అఞ్ఞత్ర అభినిపాతమత్తాతి ఠపేత్వా రూపాదీనం అభినిపాతమత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – సుపణ్డితోపి పురిసో, ఠపేత్వా ఆపాథగతాని రూపాదీని, అఞ్ఞం కుసలాకుసలేసు ఏకధమ్మమ్పి పఞ్చహి విఞ్ఞాణేహి న పటివిజానాతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణం పనేత్థ దస్సనమత్తమేవ హోతి. సోతవిఞ్ఞాణాదీని సవనఘాయనసాయనఫుసనమత్తానేవ. దస్సనాదిమత్తతో పన ముత్తా అఞ్ఞా ఏతేసం కుసలాదిపటివిఞ్ఞత్తి నామ నత్థి.

మనోధాతుయాపీతి సమ్పటిచ్ఛనమనోధాతుయాపి. సమ్పిణ్డనత్థో చేత్థ పికారో. తస్మా మనోధాతుయాపి తతో పరాహి మనోవిఞ్ఞాణధాతూహిపీతి సబ్బేహిపి పఞ్చద్వారికవిఞ్ఞాణేహి న కఞ్చి కుసలాకుసలం ధమ్మం పటివిజానాతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

న కఞ్చి ఇరియాపథం కప్పేతీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. న హి పఞ్చద్వారికవిఞ్ఞాణేహి గమనాదీసు కఞ్చి ఇరియాపథం కప్పేతి, న కాయకమ్మం న వచీకమ్మం పట్ఠపేతి, న కుసలాకుసలం ధమ్మం సమాదియతి, న సమాధిం సమాపజ్జతి లోకియం వా లోకుత్తరం వా, న సమాధితో వుట్ఠాతి లోకియా వా లోకుత్తరా వా, న భవతో చవతి, న భవన్తరే ఉపపజ్జతి. సబ్బమ్పి హేతం కుసలాకుసలధమ్మపటివిజాననాదివచనపరియోసానం కిచ్చం మనోద్వారికచిత్తేనేవ హోతి, న పఞ్చద్వారికేనాతి సబ్బస్సాపేతస్స కిచ్చస్స కరణే సహజవనకాని వీథిచిత్తాని పటిక్ఖిత్తాని. యథా చేతేసం ఏతాని కిచ్చాని నత్థి, ఏవం నియామోక్కమనాదీనిపి. న హి పఞ్చద్వారికజవనేన మిచ్ఛత్తనియామం ఓక్కమతి, న సమ్మత్తనియామం; న చేతం జవనం నామగోత్తమారబ్భ జవతి, న కసిణాదిపణ్ణత్తిం; న లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనావసేన పవత్తతి, న వుట్ఠానగామినీబలవవిపస్సనావసేన; న రూపారూపధమ్మే ఆరబ్భ జవతి, న నిబ్బానం; న చేతేన సద్ధిం పటిసమ్భిదాఞాణం ఉప్పజ్జతి, న అభిఞ్ఞాఞాణం, న సావకపారమీఞాణం, న పచ్చేకబోధిఞాణం, న సబ్బఞ్ఞుతఞాణం. సబ్బోపి పనేస పభేదో మనోద్వారికజవనేయేవ లబ్భతి.

న సుపతి న పటిబుజ్ఝతి న సుపినం పస్సతీతి సబ్బేనాపి చ పఞ్చద్వారికచిత్తేన నేవ నిద్దం ఓక్కమతి, న నిద్దాయతి, న పటిబుజ్ఝతి, న కిఞ్చ సుపినం పస్సతీతి ఇమేసు తీసు ఠానేసు సహ జవనేన వీథిచిత్తం పటిక్ఖిత్తం.

నిద్దాయన్తస్స హి మహావట్టిం జాలేత్వా దీపే చక్ఖుసమీపే ఉపనీతే పఠమం చక్ఖుద్వారికం ఆవజ్జనం భవఙ్గం న ఆవట్టేతి, మనోద్వారికమేవ ఆవట్టేతి. అథ జవనం జవిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి. దుతియవారే చక్ఖుద్వారికం ఆవజ్జనం భవఙ్గం ఆవట్టేతి. తతో చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని జవనపరియోసానాని పవత్తన్తి. తదనన్తరం భవఙ్గం పవత్తతి. తతియవారే మనోద్వారికఆవజ్జనేన భవఙ్గే ఆవట్టితే మనోద్వారికజవనం జవతి. తేన చిత్తేన ఞత్వా ‘కిం అయం ఇమస్మిం ఠానే ఆలోకో’తి జానాతి.

తథా నిద్దాయన్తస్స కణ్ణసమీపే తూరియేసు పగ్గహితేసు, ఘానసమీపే సుగన్ధేసు వా దుగ్గన్ధేసు వా పుప్ఫేసు ఉపనీతేసు, ముఖే సప్పిమ్హి వా ఫాణితే వా పక్ఖిత్తే, పిట్ఠియం పాణినా పహారే దిన్నే పఠమం సోతద్వారికాదీని ఆవజ్జనాని భవఙ్గం న ఆవట్టేన్తి, మనోద్వారికమేవ ఆవట్టేతి. అథ జవనం జవిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి. దుతియవారే సోతద్వారికాదీని ఆవజ్జనాని భవఙ్గం ఆవట్టేన్తి. తతో సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాదీని జవనపరియోసానాని పవత్తన్తి. తదనన్తరం భవఙ్గం పవత్తతి. తతియవారే మనోద్వారికఆవజ్జనేన భవఙ్గే ఆవట్టితే మనోద్వారికజవనం జవతి. తేన చిత్తేన ఞత్వా ‘కిం అయం ఇమస్మిం ఠానే సద్దో – సఙ్ఖసద్దో, భేరిసద్దో’తి వా ‘కిం అయం ఇమస్మిం ఠానే గన్ధో – మూలగన్ధో, సారగన్ధో’తి వా ‘కిం ఇదం మయ్హం ముఖే పక్ఖిత్తరసం – సప్పీతి వా ఫాణిత’న్తి వా ‘కేనమ్హి పిట్ఠియం పహతో, అతిథద్ధో మే పహారో’తి వా వత్తారో హోన్తి. ఏవం మనోద్వారికజవనేనేవ పటిబుజ్ఝతి, న పఞ్చద్వారికేన. సుపినమ్పి తేనేవ పస్సతి, న పఞ్చద్వారికేన.

తఞ్చ పనేతం సుపినం పస్సన్తో చతూహి కారణేహి పస్సతి – ధాతుక్ఖోభతో వా అనుభూతపుబ్బతో వా దేవతోపసంహారతో వా పుబ్బనిమిత్తతో వాతి. తత్థ పిత్తాదీనం ఖోభకరణపచ్చయయోగేన ఖుభితధాతుకో ‘ధాతుక్ఖోభతో’ సుపినం పస్సతి. పస్సన్తో చ నానావిధం సుపినం పస్సతి – పబ్బతా పతన్తో వియ, ఆకాసేన గచ్ఛన్తో వియ, వాళమిగహత్థిచోరాదీహి అనుబద్ధో వియ చ హోతి. ‘అనుభూతపుబ్బతో’ పస్సన్తో పుబ్బే అనుభూతపుబ్బం ఆరమ్మణం పస్సతి. ‘దేవతోపసంహారతో’ పస్సన్తస్స దేవతా అత్థకామతాయ వా అనత్థకామతాయ వా అత్థాయ వా అనత్థాయ వా నానావిధాని ఆరమ్మణాని ఉపసంహరన్తి. సో తాసం దేవతానం ఆనుభావేన తాని ఆరమ్మణాని పస్సతి. పుబ్బనిమిత్తతో పస్సన్తో పుఞ్ఞాపుఞ్ఞవసేన ఉప్పజ్జితుకామస్స అత్థస్స వా అనత్థస్స వా పుబ్బనిమిత్తభూతం సుపినం పస్సతి బోధిసత్తమాతా వియ పుత్తపటిలాభనిమిత్తం, బోధిసత్తో వియ పఞ్చ మహాసుపినే (అ. ని. ౫.౧౯౬), కోసలరాజా వియ చ సోళస సుపినేతి (జా. ౧.౧.౪౧).

తత్థ యం ధాతుక్ఖోభతో అనుభూతపుబ్బతో చ సుపినం పస్సతి, న తం సచ్చం హోతి. యం దేవతోపసంహారతో పస్సతి, తం సచ్చం వా హోతి అలికం వా. కుద్ధా హి దేవతా ఉపాయేన వినాసేతుకామా విపరీతమ్పి కత్వా దస్సేన్తి. తత్రిదం వత్థు – రోహణే కిర నాగమహావిహారే మహాథేరో భిక్ఖుసఙ్ఘం అనపలోకేత్వావ ఏకం నాగరుక్ఖం ఛిన్దాపేసి. రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా థేరస్స కుద్ధా పఠమమేవ నం పలోభేత్వా పచ్ఛా ‘ఇతో తే సత్తదివసమత్థకే ఉపట్ఠాకో రాజా మరిస్సతీ’తి సుపినే ఆరోచేసి. థేరో నం కథం ఆహరిత్వా రాజోరోధానం ఆచిక్ఖి. తా ఏకప్పహారేనేవ మహావిరవం విరవింసు. రాజా ‘కిం ఏత’న్తి పుచ్ఛి. తా ‘ఏవం థేరేన వుత్త’న్తి ఆరోచయింసు. రాజా దివసే గణాపేత్వా సత్తాహే వీతివత్తే కుజ్ఝిత్వా థేరస్స హత్థపాదే ఛిన్దాపేసి.

యం పన పుబ్బనిమిత్తతో పస్సతి తం ఏకన్తసచ్చమేవ హోతి. ఏతేసఞ్చ చతున్నం మూలకారణానం సంసగ్గభేదతోపి సుపినభేదో హోతియేవ. తఞ్చ పనేతం చతుబ్బిధం సుపినం సేక్ఖపుథుజ్జనావ పస్సన్తి అప్పహీనవిపల్లాసత్తా; అసేక్ఖా న పస్సన్తి పహీనవిపల్లాసత్తా.

కిం పన తం పస్సన్తో సుత్తో పస్సతి, పటిబుద్ధో? ఉదాహు నేవ సుత్తో పస్సతి న పటిబుద్ధోతి? కిఞ్చేత్థ యది తావ సుత్తో పస్సతి, అభిధమ్మవిరోధో ఆపజ్జతి. భవఙ్గచిత్తేన హి సుపతి. తఞ్చ రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణం రాగాదిసమ్పయుత్తం వా న హోతి. సుపినం పస్సన్తస్స చ ఈదిసాని చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. అథ పటిబుద్ధో పస్సతి, వినయవిరోధో ఆపజ్జతి. యఞ్హి పటిబుద్ధో పస్సతి, తం సబ్బోహారికచిత్తేన పస్సతి. సబ్బోహారికచిత్తేన చ కతే వీతిక్కమే అనాపత్తి నామ నత్థి. సుపినం పస్సన్తేన పన కతే వీతిక్కమే ఏకన్తం అనాపత్తి ఏవ. అథ నేవ సుత్తో న పటిబుద్ధో పస్సతి, న సుపినం నామ పస్సతి. ఏవఞ్హి సతి సుపినస్స అభావోవ ఆపజ్జతి? న అభావో. కస్మా? యస్మా కపిమిద్ధపరేతో పస్సతి. వుత్తం హేతం – ‘‘కపిమిద్ధపరేతో ఖో, మహారాజ, సుపినం పస్సతీ’’తి (మి. ప. ౫.౩.౫). ‘కపిమిద్ధపరేతో’తి మక్కటనిద్దాయ యుత్తో. యథా హి మక్కటస్స నిద్దా లహుపరివత్తా హోతి, ఏవం యా నిద్దా పునప్పునం కుసలాదిచిత్తవోకిణ్ణత్తా లహుపరివత్తా; యస్సా పవత్తియం పునప్పునం భవఙ్గతో ఉత్తరణం హోతి, తాయ యుత్తో సుపినం పస్సతి. తేనాయం సుపినో కుసలోపి హోతి అకుసలోపి అబ్యాకతోపి ౩౮౬. తత్థ సుపినన్తే చేతియవన్దనధమ్మస్సవనధమ్మదేసనాదీని కరోన్తస్స కుసలో, పాణాతిపాతాదీని కరోన్తస్స అకుసలో, ద్వీహి అన్తేహి ముత్తో ఆవజ్జనతదారమ్మణక్ఖణే అబ్యాకతోతి వేదితబ్బో. సుపినేనేవ ‘దిట్ఠం వియ మే, సుతం వియ మే’తి కథనకాలేపి అబ్యాకతోయేవ.

కిం పన సుపినే కతం కుసలాకుసలం కమ్మం సవిపాకం అవిపాకన్తి? సవిపాకం; దుబ్బలత్తా పన పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢితుం న సక్కోతి, దిన్నాయ అఞ్ఞకమ్మేన పటిసన్ధియా పవత్తే వేదనీయం హోతి.

ఏవం యాథావకవత్థువిభావనా పఞ్ఞాతి పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం న హేత్వట్ఠో యాథావట్ఠో. తం యాథావట్ఠం వత్థుం విభావేతీతి యాథావకవత్థువిభావనా. తథా పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం అహేతుకట్ఠో, జరాభిభూతట్ఠో, న సుపినం పస్సనట్ఠో, యాథావట్ఠో. తం యాథావట్ఠం వత్థుం విభావేతీతి యాథావకవత్థువిభావనా. ఇతి యా హేట్ఠా ‘‘యాథావకవత్థువిభావనా పఞ్ఞా’’తి మాతికాయ నిక్ఖిత్తా, సా ఏవం యాథావకవత్థువిభావనా పఞ్ఞాతి వేదితబ్బా. తస్సా ఏవ చ వసేన ఏవం ఏకవిధేన ఞాణవత్థూతి ఏవం ఏకేకకోట్ఠాసేన ఞాణగణనా ఏకేన వా ఆకారేన ఞాణపరిచ్ఛేదో హోతి.

ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా.

(౨.) దుకనిద్దేసవణ్ణనా

౭౬౭. దువిధేన ఞాణవత్థునిద్దేసే చతూసు భూమీసు కుసలేతి సేక్ఖపుథుజ్జనానం చతుభూమకకుసలపఞ్ఞా. పటిసమ్భిదావిభఙ్గే వుత్తేసు పఞ్చసు అత్థేసు అత్తనో అత్తనో భూమిపరియాపన్నం విపాకసఙ్ఖాతం అత్థం జాపేతి జనేతి పవత్తేతీతి అత్థజాపికా. అరహతో అభిఞ్ఞం ఉప్పాదేన్తస్స సమాపత్తిం ఉప్పాదేన్తస్స కిరియాబ్యాకతేతి అభిఞ్ఞాయ చేవ సమాపత్తియా చ పరికమ్మసమయే కామావచరకిరియపఞ్ఞా. సా హి అభిఞ్ఞాసమాపత్తిపభేదం కిరియసఙ్ఖాతం అత్థం జాపేతి జనేతి పవత్తేతీతి అత్థజాపికా పఞ్ఞాతి వుత్తా. అయం పన అపరోపి పాళిముత్తకో అట్ఠకథానయో – యాపి హి పురిమా కామావచరకిరియా పచ్ఛిమాయ కామావచరకిరియాయ అనన్తరాదివసేన పచ్చయో హోతి, సాపి తం కిరియత్థం జాపేతీతి అత్థజాపికా పఞ్ఞా నామ. రూపావచరారూపావచరేసుపి ఏసేవ నయో.

దుతియపదనిద్దేసే చతూసు భూమీసు విపాకేతి కామావచరవిపాకే పఞ్ఞా సహజాతాదిపచ్చయవసేన కామావచరవిపాకత్థం జాపేత్వా ఠితాతి జాపితత్థా. రూపావచరాదివిపాకపఞ్ఞాసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బాపి వా ఏసా అత్తనో అత్తనో కారణేహి జాపితా జనితా పవత్తితా సయమ్పి అత్థభూతాతిపి జాపితత్థా. అరహతో ఉప్పన్నాయ అభిఞ్ఞాయ ఉప్పన్నాయ సమాపత్తియాతి వుత్తకిరియపఞ్ఞాయపి ఏసేవ నయో. అయం పన అపరోపి పాళిముత్తకో అట్ఠకథానయో – కామావచరకిరియపఞ్ఞాపి హి సహజాతాదివసేన కామావచరకిరియసఙ్ఖాతం అత్థం జాపేత్వా ఠితాతి జాపితత్థా. రూపావచరారూపావచరకిరియపఞ్ఞాసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బాపి వా ఏసా అత్తనో అత్తనో కారణేహి జాపితా జనితా పవత్తితా సయఞ్చ అత్థభూతాతిపి జాపితత్థా. సేసమేత్థ సబ్బం ధమ్మసఙ్గహట్ఠకథాయం వుత్తనయత్తా పాకటమేవాతి.

దుకనిద్దేసవణ్ణనా.

(౩.) తికనిద్దేసవణ్ణనా

౭౬౮. తివిధేన ఞాణవత్థునిద్దేసే యోగవిహితేసూతి యోగో వుచ్చతి పఞ్ఞా; పఞ్ఞావిహితేసు పఞ్ఞాపరిణామితేసూతి అత్థో. కమ్మాయతనేసూతి ఏత్థ కమ్మమేవ కమ్మాయతనం; అథ వా కమ్మఞ్చ తం ఆయతనఞ్చ ఆజీవాదీనన్తిపి కమ్మాయతనం. సిప్పాయతనేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ దువిధం కమ్మం – హీనఞ్చ ఉక్కట్ఠఞ్చ. తత్థ హీనం నామ వడ్ఢకీకమ్మం, పుప్ఫఛడ్డకకమ్మన్తి ఏవమాది. ఉక్కట్ఠం నామ కసి, వణిజ్జా, గోరక్ఖన్తి ఏవమాది. సిప్పమ్పి దువిధం హీనఞ్చ ఉక్కట్ఠఞ్చ. తత్థ హీనం సిప్పం నామ నళకారసిప్పం, పేసకారసిప్పం, కుమ్భకారసిప్పం, చమ్మకారసిప్పం, న్హాపితసిప్పన్తి ఏవమాది. ఉక్కట్ఠం నామ సిప్పం ముద్దా, గణనా, లేఖఞ్చాతి ఏవమాది విజ్జావ విజ్జాట్ఠానం. తం ధమ్మికమేవ గహితం. నాగమణ్డలపరిత్తసదిసం, ఫుధమనకమన్తసదిసం, సాలాకియం, సల్లకత్తియన్తిఆదీని పన వేజ్జసత్థాని ‘‘ఇచ్ఛామహం, ఆచరియ, సిప్పం సిక్ఖితు’’న్తి (మహావ. ౩౨౯) సిప్పాయతనే పవిట్ఠత్తా న గహితాని.

తత్థ ఏకో పణ్డితో మనుస్సానం ఫాసువిహారత్థాయ అత్తనో చ ధమ్మతాయ గేహపాసాదయాననావాదీని ఉప్పాదేతి. సో హి ‘ఇమే మనుస్సా వసనట్ఠానేన వినా దుక్ఖితా’తి హితకిరియాయ ఠత్వా దీఘచతురస్సాదిభేదం గేహం ఉప్పాదేతి, సీతుణ్హపటిఘాతత్థాయ ఏకభూమికద్విభూమికాదిభేదే పాసాదే కరోతి, ‘యానే అసతి అనుసఞ్చరణం నామ దుక్ఖ’న్తి జఙ్ఘాకిలమథపటివినోదనత్థాయ వయ్హసకటసన్దమానికాదీని ఉప్పాదేతి, ‘నావాయ అసతి సముద్దాదీసు సఞ్చారో నామ నత్థీ’తి నానప్పకారం నావం ఉప్పాదేతి. సో సబ్బమ్పేతం నేవ అఞ్ఞేహి కయిరమానం పస్సతి, న కతం ఉగ్గణ్హాతి, న కథేన్తానం సుణాతి, అత్తనో పన ధమ్మతాయ చిన్తాయ కరోతి. పఞ్ఞవతా హి అత్తనో ధమ్మతాయ కతమ్పి అఞ్ఞేహి ఉగ్గణ్హిత్వా కరోన్తేహి కతసదిసమేవ హోతి. అయం తావ హీనకమ్మే నయో.

ఉక్కట్ఠకమ్మేపి ‘కసికమ్మే అసతి మనుస్సానం జీవితం న పవత్తతీ’తి ఏకో పణ్డితో మనుస్సానం ఫాసువిహారత్థాయ యుగనఙ్గలాదీని కసిభణ్డాని ఉప్పాదేతి; తథా నానప్పకారం వాణిజకమ్మం గోరక్ఖఞ్చ ఉప్పాదేతి. సో సబ్బమ్పేతం నేవ అఞ్ఞేహి కరియమానం పస్సతి…పే… కతసదిసమేవ హోతి. అయం ఉక్కట్ఠకమ్మే నయో.

దువిధేపి పన సిప్పాయతనే ఏకో పణ్డితో మనుస్సానం ఫాసువిహారత్థాయ నళకారసిప్పాదీని హీనసిప్పాని, హత్థముద్దాయ గణనసఙ్ఖాతం ముద్దం, అచ్ఛిన్నకసఙ్ఖాతం గణనం, మాతికాప్పభేదకాదిభేదఞ్చ లేఖం ఉప్పాదేతి. సో సబ్బమ్పేతం నేవ అఞ్ఞేహి కరియమానం పస్సతి…పే… కతసదిసమేవ హోతి. అయం సిప్పాయతనే నయో.

ఏకచ్చో పన పణ్డితో అమనుస్ససరీసపాదీహి ఉపద్దుతానం మనుస్సానం తికిచ్ఛనత్థాయ ధమ్మికాని నాగమణ్డలమన్తాదీని విజ్జాట్ఠానాని ఉప్పాదేతి, తాని నేవ అఞ్ఞేహి కరియమానాని పస్సతి, న కతాని ఉగ్గణ్హాతి, న కథేన్తానం సుణాతి, అత్తనో పన ధమ్మతాయ చిన్తాయ కరోతి. పఞ్ఞవతా హి అత్తనో ధమ్మతాయ కతమ్పి అఞ్ఞేహి ఉగ్గణ్హిత్వా కరోన్తేహి కతసదిసమేవ హోతి.

కమ్మస్సకతం వాతి ‘‘ఇదం కమ్మం సత్తానం సకం, ఇదం నో సక’’న్తి ఏవం జాననఞాణం. సచ్చానులోమికం వాతి విపస్సనాఞాణం. తఞ్హి చతున్నం సచ్చానం అనులోమనతో సచ్చానులోమికన్తి వుచ్చతి. ఇదానిస్స పవత్తనాకారం దస్సేతుం రూపం అనిచ్చన్తి వాతిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ అనిచ్చలక్ఖణమేవ ఆగతం, న దుక్ఖలక్ఖణఅనత్తలక్ఖణాని, అత్థవసేన పన ఆగతానేవాతి దట్ఠబ్బాని – యఞ్హి అనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తాతి.

యం ఏవరూపిన్తి యం ఏవం హేట్ఠా నిద్దిట్ఠసభావం అనులోమికం. ఖన్తిన్తిఆదీని సబ్బాని పఞ్ఞావేవచనానేవ. సా హి హేట్ఠా వుత్తానం కమ్మాయతనాదీనం పఞ్చన్నం కారణానం అపచ్చనీకదస్సనేన అనులోమేతీతి అనులోమికా. తథా సత్తానం హితచరియాయ అనులోమేతి, మగ్గసచ్చస్స అనులోమేతి, పరమత్థసచ్చస్స నిబ్బానస్స అనులోమనతో అనులోమేతీతిపి అనులోమికా. సబ్బానిపి ఏతాని కారణాని ఖమతి సహతి దట్ఠుం సక్కోతీతి ఖన్తి, పస్సతీతి దిట్ఠి, రోచేతీతి రుచి, ముదతీతి ముది, పేక్ఖతీతి పేక్ఖా. సబ్బేపిస్సా తే కమ్మాయతనాదయో ధమ్మా నిజ్ఝానం ఖమన్తి, విసేసతో చ పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్ఖాతా ధమ్మా పునప్పునం అనిచ్చదుక్ఖానత్తవసేన నిజ్ఝాయమానా తం నిజ్ఝానం ఖమన్తీతి ధమ్మనిజ్ఝానఖన్తీ.

పరతో అస్సుత్వా పటిలభతీతి అఞ్ఞస్స ఉపదేసవచనం అస్సుత్వా సయమేవ చిన్తేన్తో పటిలభతి. అయం వుచ్చతీతి అయం చిన్తామయా పఞ్ఞా నామ వుచ్చతి. సా పనేసా న యేసం కేసఞ్చి ఉప్పజ్జతి, అభిఞ్ఞాతానం పన మహాసత్తానమేవ ఉప్పజ్జతి. తత్థాపి సచ్చానులోమికఞాణం ద్విన్నంయేవ బోధిసత్తానం ఉప్పజ్జతి. సేసపఞ్ఞా సబ్బేసమ్పి పూరితపారమీనం మహాపఞ్ఞానం ఉప్పజ్జతీతి వేదితబ్బా.

పరతో సుత్వా పటిలభతీతి ఏత్థ కమ్మాయతనాదీని పరేన కరియమానాని వా కతాని వా దిస్వాపి యస్స కస్సచి కథయమానస్స వచనం సుత్వాపి ఆచరియస్స సన్తికే ఉగ్గహేత్వాపి పటిలద్ధా సబ్బా పరతో సుత్వాయేవ పటిలద్ధా నామాతి వేదితబ్బా.

సమాపన్నస్సాతి సమాపత్తిసమఙ్గిస్స; అన్తోసమాపత్తియం పవత్తా పఞ్ఞా భావనామయా నామాతి అత్థో.

౭౬౯. దానం ఆరబ్భాతి దానం పటిచ్చ; దానచేతనాపచ్చయాతి అత్థో. దానాధిగచ్ఛాతి దానం అధిగచ్ఛన్తస్స; పాపుణన్తస్సాతి అత్థో. యా ఉప్పజ్జతీతి యా ఏవం దానచేతనాసమ్పయుత్తా పఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, అయం దానమయా పఞ్ఞా నామ. సా పనేసా ‘దానం దస్సామీ’తి చిన్తేన్తస్స, దానం దేన్తస్స, దానం దత్వా తం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పుబ్బచేతనా, ముఞ్చచేతనా, అపరచేతనాతి తివిధేన ఉప్పజ్జతి.

సీలం ఆరబ్భ సీలాధిగచ్ఛాతి ఇధాపి సీలచేతనాసమ్పయుత్తావ సీలమయా పఞ్ఞాతి అధిప్పేతా. అయమ్పి ‘సీలం పూరేస్సామీ’తి చిన్తేన్తస్స, సీలం పూరేన్తస్స, సీలం పూరేత్వా తం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పుబ్బచేతనా, ముఞ్చచేతనా, అపరచేతనాతి తివిధేనేవ ఉప్పజ్జతి. భావనామయా హేట్ఠా వుత్తాయేవ.

౭౭౦. అధిసీలపఞ్ఞాదీసు సీలాదీని దువిధేన వేదితబ్బాని – సీలం, అధిసీలం; చిత్తం, అధిచిత్తం; పఞ్ఞా, అధిపఞ్ఞాతి. తత్థ ‘‘ఉప్పాదా వా తథాగతానం అనుప్పాదా వా తథాగతానం ఠితావ సా ధాతు ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతా’’తి (సం. ని. ౨.౨౦; అ. ని. ౩.౧౩౭) ఇమాయ తన్తియా సఙ్గహితవసేన పఞ్చపి సీలాని దసపి సీలాని సీలం నామ. తఞ్హి తథాగతే ఉప్పన్నేపి అనుప్పన్నేపి హోతి. అనుప్పన్నే కే పఞ్ఞాపేన్తీతి? తాపసపరిబ్బాజకా, సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తా, చక్కవత్తిరాజానో చ పఞ్ఞాపేన్తి. ఉప్పన్నే సమ్మాసమ్బుద్ధే భిక్ఖుసఙ్ఘో, భిక్ఖునీసఙ్ఘో, ఉపాసకా, ఉపాసికాయో చ పఞ్ఞాపేన్తి. పాతిమోక్ఖసంవరసీలం పన సబ్బసీలేహి అధికం ఉప్పన్నేయేవ తథాగతే ఉప్పజ్జతి, నో అనుప్పన్నే. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధాయేవ చ నం పఞ్ఞాపేన్తి. ‘‘ఇమస్మిం వత్థుస్మిం వీతిక్కమే ఇదం నామ హోతీ’’తి పఞ్ఞాపనఞ్హి అఞ్ఞేసం అవిసయో, బుద్ధానంయేవ ఏస విసయో, బుద్ధానం బలం. ఇతి యస్మా పాతిమోక్ఖసంవరో అధిసీలం, తస్మా తం అధిసీలపఞ్ఞం దస్సేతుం పాతిమోక్ఖసంవరం సంవరన్తస్సాతిఆది వుత్తం.

హేట్ఠా వుత్తాయ ఏవ పన తన్తియా సఙ్గహితవసేన వట్టపాదికా అట్ఠ సమాపత్తియో చిత్తం నామ. తఞ్హి తథాగతే ఉప్పన్నేపి హోతి అనుప్పన్నేపి. అనుప్పన్నే కే నిబ్బత్తేన్తీతి? తాపసపరిబ్బాజకా చేవ సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తా చ చక్కవత్తిరాజానో చ. ఉప్పన్నే భగవతి విసేసత్థికా భిక్ఖుఆదయోపి నిబ్బత్తేన్తియేవ. విపస్సనాపాదికా పన అట్ఠ సమాపత్తియో సబ్బచిత్తేహి అధికా, ఉప్పన్నేయేవ తథాగతే ఉప్పజ్జన్తి, నో అనుప్పన్నే. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధా ఏవ చ ఏతా పఞ్ఞాపేన్తి. ఇతి యస్మా అట్ఠ సమాపత్తియో అధిచిత్తం, తస్మా అధిచిత్తపఞ్ఞం దస్సేతుం రూపావచరారూపావచరసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తస్సాతిఆది వుత్తం.

హేట్ఠా వుత్తాయ ఏవ పన తన్తియా సఙ్గహితవసేన కమ్మస్సకతఞాణం పఞ్ఞా నామ. తఞ్హి తథాగతే ఉప్పన్నేపి హోతి అనుప్పన్నేపి. అనుప్పన్నే వేలామదానవేస్సన్తరదానాదివసేన ఉప్పజ్జతి; ఉప్పన్నే తేన ఞాణేన మహాదానం పవత్తేన్తానం పమాణం నత్థి. మగ్గఫలపఞ్ఞా పన సబ్బపఞ్ఞాహి అధికా, ఉప్పన్నేయేవ తథాగతే విత్థారికా హుత్వా పవత్తతి, నో అనుప్పన్నే. ఇతి యస్మా మగ్గఫలపఞ్ఞా అధిపఞ్ఞా, తస్మా అతిరేకపఞ్ఞాయ పఞ్ఞం దస్సేతుం చతూసు మగ్గేసూతిఆది వుత్తం.

తత్థ సియా – సీలం, అధిసీలం; చిత్తం, అధిచిత్తం; పఞ్ఞా, అధిపఞ్ఞాతి ఇమేసు ఛసు కోట్ఠాసేసు విపస్సనా పఞ్ఞా కతరసన్నిస్సితాతి? అధిపఞ్ఞాసన్నిస్సితా. తస్మా యథా ఓమకతరప్పమాణం ఛత్తం వా ధజం వా ఉపాదాయ అతిరేకప్పమాణం అతిఛత్తం అతిధజోతి వుచ్చతి, ఏవమిదమ్పి పఞ్చసీలం దససీలం ఉపాదాయ పాతిమోక్ఖసంవరసీలం ‘అధిసీలం’ నామ; వట్టపాదికా అట్ఠ సమాపత్తియో ఉపాదాయ విపస్సనాపాదికా అట్ఠ సమాపత్తియో ‘అధిచిత్తం’ నామ, కమ్మస్సకతపఞ్ఞం ఉపాదాయ విపస్సనాపఞ్ఞా చ మగ్గపఞ్ఞా చ ఫలపఞ్ఞా చ ‘అధిపఞ్ఞా’ నామాతి వేదితబ్బా.

౭౭౧. ఆయకోసల్లాదినిద్దేసే యస్మా ఆయోతి వుడ్ఢి, సా అనత్థహానితో అత్థుప్పత్తితో చ దువిధా; అపాయోతి అవుడ్ఢి, సాపి అత్థహానితో అనత్థుప్పత్తితో చ దువిధా; తస్మా తం దస్సేతుం ఇమే ధమ్మే మనసికరోతోతిఆది వుత్తం. ఇదం వుచ్చతీతి యా ఇమేసం అకుసలధమ్మానం అనుప్పత్తిప్పహానేసు కుసలధమ్మానఞ్చ ఉప్పత్తిట్ఠితీసు పఞ్ఞా – ఇదం ఆయకోసల్లం నామ వుచ్చతి. యా పనేసా కుసలధమ్మానం అనుప్పజ్జననిరుజ్ఝనేసు అకుసలధమ్మానఞ్చ ఉప్పత్తిట్ఠితీసు పఞ్ఞా – ఇదం అపాయకోసల్లం నామాతి అత్థో. ఆయకోసల్లం తావ పఞ్ఞా హోతు; అపాయకోసల్లం కథం పఞ్ఞా నామ జాతాతి? పఞ్ఞవాయేవ హి ‘మయ్హం ఏవం మనసికరోతో అనుప్పన్నా కుసలా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తి ఉప్పన్నా చ నిరుజ్ఝన్తి; అనుప్పన్నా అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా పవడ్ఢన్తీ’తి పజానాతి. సో ఏవం ఞత్వా అనుప్పన్నానం అకుసలానం ధమ్మానం ఉప్పజ్జితుం న దేతి, ఉప్పన్నే పజహతి; అనుప్పన్నే కుసలే ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నే భావనాపారిపూరిం పాపేతి. ఏవం అపాయకోసల్లమ్పి పఞ్ఞా ఏవాతి వేదితబ్బం. సబ్బాపి తత్రూపాయా పఞ్ఞా ఉపాయకోసల్లన్తి ఇదం పన అచ్చాయికకిచ్చే వా భయే వా ఉప్పన్నే తస్స తికిచ్ఛనత్థం ఠానుప్పత్తియకారణజాననవసేనేవ వేదితబ్బం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

తికనిద్దేసవణ్ణనా.

(౪.) చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా

౭౯౩. చతుబ్బిధేన ఞాణవత్థునిద్దేసే అత్థి దిన్నన్తిఆదీసు దిన్నపచ్చయా ఫలం అత్థీతి ఇమినా ఉపాయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఇదం వుచ్చతీతి యం ఞాణం ‘ఇదం కమ్మం సకం, ఇదం నో సక’న్తి జానాతి – ఇదం కమ్మస్సకతఞాణం నామ వుచ్చతీతి అత్థో. తత్థ తివిధం కాయదుచ్చరితం, చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం, తివిధం మనోదుచ్చరితన్తి ఇదం న సకకమ్మం నామ. తీసు ద్వారేసు దసవిధమ్పి సుచరితం సకకమ్మం నామ. అత్తనో వాపి హోతు పరస్స వా సబ్బమ్పి అకుసలం న సకకమ్మం నామ. కస్మా? అత్థభఞ్జనతో అనత్థజననతో చ. అత్తనో వా హోతు పరస్స వా సబ్బమ్పి కుసలం సకకమ్మం నామ. కస్మా? అనత్థభఞ్జనతో అత్థజననతో చ. ఏవం జాననసమత్థే ఇమస్మిం కమ్మస్సకతఞాణే ఠత్వా బహుం దానం దత్వా సీలం పూరేత్వా ఉపోసథం సమాదియిత్వా సుఖేన సుఖం సమ్పత్తియా సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా నిబ్బానం పత్తానం గణనపరిచ్ఛేదో నత్థి. యథా హి సధనో పురిసో పఞ్చసు సకటసతేసు సప్పిమధుఫాణితాదీని చేవ లోణతిలతణ్డులాదీని చ ఆరోపేత్వా కన్తారమగ్గం పటిపన్నో కేనచిదేవ కరణీయేన అత్థే ఉప్పన్నే సబ్బేసం ఉపకరణానం గహితత్తా న చిన్తేతి, న పరితస్సతి, సుఖేనేవ ఖేమన్తం పాపుణాతి; ఏవమేవ ఇమస్మిమ్పి కమ్మస్సకతఞాణే ఠత్వా బహుం దానం దత్వా…పే… నిబ్బానం పత్తానం గణనపథో నత్థి. ఠపేత్వా సచ్చానులోమికం ఞాణన్తి మగ్గసచ్చస్స పరమత్థసచ్చస్స చ అనులోమనతో సచ్చానులోమికన్తి లద్ధనామం విపస్సనాఞాణం ఠపేత్వా అవసేసా సబ్బాపి సాసవా కుసలా పఞ్ఞా కమ్మస్సకతఞాణమేవాతి అత్థో.

౭౯౪. మగ్గసమఙ్గిస్స ఞాణం దుక్ఖేపేతం ఞాణన్తి ఏత్థ ఏకమేవ మగ్గఞాణం చతూసు సచ్చేసు ఏకపటివేధవసేన చతూసు ఠానేసు సఙ్గహితం.

౭౯౬. ధమ్మే ఞాణన్తి ఏత్థ మగ్గపఞ్ఞా తావ చతున్నం సచ్చానం ఏకపటివేధవసేన ధమ్మే ఞాణం నామ హోతు; ఫలపఞ్ఞా కథం ధమ్మే ఞాణం నామాతి? నిరోధసచ్చవసేన. దువిధాపి హేసా పఞ్ఞా అపరప్పచ్చయే అత్థపచ్చక్ఖే అరియసచ్చధమ్మే కిచ్చతో చ ఆరమ్మణతో చ పవత్తత్తా ధమ్మే ఞాణన్తి వేదితబ్బా. సో ఇమినా ధమ్మేనాతి ఏత్థ మగ్గఞాణం ధమ్మగోచరత్తా గోచరవోహారేన ధమ్మోతి వుత్తం, ఉపయోగత్థే వా కరణవచనం; ఇమం ధమ్మం ఞాతేనాతి అత్థో; చతుసచ్చధమ్మం జానిత్వా ఠితేన మగ్గఞాణేనాతి వుత్తం హోతి. దిట్ఠేనాతి దస్సనేన; ధమ్మం పస్సిత్వా ఠితేనాతి అత్థో. పత్తేనాతి చత్తారి అరియసచ్చాని పత్వా ఠితత్తా ధమ్మం పత్తేన. విదితేనాతి మగ్గఞాణేన చత్తారి అరియసచ్చాని విదితాని పాకటాని కతాని. తస్మా తం ధమ్మం విదితం నామ హోతి. తేన విదితధమ్మేన. పరియోగాళ్హేనాతి చతుసచ్చధమ్మం పరియోగాహేత్వా ఠితేన. నయం నేతీతి అతీతే చ అనాగతే చ నయం నేతి హరతి పేసేతి. ఇదం పన న మగ్గఞాణస్స కిచ్చం, పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స కిచ్చం. సత్థారా పన మగ్గఞాణం అతీతానాగతే నయం నయనసదిసం కతం. కస్మా? మగ్గమూలకత్తా. భావితమగ్గస్స హి పచ్చవేక్ఖణా నామ హోతి. తస్మా సత్థా మగ్గఞాణమేవ నయం నయనసదిసం అకాసి. అపిచ ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో – యదేతం ఇమినా చతుసచ్చగోచరం మగ్గఞాణం అధిగతం, తేన ఞాణేన కారణభూతేన అతీతానాగతే పచ్చవేక్ఖణఞాణసఙ్ఖాతం నయం నేతి.

ఇదాని యథా తేన నయం నేతి, తం ఆకారం దస్సేతుం యే హి కేచి అతీతమద్ధానన్తిఆదిమాహ. తత్థ అబ్భఞ్ఞంసూతి జానింసు పటివిజ్ఝింసు. ఇమఞ్ఞేవాతి యం దుక్ఖం అతీతే అబ్భఞ్ఞంసు, యఞ్చ అనాగతే అభిజానిస్సన్తి, న తఞ్ఞేవ ఇమం; సరిక్ఖట్ఠేన పన ఏవం వుత్తం. అతీతేపి హి ఠపేత్వా తణ్హం తేభూమకక్ఖన్ధేయేవ దుక్ఖసచ్చన్తి పటివిజ్ఝింసు, తణ్హంయేవ సముదయసచ్చన్తి నిబ్బానమేవ నిరోధసచ్చన్తి అరియమగ్గమేవ మగ్గసచ్చన్తి పటివిజ్ఝింసు, అనాగతేపి ఏవమేవ పటివిజ్ఝిస్సన్తి, ఏతరహిపి ఏవమేవ పటివిజ్ఝన్తీతి సరిక్ఖట్ఠేన ‘‘ఇమఞ్ఞేవా’’తి వుత్తం. ఇదం వుచ్చతి అన్వయే ఞాణన్తి ఇదం అనుగమనఞాణం నయనఞాణం కారణఞాణన్తి వుచ్చతి.

పరియే ఞాణన్తి చిత్తపరిచ్ఛేదఞాణం. పరసత్తానన్తి ఠపేత్వా అత్తానం సేససత్తానం. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం. చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతీతి అత్తనో చిత్తేన తేసం చిత్తం సరాగాదివసేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా నానప్పకారతో జానాతి. సరాగం వాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా సతిపట్ఠానవిభఙ్గే వుత్తమేవ. అయం పన విసేసో – ఇధ అనుత్తరం వా చిత్తం విముత్తం వా చిత్తన్తి ఏత్థ లోకుత్తరమ్పి లబ్భతి. అవిపస్సనూపగమ్పి హి పరచిత్తఞాణస్స విసయో హోతియేవ.

అవసేసా పఞ్ఞాతి ధమ్మే ఞాణాదికా తిస్సో పఞ్ఞా ఠపేత్వా సేసా సబ్బాపి పఞ్ఞా ఞాణన్తి సమ్మతత్తా సమ్ముతిఞాణం నామ హోతి. వచనత్థో పనేత్థ సమ్ముతిమ్హి ఞాణన్తి సమ్ముతిఞాణం.

౭౯౭. కామావచరకుసలే పఞ్ఞాతి అయఞ్హి ఏకన్తేన వట్టస్మిం చుతిపటిసన్ధిం ఆచినతేవ, తస్మా ‘‘ఆచయాయ నో అపచయాయా’’తి వుత్తా. లోకుత్తరమగ్గపఞ్ఞా పన యస్మా చుతిపటిసన్ధిం అపచినతేవ, తస్మా ‘‘అపచయాయ నో ఆచయాయా’’తి వుత్తా. రూపావచరారూపావచరపఞ్ఞా చుతిపటిసన్ధిమ్పి ఆచినతి, విక్ఖమ్భనవసేన కిలేసే చేవ కిలేసమూలకే చ ధమ్మే అపచినతి, తస్మా ‘‘ఆచయాయ చేవ అపచయాయ చా’’తి వుత్తా. సేసా నేవ చుతిపటిసన్ధిం ఆచినతి న అపచినతి, తస్మా ‘‘నేవ ఆచయాయ నో అపచయాయా’’తి వుత్తా.

౭౯౮. న చ అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతీతి ఇదం పఠమజ్ఝానపఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం. సా హిస్స కామవివేకేన పత్తబ్బత్తా కిలేసనిబ్బిదాయ సంవత్తతి. తాయ చేస కామేసు వీతరాగో హోతి, అభిఞ్ఞాపాదకభావం పన అప్పత్తతాయ నేవ పఞ్చ అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతి, నిమిత్తారమ్మణత్తా న సచ్చాని పటివిజ్ఝతి. ఏవమయం పఞ్ఞా నిబ్బిదాయ హోతి నో పటివేధాయ. స్వేవాతి పఠమజ్ఝానం పత్వా ఠితో. కామేసు వీతరాగో సమానోతి తథా విక్ఖమ్భితానంయేవ కామానం వసేన వీతరాగో. అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతీతి పఞ్చ అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతి. ఇదం చతుత్థజ్ఝానపఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం. చతుత్థజ్ఝానపఞ్ఞా హి అభిఞ్ఞాపాదకభావేనాపి పఞ్చ అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతి, అభిఞ్ఞాభావప్పత్తియాపి పటివిజ్ఝతి ఏవ. తస్మా సా పటివేధాయ హోతి. పఠమజ్ఝానపఞ్ఞాయ ఏవ పన కిలేసేసుపి నిబ్బిన్దత్తా నో నిబ్బిదాయ. యా పనాయం దుతియతతియజ్ఝానపఞ్ఞా, సా కతరకోట్ఠాసం భజతీతి? సోమనస్సవసేన పఠమజ్ఝానమ్పి భజతి, అవితక్కవసేన చతుత్థజ్ఝానమ్పి. ఏవమేసా పఠమజ్ఝానసన్నిస్సితా వా చతుత్థజ్ఝానసన్నిస్సితా వా కాతబ్బా. నిబ్బిదాయ చేవ పటివేధాయ చాతి మగ్గపఞ్ఞా సబ్బస్మిమ్పి వట్టే నిబ్బిన్దనతో నిబ్బిదాయ, ఛట్ఠం అభిఞ్ఞం పటివిజ్ఝనతో పటివేధాయ చ హోతి.

౭౯౯. పఠమస్స ఝానస్స లాభీతిఆదీసు య్వాయం అప్పగుణస్స పఠమజ్ఝానస్స లాభీ. తం తతో వుట్ఠితం ఆరమ్మణవసేన కామసహగతా హుత్వా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి తుదన్తి చోదేన్తి. తస్స కామానుపక్ఖన్దానం సఞ్ఞామనసికారానం వసేన సా పఠమజ్ఝానపఞ్ఞా హాయతి పరిహాయతి; తస్మా హానభాగినీతి వుత్తా. తదనుధమ్మతాతి తదనురూపసభావా. సతి సన్తిట్ఠతీతి ఇదం మిచ్ఛాసతిం సన్ధాయ వుత్తం, న సమ్మాసతిం. యస్స హి పఠమజ్ఝానానురూపసభావా పఠమజ్ఝానం సన్తతో పణీతతో దిస్వా అస్సాదయమానా అభినన్దమానా నికన్తి ఉప్పజ్జతి, తస్స నికన్తివసేన సా పఠమజ్ఝానపఞ్ఞా నేవ హాయతి, న వడ్ఢతి, ఠితికోట్ఠాసికా హోతి. తేన వుత్తం ఠితిభాగినీ పఞ్ఞాతి. అవితక్కసహగతాతి అవితక్కం దుతియజ్ఝానం సన్తతో పణీతతో మనసికరోతో ఆరమ్మణవసేన అవితక్కసహగతా. సముదాచరన్తీతి పగుణతో పఠమజ్ఝానతో వుట్ఠితం దుతియజ్ఝానాధిగమత్థాయ తుదన్తి చోదేన్తి. తస్స ఉపరి దుతియజ్ఝానానుపక్ఖన్దానం సఞ్ఞామనసికారానం వసేన సా పఠమజ్ఝానపఞ్ఞా విసేసభూతస్స దుతియజ్ఝానస్స ఉప్పత్తిట్ఠానతాయ విసేసభాగినీతి వుత్తా. నిబ్బిదాసహగతాతి తమేవ పఠమజ్ఝానతో వుట్ఠితం నిబ్బిదాసఙ్ఖాతేన విపస్సనాఞాణేన సహగతా. విపస్సనాఞాణఞ్హి ఝానఙ్గభేదే వత్తన్తే నిబ్బిన్దతి ఉక్కణ్ఠతి, తస్మా నిబ్బిదాతి వుచ్చతి. సముదాచరన్తీతి నిబ్బానసచ్ఛికిరియత్థాయ తుదన్తి చోదేన్తి. విరాగూపసఞ్హితాతి విరాగసఙ్ఖాతేన నిబ్బానేన ఉపసంహితా. విపస్సనాఞాణమ్హి సక్కా ఇమినా మగ్గేన విరాగం నిబ్బానం సచ్ఛికాతున్తి పవత్తితో ‘‘విరాగూపసఞ్హిత’’న్తి వుచ్చతి. తంసమ్పయుత్తా సఞ్ఞామనసికారాపి విరాగూపసఞ్హితా ఏవ నామ. తస్స తేసం సఞ్ఞామనసికారానం వసేన సా పఠమజ్ఝానపఞ్ఞా అరియమగ్గపటివేధస్స పదట్ఠానతాయ నిబ్బేధభాగినీతి వుత్తా. ఏవం చతూసు ఠానేసు పఠమజ్ఝానపఞ్ఞావ కథితా. దుతియజ్ఝానపఞ్ఞాదీసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

౮౦౧. కిచ్ఛేన కసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్సాతి లోకుత్తరసమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స పుబ్బభాగే ఆగమనకాలే కిచ్ఛేన కసిరేన దుక్ఖేన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలమన్తస్స కిలేసే విక్ఖమ్భేత్వా ఆగతస్స. దన్ధం తణ్ఠానం అభిజానన్తస్సాతి విక్ఖమ్భితేసు కిలేసేసు విపస్సనాపరివాసే చిరం వసిత్వా తం లోకుత్తరసమాధిసఙ్ఖాతం ఠానం దన్ధం సణికం అభిజానన్తస్స పటివిజ్ఝన్తస్స, పాపుణన్తస్సాతి అత్థో. అయం వుచ్చతీతి యా ఏసా ఏవం ఉప్పజ్జతి, అయం కిలేసవిక్ఖమ్భనపటిపదాయ దుక్ఖత్తా, విపస్సనాపరివాసపఞ్ఞాయ చ దన్ధత్తా మగ్గకాలే ఏకచిత్తక్ఖణే ఉప్పన్నాపి పఞ్ఞా ఆగమనవసేన దుక్ఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామాతి వుచ్చతి. ఉపరి తీసు పదేసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

౮౦౨. సమాధిస్స న నికామలాభిస్సాతి యో సమాధిస్స న నికామలాభీ హోతి, సో తస్స న నికామలాభీ నామ. యస్స సమాధి ఉపరూపరి సమాపజ్జనత్థాయ ఉస్సక్కితుం పచ్చయో న హోతి, తస్స అప్పగుణజ్ఝానలాభిస్సాతి అత్థో. ఆరమ్మణం థోకం ఫరన్తస్సాతి పరిత్తే సుప్పమత్తే వా సరావమత్తే వా ఆరమ్మణే పరికమ్మం కత్వా తత్థేవ అప్పనం పత్వా తం అవడ్ఢితం థోకమేవ ఆరమ్మణం ఫరన్తస్సాతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ననికామలాభీపటిపక్ఖతో హి పగుణజ్ఝానలాభీ ఏత్థ నికామలాభీతి వుత్తో. అవడ్ఢితారమ్మణపటిపక్ఖతో చ వడ్ఢితారమ్మణం విపులన్తి వుత్తం. సేసం తాదిసమేవ.

జరామరణేపేతం ఞాణన్తి నిబ్బానమేవ ఆరమ్మణం కత్వా చతున్నం సచ్చానం ఏకపటివేధవసేన ఏతం వుత్తం.

జరామరణం ఆరబ్భాతిఆదీని పన ఏకేకం వత్థుం ఆరబ్భ పవత్తికాలే పుబ్బభాగే సచ్చవవత్థాపనవసేన వుత్తాని. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా.

(౫.) పఞ్చకనిద్దేసవణ్ణనా

౮౦౪. పఞ్చవిధేన ఞాణవత్థునిద్దేసే పీతిఫరణతాదీసు పీతిం ఫరమానా ఉప్పజ్జతీతి ద్వీసు ఝానేసు పఞ్ఞా పీతిఫరణతా నామ. సుఖం ఫరమానా ఉప్పజ్జతీతి తీసు ఝానేసు పఞ్ఞా సుఖఫరణతా నామ. పరేసం చేతోఫరమానా ఉప్పజ్జతీతి చేతోపరియపఞ్ఞా చేతోఫరణతా నామ. ఆలోకం ఫరమానా ఉప్పజ్జతీతి దిబ్బచక్ఖుపఞ్ఞా ఆలోకఫరణతా నామ. పచ్చవేక్ఖణఞాణం పచ్చవేక్ఖణానిమిత్తం నామ. తేనేవ వుత్తం ‘‘ద్వీసు ఝానేసు పఞ్ఞా పీతిఫరణతా’’తిఆది. తత్థ చ పీతిఫరణతా సుఖఫరణతా ద్వే పాదా వియ, చేతోఫరణతా ఆలోకఫరణతా ద్వే హత్థా వియ, అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం మజ్ఝిమకాయో వియ, పచ్చవేక్ఖణానిమిత్తం సీసం వియ. ఇతి భగవా పఞ్చఙ్గికం సమ్మాసమాధిం అఙ్గపచ్చఙ్గసమ్పన్నం పురిసం వియ కత్వా దస్సేసి. అయం పఞ్చఙ్గికో సమ్మాసమాధీతి అయం హత్థపాదసీససదిసేహి పఞ్చహి అఙ్గేహి యుత్తో సమ్మాసమాధీతి పాదకజ్ఝానసమాధిం కథేసి.

అయం సమాధి పచ్చుప్పన్నసుఖో చేవాతిఆదీసు అరహత్తఫలసమాధి అధిప్పేతో. సో హి అప్పితప్పితక్ఖణే సుఖత్తా పచ్చుప్పన్నసుఖో. పురిమో పురిమో పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స సమాధిసుఖస్స పచ్చయత్తా ఆయతిం సుఖవిపాకో. సన్తం సుఖుమం ఫలచిత్తం పణీతం మధురరూపం సముట్ఠాపేతి. ఫలసమాపత్తియా వుట్ఠితస్స హి సబ్బకాయానుగతం సుఖసమ్ఫస్సం ఫోట్ఠబ్బం పటిచ్చ సుఖసహగతం కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి. ఇమినాపి పరియాయేన ఆయతిం సుఖవిపాకో. కిలేసేహి ఆరకత్తా అరియో. కామామిసవట్టామిసలోకామిసానం అభావా నిరామిసో. బుద్ధాదీహి మహాపురిసేహి సేవితత్తా అకాపురిససేవితో. అఙ్గసన్తతాయ ఆరమ్మణసన్తతాయ సబ్బకిలేసదరథసన్తతాయ చ సన్తో. అతప్పనీయట్ఠేన పణీతో. కిలేసపటిప్పస్సద్ధియా లద్ధత్తా కిలేసపటిప్పస్సద్ధిభావస్స వా లద్ధత్తా పటిప్పస్సద్ధిలద్ధో. పటిప్పస్సద్ధం పటిప్పస్సద్ధీతి హి ఇదం అత్థతో ఏకం. పటిప్పస్సద్ధకిలేసేన వా అరహతా లద్ధత్తాపి పటిప్పస్సద్ధిలద్ధో. ఏకోదిభావేన అధిగతత్తా ఏకోదిభావమేవ వా అధిగతత్తా ఏకోదిభావాధిగతో. అప్పగుణసాసవసమాధి వియ ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన చిత్తేన పచ్చనీకధమ్మే నిగ్గయ్హ కిలేసే వారేత్వా అనధిగతత్తా న ససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారితగతో. తఞ్చ సమాధిం సమాపజ్జన్తో తతో వా వుట్ఠహన్తో సతివేపుల్లప్పత్తత్తా సతోవ సమాపజ్జతి సతోవ వుట్ఠహతి. యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేన వా సతో సమాపజ్జతి సతో వుట్ఠహతి. తస్మా యదేత్థ ‘‘అయం సమాధి పచ్చుప్పన్నసుఖో చేవ ఆయతిఞ్చ సుఖవిపాకో’’తి ఏవం పచ్చవేక్ఖమానస్స పచ్చత్తంయేవ అపరప్పచ్చయం ఞాణం ఉప్పజ్జతి – తం ఏకమఙ్గం. ఏస నయో సేసేసుపి. ఏవమిమేహి పఞ్చహి పచ్చవేక్ఖణఞాణేహి అయం సమాధి పఞ్చఞాణికో సమ్మాసమాధి నామ వుత్తోతి.

పఞ్చకనిద్దేసవణ్ణనా.

(౬.) ఛక్కనిద్దేసవణ్ణనా

౮౦౫. ఛబ్బిధేన ఞాణవత్థునిద్దేసే ఇద్ధివిధే ఞాణన్తి ‘‘ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతీ’’తిఆదినయప్పవత్తే (దీ. ని. ౧.౪౮౪; పటి. మ. ౧.౧౦౨) ఇద్ధివిధే ఞాణం. ఇమినా అవితక్కావిచారా ఉపేక్ఖాసహగతా రూపావచరా బహుధాభావాదిసాధికా ఏకచిత్తక్ఖణికా అప్పనాపఞ్ఞావ కథితా. సోతధాతువిసుద్ధియా ఞాణన్తి దూరసన్తికాదిభేదసద్దారమ్మణాయ దిబ్బసోతధాతుయా ఞాణం. ఇమినాపి అవితక్కావిచారా ఉపేక్ఖాసహగతా రూపావచరా పకతిసోతవిసయాతీతసద్దారమ్మణా ఏకచిత్తక్ఖణికా అప్పనాపఞ్ఞావ కథితా. పరచిత్తే ఞాణన్తి పరసత్తానం చిత్తపరిచ్ఛేదే ఞాణం. ఇమినాపి యథావుత్తప్పకారా పరేసం సరాగాదిచిత్తారమ్మణా ఏకచిత్తక్ఖణికా అప్పనాపఞ్ఞావ కథితా. పుబ్బేనివాసానుస్సతియా ఞాణన్తి పుబ్బేనివాసానుస్సతిసమ్పయుత్తం ఞాణం. ఇమినాపి యథావుత్తప్పకారా పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధానుస్సరణసతిసమ్పయుత్తా ఏకచిత్తక్ఖణికా అప్పనాపఞ్ఞావ కథితా. సత్తానం చుతూపపాతే ఞాణన్తి సత్తానం చుతియఞ్చ ఉపపాతే చ ఞాణం. ఇమినాపి యథావుత్తప్పకారా చవనకఉపపజ్జనకానం సత్తానం వణ్ణధాతుఆరమ్మణా ఏకచిత్తక్ఖణికా అప్పనాపఞ్ఞావ కథితా. ఆసవానం ఖయే ఞాణన్తి సచ్చపరిచ్ఛేదజాననఞాణం. ఇదం లోకుత్తరమేవ. సేసాని లోకియానీతి.

ఛక్కనిద్దేసవణ్ణనా.

(౭.) సత్తకనిద్దేసాదివణ్ణనా

౮౦౬. సత్తవిధేన ఞాణవత్థునిద్దేసే జాతిపచ్చయా జరామరణన్తిఆదినా నయేన పవత్తినివత్తివసేన ఏకాదససు పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు ఏకేకస్మిం కాలత్తయభేదతో పచ్చవేక్ఖణఞాణం వత్వా పున ‘‘యమ్పిస్స తం ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి ఏవం తదేవ ఞాణం సఙ్ఖేపతో ఖయధమ్మతాదీహి పకారేహి వుత్తం. తత్థ జాతిపచ్చయా జరామరణం, అసతి జాతియా నత్థి జరామరణన్తి ఞాణద్వయం పచ్చుప్పన్నద్ధానవసేన వుత్తం. అతీతమ్పి అద్ధానం, అనాగతమ్పి అద్ధానన్తి ఏవం అతీతే ఞాణద్వయం, అనాగతే ఞాణద్వయన్తి ఛ. తాని ధమ్మట్ఠితిఞాణేన సద్ధిం సత్త. తత్థ ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి పచ్చయాకారఞాణం. పచ్చయాకారో హి ధమ్మానం పవత్తిట్ఠితికారణత్తా ధమ్మట్ఠితీతి వుచ్చతి; తత్థ ఞాణం ధమ్మట్ఠితిఞాణం. ఏతస్సేవ ఛబ్బిధస్స ఞాణస్సేతం అధివచనం. ఏవం ఏకేకస్మిం అఙ్గే ఇమాని సత్త సత్త కత్వా ఏకాదససు అఙ్గేసు సత్తసత్తతి హోన్తి. తత్థ ఖయధమ్మన్తి ఖయగమనసభావం. వయధమ్మన్తి వయగమనసభావం. విరాగధమ్మన్తి విరజ్జనసభావం. నిరోధధమ్మన్తి నిరుజ్ఝనసభావం. ఇమినా కిం కథితం? అపరవిపస్సనాయ పురిమవిపస్సనాసమ్మసనం కథితం. తేన కిం కథితం హోతి? సత్తక్ఖత్తుం విపస్సనాపటివిపస్సనా కథితా. పఠమఞాణేన హి సబ్బసఙ్ఖారే అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తాతి దిస్వా తం ఞాణం దుతియేన దట్ఠుం వట్టతి, దుతియం తతియేన, తతియం చతుత్థేన, చతుత్థం పఞ్చమేన, పఞ్చమం ఛట్ఠేన, ఛట్ఠం సత్తమేన. ఏవం సత్త విపస్సనాపటివిపస్సనా కథితా హోన్తీతి.

సత్తకనిద్దేసవణ్ణనా.

౮౦౭. అట్ఠవిధేన ఞాణవత్థునిద్దేసే సోతాపత్తిమగ్గే పఞ్ఞాతి సోతాపత్తిమగ్గమ్హి పఞ్ఞా. ఇమినా సమ్పయుత్తపఞ్ఞావ కథితా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయోతి.

అట్ఠకనిద్దేసవణ్ణనా.

౮౦౮. నవవిధేన ఞాణవత్థునిద్దేసే అనుపుబ్బవిహారసమాపత్తీసూతి అనుపుబ్బవిహారసఙ్ఖాతాసు సమాపత్తీసు. తాసం అనుపుబ్బేన అనుపటిపాటియా విహారితబ్బట్ఠేన అనుపుబ్బవిహారతా, సమాపజ్జితబ్బట్ఠేన సమాపత్తితా దట్ఠబ్బా. తత్థ పఠమజ్ఝానసమాపత్తియా పఞ్ఞాతిఆదయో అట్ఠ సమ్పయుత్తపఞ్ఞా వేదితబ్బా. నవమా పచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞా. సా హి నిరోధసమాపత్తిం సన్తతో పణీతతో పచ్చవేక్ఖమానస్స పవత్తతి. తేన వుత్తం – ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠితస్స పచ్చవేక్ఖణఞాణ’’న్తి.

నవకనిద్దేసవణ్ణనా.

(౧౦.) దసకనిద్దేసవణ్ణనా

పఠమబలనిద్దేసో

౮౦౯. దసవిధేన ఞాణవత్థునిద్దేసే అట్ఠానన్తి హేతుపటిక్ఖేపో. అనవకాసోతి పచ్చయపటిక్ఖేపో. ఉభయేనాపి కారణమేవ పటిక్ఖిపతి. కారణఞ్హి తదాయత్తవుత్తితాయ అత్తనో ఫలస్స ఠానన్తి చ అవకాసోతి చ వుచ్చతి. యన్తి యేన కారణేన. దిట్ఠిసమ్పన్నోతి మగ్గదిట్ఠియా సమ్పన్నో సోతాపన్నో అరియసావకో. కఞ్చి సఙ్ఖారన్తి చతుభూమకేసు సఙ్ఖతసఙ్ఖారేసు కఞ్చి ఏకం సఙ్ఖారమ్పి. నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్యాతి నిచ్చోతి గణ్హేయ్య. నేతం ఠానం విజ్జతీతి ఏతం కారణం నత్థి, న ఉపలబ్భతి. యం పుథుజ్జనోతి యేన కారణేన పుథుజ్జనో. ఠానమేతం విజ్జతీతి ఏతం కారణం అత్థి; సస్సతదిట్ఠియా హి సో తేభూమకేసు సఙ్ఖారేసు కఞ్చి సఙ్ఖారం నిచ్చతో గణ్హేయ్యాతి అత్థో. చతుత్థభూమకసఙ్ఖారో పన తేజుస్సదత్తా దివసం సన్తత్తో అయోగుళో వియ మక్ఖికానం దిట్ఠియా వా అఞ్ఞేసం వా అకుసలానం ఆరమ్మణం న హోతి. ఇమినా నయేన కఞ్చి సఙ్ఖారం సుఖతోతిఆదీసుపి అత్థో వేదితబ్బో. సుఖతో ఉపగచ్ఛేయ్యాతి ‘‘ఏకన్తసుఖీ అత్తా హోతి అరోగో పరమ్మరణా’’తి (మ. ని. ౩.౨౧) ఏవం అత్తదిట్ఠివసేన సుఖతో గాహం సన్ధాయేతం వుత్తం. దిట్ఠివిప్పయుత్తచిత్తేన పన అరియసావకో పరిళాహాభిభూతో పరిళాహవూపసమత్థం, మత్తహత్థీపరితాసితో వియ, సుచికామో పోక్ఖబ్రాహ్మణో గూథం కఞ్చి సఙ్ఖారం సుఖతో ఉపగచ్ఛతి. అత్తవాదే కసిణాదిపణ్ణత్తిసఙ్గహత్థం సఙ్ఖారన్తి అవత్వా కఞ్చి ధమ్మన్తి వుత్తం. ఇధాపి అరియసావకస్స చతుభూమకవసేన పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో, పుథుజ్జనస్స తేభూమకవసేన; సబ్బవారేసు వా అరియసావకస్సాపి తేభూమకవసేనేవ పరిచ్ఛేదో వట్టతి. యం యఞ్హి పుథుజ్జనో గణ్హాతి, తతో తతో అరియసావకో గాహం వినివేఠేతి. పుథుజ్జనో హి యం యం నిచ్చం సుఖం అత్తాతి గణ్హాతి, తం తం అరియసావకో అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి గణ్హన్తో గాహం వినివేఠేతి.

మాతరన్తిఆదీసు జనికావ మాతా. మనుస్సభూతోవ ఖీణాసవో అరహాతి అధిప్పేతో. కిం పన అరియసావకో అఞ్ఞం జీవితా వోరోపేయ్యాతి? ఏతమ్పి అట్ఠానం. సచేపి భవన్తరగతం అరియసావకం అత్తనో అరియసావకభావం అజానన్తమ్పి కోచి ఏవం వదేయ్య – ‘ఇమం కున్థకిపిల్లికం జీవితా వోరోపేత్వా సకలచక్కవాళగబ్భే చక్కవత్తిరజ్జం పటిపజ్జాహీ’తి, నేవ సో తం జీవితా వోరోపేయ్య. అథ వాపి నం ఏవం వదేయ్యుం – ‘సచే ఇమం న ఘాతేస్ససి, సీసం తే ఛిన్దిస్సామా’తి, సీసమేవస్స ఛిన్దేయ్యుం, నేవ సో తం ఘాతేయ్య. పుథుజ్జనభావస్స పన మహాసావజ్జభావదస్సనత్థం అరియసావకస్స చ బలదీపనత్థమేతం వుత్తం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – సావజ్జో పుథుజ్జనభావో, యత్ర హి నామ పుథుజ్జనో మాతుఘాతాదీనిపి ఆనన్తరియాని కరిస్సతి. మహాబలో అరియసావకో; సో ఏతాని కమ్మాని న కరోతీతి.

పదుట్ఠేన చిత్తేనాతి దోససమ్పయుత్తేన వధకచిత్తేన. లోహితం ఉప్పాదేయ్యాతి జీవమానకసరీరే ఖుద్దకమక్ఖికాయ పివనమత్తమ్పి లోహితం ఉప్పాదేయ్య. సఙ్ఘం భిన్దేయ్యాతి సమానసంవాసకం సమానసీమాయం ఠితం పఞ్చహి కారణేహి సఙ్ఘం భిన్దేయ్య, వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పఞ్చహుపాలి, ఆకారేహి సఙ్ఘో భిజ్జతి – కమ్మేన, ఉద్దేసేన, వోహరన్తో, అనుస్సావనేన, సలాకగ్గాహేనా’’తి (పరి. ౪౫౮).

తత్థ ‘కమ్మేనా’తి అపలోకనాదీసు చతూసు కమ్మేసు అఞ్ఞతరేన కమ్మేన. ‘ఉద్దేసేనా’తి పఞ్చసు పాతిమోక్ఖుద్దేసేసు అఞ్ఞతరేన ఉద్దేసేన. ‘వోహరన్తో’తి కథయన్తో, తాహి తాహి ఉప్పత్తీహి ‘అధమ్మం ధమ్మో’తిఆదీని అట్ఠారస భేదకరవత్థూని దీపేన్తో. ‘అనుస్సావనేనా’తి ‘నను తుమ్హే జానాథ మయ్హం ఉచ్చాకులా పబ్బజితభావం బహుస్సుతభావఞ్చ! మాదిసో నామ ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సత్థుసాసనం గాహేయ్యాతి చిత్తమ్పి ఉప్పాదేతుం తుమ్హాకం న యుత్తం. కిం మయ్హం అవీచి నీలుప్పలవనం వియ సీతలో? కిమహం అపాయతో న భాయామీ’తిఆదినా నయేన కణ్ణమూలే వచీభేదం కత్వా అనుస్సావనేన. ‘సలాకగ్గాహేనా’తి ఏవం అనుస్సావేత్వా తేసం చిత్తం ఉపత్థమ్భేత్వా అనివత్తనధమ్మే కత్వా ‘‘గణ్హథ ఇమం సలాక’’న్తి సలాకగ్గాహేన. ఏత్థ చ కమ్మమేవ ఉద్దేసో వా పమాణం వోహారానుస్సావనసలాకగ్గాహా పన పుబ్బభాగా. అట్ఠారసవత్థుదీపనవసేన హి వోహరన్తేన తత్థ రుచిజననత్థం అనుస్సావేత్వా సలాకాయ గాహితాయపి అభిన్నోవ హోతి సఙ్ఘో. యదా పన ఏవం చత్తారో వా అతిరేకా వా సలాకం గాహేత్వా ఆవేణికం కమ్మం వా ఉద్దేసం వా కరోన్తి, తదా సఙ్ఘో భిన్నో నామ హోతి.

ఏవం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో సఙ్ఘం భిన్దేయ్యాతి నేతం ఠానం విజ్జతి. ఏత్తావతా మాతుఘాతాదీని పఞ్చ ఆనన్తరియకమ్మాని దస్సితాని హోన్తి, యాని పుథుజ్జనో కరోతి, న అరియసావకో. తేసం ఆవిభావత్థం –

కమ్మతో ద్వారతో చేవ, కప్పట్ఠితియతో తథా;

పాకసాధారణాదీహి, విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

తత్థ ‘కమ్మతో’ తావ – ఏత్థ హి మనుస్సభూతస్సేవ మనుస్సభూతం మాతరం వా పితరం వా అపి పరివత్తలిఙ్గం జీవితా వోరోపేన్తస్స కమ్మం ఆనన్తరియం హోతి. తస్స విపాకం పటిబాహిస్సామీ’తి సకలచక్కవాళం మహాచేతియప్పమాణేహి కఞ్చనథూపేహి పూరేత్వాపి, సకలచక్కవాళం పూరేత్వా నిసిన్నభిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వాపి, బుద్ధస్స భగవతో సఙ్ఘాటికణ్ణం అముఞ్చిత్వావ విచరిత్వాపి, కాయస్స భేదా నిరయమేవ ఉపపజ్జతి. యో పన సయం మనుస్సభూతో తిరచ్ఛానభూతం మాతరం వా పితరం వా, సయం వా తిరచ్ఛానభూతో మనుస్సభూతం, తిరచ్ఛానభూతోయేవ వా తిరచ్ఛానభూతం జీవితా వోరోపేతి, తస్స కమ్మం ఆనన్తరియం న హోతి, కమ్మం పన భారియం హోతి, ఆనన్తరియం ఆహచ్చేవ తిట్ఠతి. మనుస్సజాతికానం పన వసేన అయం పఞ్హో కథితో.

ఏత్థ ఏళకచతుక్కం, సఙ్గామచతుక్కం, చోరచతుక్కఞ్చ కథేతబ్బం. ‘ఏళకం మారేమీ’తి అభిసన్ధినాపి హి ఏళకట్ఠానే ఠితం మనుస్సో మనుస్సభూతం మాతరం వా పితరం వా మారేన్తో ఆనన్తరియం ఫుసతి. ఏళకాభిసన్ధినా పన మాతాపితిఅభిసన్ధినా వా ఏళకం మారేన్తో ఆనన్తరియం న ఫుసతి. మాతాపితిఅభిసన్ధినా మాతాపితరో మారేన్తో ఫుసతేవ. ఏస నయో ఇతరస్మిమ్పి చతుక్కద్వయే. యథా చ మాతాపితూసు, ఏవం అరహన్తేపి ఏతాని చతుక్కాని వేదితబ్బాని. మనుస్సఅరహన్తమేవ చ మారేత్వా ఆనన్తరియం ఫుసతి, న యక్ఖభూతం; కమ్మం పన భారియం ఆనన్తరియసదిసమేవ. మనుస్సఅరహన్తస్స చ పుథుజ్జనకాలేయేవ సత్థప్పహారే వా విసే వా దిన్నేపి యది సో అరహత్తం పత్వా తేనేవ మరతి, అరహన్తఘాతో హోతియేవ. యం పన పుథుజ్జనకాలే దిన్నం దానం అరహత్తం పత్వా పరిభుఞ్జతి, పుథుజ్జనస్సేవ తం దిన్నం హోతి. సేసఅరియపుగ్గలే మారేన్తస్స ఆనన్తరియం నత్థి, కమ్మం పన భారియం ఆనన్తరియసదిసమేవ.

లోహితుప్పాదే తథాగతస్స అభేజ్జకాయతాయ పరూపక్కమేన చమ్మచ్ఛేదం కత్వా లోహితపగ్ఘరణం నామ నత్థి. సరీరస్స పన అన్తోయేవ ఏకస్మిం ఠానే లోహితం సమోసరతి. దేవదత్తేన పటివిద్ధసిలాతో భిజ్జిత్వా గతా సకలికాపి తథాగతస్స పాదన్తం పహరి. ఫరసునా పహటో వియ పాదో అన్తోలోహితోయేవ అహోసి. తథా కరోన్తస్స ఆనన్తరియం హోతి. జీవకో పన తథాగతస్స రుచియా సత్థకేన చమ్మం ఛిన్దిత్వా తమ్హా ఠానా దుట్ఠలోహితం నీహరిత్వా ఫాసుకమకాసి. తథా కరోన్తస్స పుఞ్ఞకమ్మమేవ హోతి.

అథ యే చ పరినిబ్బుతే తథాగతే చేతియం భిన్దన్తి, బోధిం ఛిన్దన్తి, ధాతుమ్హి ఉపక్కమన్తి, తేసం కిం హోతీతి? భారియం కమ్మం హోతి ఆనన్తరియసదిసం. సధాతుకం పన థూపం వా పటిమం వా బాధయమానం బోధిసాఖఞ్చ ఛిన్దితుం వట్టతి. సచేపి తత్థ నిలీనా సకుణా చేతియే వచ్చం పాతేన్తి, ఛిన్దితుం వట్టతియేవ. పరిభోగచేతియతో హి సరీరచేతియం మహన్తతరం. చేతియవత్థుం భిన్దిత్వా గచ్ఛన్తం బోధిమూలమ్పి ఛిన్దిత్వా హరితుం వట్టతి. యా పన బోధిసాఖా బోధిఘరం బాధతి, తం గేహరక్ఖణత్థం ఛిన్దితుం న లబ్భతి. బోధిఅత్థఞ్హి గేహం, న గేహత్థాయ బోధి. ఆసనఘరేపి ఏసేవ నయో. యస్మిం పన ఆసనఘరే ధాతు నిహితా హోతి, తస్స రక్ఖణత్థాయ బోధిసాఖం ఛిన్దితుం వట్టతి. బోధిజగ్గనత్థం ఓజోహరణసాఖం వా పూతిట్ఠానం వా ఛిన్దితుం వట్టతియేవ; సరీరపటిజగ్గనే వియ పుఞ్ఞమ్పి హోతి.

సఙ్ఘభేదే సీమట్ఠకసఙ్ఘే అసన్నిపతితే విసుం పరిసం గహేత్వా కతవోహారానుస్సావనసలాకగ్గాహస్స కమ్మం వా కరోన్తస్స ఉద్దేసం వా ఉద్దిసన్తస్స భేదో చ హోతి ఆనన్తరియకమ్మఞ్చ. సమగ్గసఞ్ఞాయ పన వట్టతి. సమగ్గసఞ్ఞాయ హి కరోన్తస్స నేవ భేదో హోతి న ఆనన్తరియకమ్మం. తథా నవతో ఊనపరిసాయం. సబ్బన్తిమేన పన పరిచ్ఛేదేన నవన్నం జనానం యో సఙ్ఘం భిన్దతి, తస్స ఆనన్తరియకమ్మం హోతి. అనువత్తకానం అధమ్మవాదీనం మహాసావజ్జం కమ్మం; ధమ్మవాదినో అనవజ్జా. తత్థ నవన్నమేవ సఙ్ఘభేదే ఇదం సుత్తం – ‘‘ఏకతో, ఉపాలి, చత్తారో హోన్తి, ఏకతో చత్తారో, నవమో అనుస్సావేతి సలాకం గాహేతి – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసనం, ఇదం గణ్హథ, ఇదం రోచేథా’తి. ఏవం ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘరాజి చేవ హోతి సఙ్ఘభేదో చ. నవన్నం వా, ఉపాలి, అతిరేకనవన్నం వా సఙ్ఘరాజి చేవ హోతి సఙ్ఘభేదో చా’’తి (చూళవ. ౩౫౧).

ఏతేసు చ పన పఞ్చసు సఙ్ఘభేదో వచీకమ్మం, సేసాని కాయకమ్మానీతి. ఏవం కమ్మతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘ద్వారతో’తి సబ్బానేవ చేతాని కాయద్వారతోపి వచీద్వారతోపి సముట్ఠహన్తి. పురిమాని పనేత్థ చత్తారి ఆణత్తికవిజ్జామయపయోగవసేన వచీద్వారతో సముట్ఠహిత్వాపి కాయద్వారమేవ పూరేన్తి. సఙ్ఘభేదో హత్థముద్దాయ భేదం కరోన్తస్స కాయద్వారతో సముట్ఠహిత్వాపి వచీద్వారమేవ పూరేతీతి. ఏవమేత్థ ద్వారతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘కప్పట్ఠితియతో’తి సఙ్ఘభేదోయేవ చేత్థ కప్పట్ఠితియో. సణ్ఠహన్తే హి కప్పే కప్పవేమజ్ఝే వా సఙ్ఘభేదం కత్వా కప్పవినాసేయేవ ముచ్చతి. సచేపి హి ‘స్వే కప్పో వినస్సిస్సతీ’తి అజ్జ సఙ్ఘభేదం కరోతి, స్వేయేవ ముచ్చతి, ఏకదివసమేవ నిరయే పచ్చతి. ఏవం కరణం పన నత్థి. సేసాని చత్తారి కమ్మాని ఆనన్తరియానేవ హోన్తి, న కప్పట్ఠితియానీతి. ఏవమేత్థ కప్పట్ఠితియతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘పాకతో’తి యేన చ పఞ్చపేతాని కమ్మాని కతాని హోన్తి, తస్స సఙ్ఘభేదోయేవ పటిసన్ధివసేన విపచ్చతి. సేసాని ‘‘అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకో’’తి ఏవమాదీసు సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. సఙ్ఘభేదాభావే లోహితుప్పాదో, తదభావే అరహన్తఘాతో, తదభావే సచే పితా సీలవా హోతి, మాతా దుస్సీలా నో వా తథా సీలవతీ, పితుఘాతో పటిసన్ధివసేన విపచ్చతి. సచే మాతా మాతుఘాతో. ద్వీసుపి సీలేన వా దుస్సీలేన వా సమానేసు మాతుఘాతోవ పటిసన్ధివసేన విపచ్చతి; మాతా హి దుక్కరకారిణీ బహూపకారా చ పుత్తానన్తి. ఏవమేత్థ పాకతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘సాధారణాదీహీ’తి పురిమాని చత్తారి సబ్బేసమ్పి గహట్ఠపబ్బజితానం సాధారణాని. సఙ్ఘభేదో పన ‘‘న ఖో, ఉపాలి, భిక్ఖునీ సఙ్ఘం భిన్దతి, న సిక్ఖమానా, న సామణేరో, న సామణేరీ, న ఉపాసకో, న ఉపాసికా సఙ్ఘం భిన్దతి. భిక్ఖు ఖో, ఉపాలి, పకతత్తో సమానసంవాసకో సమానసీమాయం ఠితో సఙ్ఘం భిన్దతీ’’తి (చూళవ. ౩౫౧) వచనతో వుత్తప్పకారస్స భిక్ఖునోవ హోతి, న అఞ్ఞస్స; తస్మా అసాధారణో. ఆదిసద్దేన సబ్బేపేతే దుక్ఖవేదనాసహగతా దోసమోహసమ్పయుత్తా చాతి ఏవమేత్థ సాధారణాదీహిపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

అఞ్ఞం సత్థారన్తి ‘అయం మే సత్థా సత్థుకిచ్చం కాతుం సమత్థో’తి భవన్తరేపి అఞ్ఞం తిత్థకరం ‘అయం మే సత్థా’తి ఏవం గణ్హేయ్య – నేతం ఠానం విజ్జతీతి అత్థో. అట్ఠమం భవం నిబ్బత్తేయ్యాతి సబ్బమన్దపఞ్ఞోపి సత్తమం భవం అతిక్కమిత్వా అట్ఠమం నిబ్బత్తేయ్య – నేతం ఠానం విజ్జతి. ఉత్తమకోటియా హి సత్తమం భవం సన్ధాయేవేస ‘‘నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’తి వుత్తో. కిం పన తం నియామేతి? కిం పుబ్బహేతు నియామేతి ఉదాహు పటిలద్ధమగ్గో ఉదాహు ఉపరి తయో మగ్గాతి? సమ్మాసమ్బుద్ధేన గహితం నామమత్తమేతం. పుగ్గలో పన నియతో నామ నత్థి. ‘‘పుబ్బహేతు నియామేతీ’’తి వుత్తే హి ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం ఉపనిస్సయో వుత్తో హోతి, పఠమమగ్గస్స ఉపనిస్సయాభావో ఆపజ్జతి. ఇచ్చస్స అహేతు అప్పచ్చయా నిబ్బత్తిం పాపుణాతి. ‘‘పటిలద్ధమగ్గో నియామేతీ’’తి వుత్తే ఉపరి తయో మగ్గా అకిచ్చకా హోన్తి, పఠమమగ్గోవ సకిచ్చకో, పఠమమగ్గేనేవ కిలేసే ఖేపేత్వా పరినిబ్బాయితబ్బం హోతి. ‘‘ఉపరి తయో మగ్గా నియామేన్తీ’’తి వుత్తే పఠమమగ్గో అకిచ్చకో హోతి, ఉపరి తయో మగ్గావ సకిచ్చకా, పఠమమగ్గం అనిబ్బత్తేత్వా ఉపరి తయో మగ్గా నిబ్బత్తేతబ్బా హోన్తి, పఠమమగ్గేన చ అనుప్పజ్జిత్వావ కిలేసా ఖేపేతబ్బా హోన్తి. తస్మా న అఞ్ఞో కోచి నియామేతి, ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనావ నియామేతి. సచే హి తేసం విపస్సనా తిక్ఖా సూరా హుత్వా వహతి, ఏకంయేవ భవం నిబ్బత్తేత్వా అరహత్తం పత్వా పరినిబ్బాతి. తతో మన్దతరపఞ్ఞో దుతియే వా తతియే వా చతుత్థే వా పఞ్చమే వా ఛట్ఠే వా భవే అరహత్తం పత్వా పరినిబ్బాతి. సబ్బమన్దపఞ్ఞో సత్తమం భవం నిబ్బత్తేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, అట్ఠమే భవే పటిసన్ధి న హోతి. ఇతి సమ్మాసమ్బుద్ధేన గహితం నామమత్తమేతం. సత్థా హి బుద్ధతులాయ తులేత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘అయం పుగ్గలో సబ్బమహాపఞ్ఞో తిక్ఖవిపస్సకో ఏకమేవ భవం నిబ్బత్తేత్వా అరహత్తం గణ్హిస్సతీ’తి ‘ఏకబీజీ’తి నామం అకాసి; ‘అయం పుగ్గలో దుతియం, తతియం, చతుత్థం, పఞ్చమం, ఛట్ఠం భవం నిబ్బత్తేత్వా అరహత్తం గణ్హిస్సతీ’తి ‘కోలంకోలో’తి నామం అకాసి; ‘అయం పుగ్గలో సత్తమం భవం నిబ్బత్తేత్వా అరహత్తం గణ్హిస్సతీ’తి ‘సత్తక్ఖత్తుపరమో’తి నామం అకాసి.

కోచి పన పుగ్గలో సత్తన్నం భవానం నియతో నామ నత్థి. అరియసావకో పన యేన కేనచిపి ఆకారేన మన్దపఞ్ఞో సమానో అట్ఠమం భవం అప్పత్వా అన్తరావ పరినిబ్బాతి. సక్కసదిసోపి వట్టాభిరతో సత్తమంయేవ భవం గచ్ఛతి. సత్తమే భవే సబ్బకారేన పమాదవిహారినోపి విపస్సనాఞాణం పరిపాకం గచ్ఛతి. అప్పమత్తకేపి ఆరమ్మణే నిబ్బిన్దిత్వా నిబ్బుతిం పాపుణాతి. సచేపి హిస్స సత్తమే భవే నిద్దం వా ఓక్కమన్తస్స, పరమ్ముఖం వా గచ్ఛన్తస్స, పచ్ఛతో ఠత్వా తిఖిణేన అసినా కోచిదేవ సీసం పాతేయ్య, ఉదకే వా ఓసాదేత్వా మారేయ్య, అసని వా పనస్స సీసే పతేయ్య, ఏవరూపేపి కాలే సప్పటిసన్ధికా కాలంకిరియా నామ న హోతి, అరహత్తం పత్వావ పరినిబ్బాతి. తేన వుత్తం – ‘‘అట్ఠమం భవం నిబ్బత్తేయ్య – నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి.

ఏకిస్సా లోకధాతుయాతి దససహస్సిలోకధాతుయా. తీణి హి ఖేత్తాని – జాతిఖేత్తం, ఆణాఖేత్తం, విసయక్ఖేత్తన్తి. తత్థ ‘జాతిక్ఖేత్తం’ నామ దససహస్సిలోకధాతు. సా హి తథాగతస్స మాతుకుచ్ఛిఓక్కమనకాలే, నిక్ఖమనకాలే, సమ్బోధికాలే, ధమ్మచక్కపవత్తనే, ఆయుసఙ్ఖారవోస్సజ్జనే, పరినిబ్బానే చ కమ్పతి. కోటిసతసహస్సచక్కవాళం పన ‘ఆణాఖేత్తం’ నామ. ఆటానాటియమోరపరిత్తధజగ్గపరిత్తరతనపరిత్తాదీనఞ్హి ఏత్థ ఆణా వత్తతి. ‘విసయఖేత్తస్స’ పన పరిమాణం నత్థి. బుద్ధానఞ్హి ‘‘యావతకం ఞాణం తావతకం ఞేయ్యం, యావతకం ఞేయ్యం తావతకం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం ఞేయ్యం, ఞేయ్యపరియన్తికం ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౩.౫) వచనతో అవిసయో నామ నత్థి.

ఇమేసు పన తీసు ఖేత్తేసు, ఠపేత్వా ఇమం చక్కవాళం, అఞ్ఞస్మిం చక్కవాళే బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తీతి సుత్తం నత్థి, న ఉప్పజ్జన్తీతి పన అత్థి. తీణి పిటకాని – వినయపిటకం, సుత్తన్తపిటకం, అభిధమ్మపిటకన్తి. తిస్సో సఙ్గీతియో – మహాకస్సపత్థేరస్స సఙ్గీతి, యసత్థేరస్స సఙ్గీతి, మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరస్స సఙ్గీతీతి. ఇమా తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హే తేపిటకే బుద్ధవచనే ఇమం చక్కవాళం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞత్థ బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తీతి సుత్తం నత్థి, నుప్పజ్జన్తీతి పన అత్థి.

అపుబ్బం అచరిమన్తి అపురే అపచ్ఛా; ఏకతో నుప్పజ్జన్తి, పురే వా పచ్ఛా వా ఉప్పజ్జన్తీతి వుత్తం హోతి. తత్థ బోధిపల్లఙ్కే ‘‘బోధిం అప్పత్వా న ఉట్ఠహిస్సామీ’’తి నిసిన్నకాలతో పట్ఠాయ యావ మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిగ్గహణం తావ పుబ్బేన్తి న వేదితబ్బం. బోధిసత్తస్స హి పటిసన్ధిగ్గహణే దససహస్సచక్కవాళకమ్పనేనేవ జాతిక్ఖేత్తపరిగ్గహో కతో, అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి నివారితా హోతి. పరినిబ్బానతో పట్ఠాయ చ యావ సాసపమత్తాపి ధాతుయో తిట్ఠన్తి తావ పచ్ఛాతి న వేదితబ్బం. ధాతూసు హి ఠితాసు బుద్ధా ఠితావ హోన్తి. తస్మా ఏత్థన్తరే అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి నివారితావ హోతి, ధాతుపరినిబ్బానే పన జాతే అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి న నివారితా.

తీణి హి అన్తరధానాని నామ – పరియత్తిఅన్తరధానం, పటివేధఅన్తరధానం, పటిపత్తిఅన్తరధానన్తి. తత్థ ‘పరియత్తీ’తి తీణి పిటకాని; ‘పటివేధో’తి సచ్చపటివేధో; ‘పటిపత్తీ’తి పటిపదా. తత్థ పటివేధో చ పటిపత్తి చ హోతిపి న హోతిపి. ఏకస్మిఞ్హి కాలే పటివేధకరా భిక్ఖూ బహూ హోన్తి; ‘ఏస భిక్ఖు పుథుజ్జనో’తి అఙ్గులిం పసారేత్వా దస్సేతబ్బో హోతి. ఇమస్మింయేవ దీపే ఏకవారం కిర పుథుజ్జనభిక్ఖు నామ నాహోసి. పటిపత్తిపూరకాపి కదాచి బహూ హోన్తి, కదాచి అప్పా. ఇతి పటివేధో చ పటిపత్తి చ హోతిపి న హోతిపి.

సాసనట్ఠితియా పన పరియత్తియేవ పమాణం. పణ్డితో హి తేపిటకం సుత్వా ద్వేపి పూరేతి. యథా అమ్హాకం బోధిసత్తో ఆళారస్స సన్తికే పఞ్చాభిఞ్ఞా సత్త చ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా పరికమ్మం పుచ్ఛి, సో ‘న జానామీ’తి ఆహ; తతో ఉదకస్స సన్తికం గన్త్వా అధిగతవిసేసం సంసన్దేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స పరికమ్మం పుచ్ఛి; సో ఆచిక్ఖి; తస్స వచనసమనన్తరమేవ మహాసత్తో తం సమ్పాదేసి; ఏవమేవ పఞ్ఞవా భిక్ఖు పరియత్తిం సుత్వా ద్వేపి పూరేతి. తస్మా పరియత్తియా ఠితాయ సాసనం ఠితం హోతి. యదా పన సా అన్తరధాయతి తదా పఠమం అభిధమ్మపిటకం నస్సతి. తత్థ పట్ఠానం సబ్బపఠమం అన్తరధాయతి. అనుక్కమేన పచ్ఛా ధమ్మసఙ్గహో. తస్మిం అన్తరహితే ఇతరేసు ద్వీసు పిటకేసు ఠితేసు సాసనం ఠితమేవ హోతి.

తత్థ సుత్తన్తపిటకే అన్తరధాయమానే పఠమం అఙ్గుత్తరనికాయో ఏకాదసకతో పట్ఠాయ యావ ఏకకా అన్తరధాయతి. తదనన్తరం సంయుత్తనికాయో చక్కపేయ్యాలతో పట్ఠాయ యావ ఓఘతరణా అన్తరధాయతి. తదనన్తరం మజ్ఝిమనికాయో ఇన్ద్రియభావనతో పట్ఠాయ యావ మూలపరియాయా అన్తరధాయతి. తదనన్తరం దీఘనికాయో దసుత్తరతో పట్ఠాయ యావ బ్రహ్మజాలా అన్తరధాయతి. ఏకిస్సాపి ద్విన్నమ్పి గాథానం పుచ్ఛా అద్ధానం గచ్ఛతి; సాసనం ధారేతుం న సక్కోతి సభియపుచ్ఛా (సు. ని. ౫౧౫ ఆదయో) వియ ఆళవకపుచ్ఛా (సు. ని. ౧౮౩ ఆదయో; సం. ని. ౧.౨౪౬) వియ చ. ఏతా కిర కస్సపబుద్ధకాలికా అన్తరా సాసనం ధారేతుం నాసక్ఖింసు.

ద్వీసు పన పిటకేసు అన్తరహితేసుపి వినయపిటకే ఠితే సాసనం తిట్ఠతి. పరివారఖన్ధకేసు అన్తరహితేసు ఉభతోవిభఙ్గే ఠితే ఠితమేవ హోతి. ఉభతోవిభఙ్గే అన్తరహితే మాతికాయ ఠితాయపి ఠితమేవ హోతి. మాతికాయ అన్తరహితాయ పాతిమోక్ఖపబ్బజ్జాఉపసమ్పదాసు ఠితాసు సాసనం తిట్ఠతి. లిఙ్గం అద్ధానం గచ్ఛతి. సేతవత్థసమణవంసో పన కస్సపబుద్ధకాలతో పట్ఠాయ సాసనం ధారేతుం నాసక్ఖి. పచ్ఛిమకస్స పన సచ్చపటివేధతో పచ్ఛిమకస్స సీలభేదతో చ పట్ఠాయ సాసనం ఓసక్కితం నామ హోతి. తతో పట్ఠాయ అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి న వారితా.

తీణి పరినిబ్బానాని నామ – కిలేసపరినిబ్బానం, ఖన్ధపరినిబ్బానం, ధాతుపరినిబ్బానన్తి. తత్థ ‘కిలేసపరినిబ్బానం’ బోధిపల్లఙ్కే అహోసి, ‘ఖన్ధపరినిబ్బానం’ కుసినారాయం, ‘ధాతుపరినిబ్బానం’ అనాగతే భవిస్సతి. సాసనస్స కిర ఓసక్కనకాలే ఇమస్మిం తమ్బపణ్ణిదీపే ధాతుయో సన్నిపతిత్వా మహాచేతియం గమిస్సన్తి, మహాచేతియతో నాగదీపే రాజాయతనచేతియం, తతో మహాబోధిపల్లఙ్కం గమిస్సన్తి. నాగభవనతోపి దేవలోకతోపి బ్రహ్మలోకతోపి ధాతుయో మహాబోధిపల్లఙ్కమేవ గమిస్సన్తి. సాసపమత్తాపి ధాతు న అన్తరా నస్సిస్సతి. సబ్బా ధాతుయో మహాబోధిపల్లఙ్కే రాసిభూతా సువణ్ణక్ఖన్ధో వియ ఏకఘనా హుత్వా ఛబ్బణ్ణరంసియో విస్సజ్జేస్సన్తి. తా దససహస్సిలోకధాతుం ఫరిస్సన్తి. తతో దససహస్సచక్కవాళదేవతా సన్నిపతిత్వా ‘‘అజ్జ సత్థా పరినిబ్బాతి, అజ్జ సాసనం ఓసక్కతి, పచ్ఛిమదస్సనం దాని ఇదం అమ్హాక’’న్తి దసబలస్స పరినిబ్బుతదివసతో మహన్తతరం కారుఞ్ఞం కరిస్సన్తి. ఠపేత్వా అనాగామిఖీణాసవే అవసేసా సకభావేన సన్ధారేతుం న సక్ఖిస్సన్తి. ధాతూసు తేజోధాతు ఉట్ఠహిత్వా యావ బ్రహ్మలోకా ఉగ్గచ్ఛిస్సతి. సాసపమత్తాయపి ధాతుయా సతి ఏకజాలావ భవిస్సతి; ధాతూసు పరియాదానం గతాసు పచ్ఛిజ్జిస్సతి. ఏవం మహన్తం ఆనుభావం దస్సేత్వా ధాతూసు అన్తరహితాసు సాసనం అన్తరహితం నామ హోతి. యావ ఏవం న అన్తరధాయతి తావ అచరిమం నామ హోతి. ఏవం అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యుం – నేతం ఠానం విజ్జతి.

కస్మా పన అపుబ్బం అచరిమం న ఉప్పజ్జన్తీతి? అనచ్ఛరియత్తా. బుద్ధా హి అచ్ఛరియమనుస్సా, యథాహ – ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉపజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అచ్ఛరియమనుస్సో. కతమో ఏకపుగ్గలో? తథాగతో, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి (అ. ని. ౧.౧౭౨). యది చ ద్వే వా చత్తారో వా అట్ఠ వా సోళస వా ఏకతో ఉప్పజ్జేయ్యుం, న అచ్ఛరియా భవేయ్యుం. ఏకస్మిఞ్హి విహారే ద్విన్నం చేతియానమ్పి లాభసక్కారో ఉళారో న హోతి, భిక్ఖూపి బహుతాయ న అచ్ఛరియా జాతా, ఏవం బుద్ధాపి భవేయ్యుం; తస్మా నుప్పజ్జన్తి. దేసనాయ చ విసేసాభావతో. యఞ్హి సతిపట్ఠానాదిభేదం ధమ్మం ఏకో దేసేతి, అఞ్ఞేన ఉప్పజ్జిత్వాపి సోవ దేసేతబ్బో సియా. తతో అనచ్ఛరియో సియా. ఏకస్మిం పన ధమ్మం దేసేన్తే దేసనాపి అచ్ఛరియా హోతి. వివాదభావతో చ. బహూసు చ బుద్ధేసు ఉప్పన్నేసు బహూనం ఆచరియానం అన్తేవాసికా వియ ‘అమ్హాకం బుద్ధో పాసాదికో, అమ్హాకం బుద్ధో మధురస్సరో లాభీ పుఞ్ఞవా’తి వివదేయ్యుం; తస్మాపి ఏవం నుప్పజ్జన్తి.

అపిచేతం కారణం మిలిన్దరఞ్ఞా పుట్ఠేన నాగసేనత్థేరేన విత్థారితమేవ. వుత్తఞ్హి తత్థ (మి. ప. ౫.౧.౧) –

‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా – ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యుం – నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి (అ. ని. ౧.౨౭౭; మ. ని. ౩.౧౨౯). దేసేన్తా చ, భన్తే నాగసేన, సబ్బేపి తథాగతా సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మే దేసేన్తి, కథయమానా చ చత్తారి అరియసచ్చాని కథేన్తి, సిక్ఖాపేన్తా చ తీసు సిక్ఖాసు సిక్ఖాపేన్తి, అనుసాసమానా చ అప్పమాదపటిపత్తియం అనుసాసన్తి. యది, భన్తే నాగసేన, సబ్బేసమ్పి తథాగతానం ఏకా దేసనా ఏకా కథా ఏకా సిక్ఖా ఏకానుసిట్ఠి, కేన కారణేన ద్వే తథాగతా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి? ఏకేనపి తావ బుద్ధుప్పాదేన అయం లోకో ఓభాసజాతో. యది దుతియో బుద్ధో భవేయ్య, ద్విన్నం పభాయ అయం లోకో భియ్యోసో మత్తాయ ఓభాసజాతో భవేయ్య. ఓవదన్తా చ ద్వే తథాగతా సుఖం ఓవదేయ్యుం, అనుసాసమానా చ సుఖం అనుసాసేయ్యుం. తత్థ మే కారణం దస్సేహి యథాహం నిస్సంసయో భవేయ్య’’న్తి.

‘‘అయం, మహారాజ, దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ, ఏకస్సేవ తథాగతస్స గుణం ధారేతి. యది దుతియో బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, నాయం దససహస్సీ లోకధాతు ధారేయ్య, చలేయ్య కమ్పేయ్య నమేయ్య ఓనమేయ్య వినమేయ్య వికిరేయ్య విధమేయ్య విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్య.

‘‘యథా, మహారాజ, నావా ఏకపురిససన్ధారణీ భవేయ్య, ఏకస్మిం పురిసే అభిరూళ్హే సా నావా సముపాదికా భవేయ్య. అథ దుతియో పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య తాదిసో ఆయునా వణ్ణేన వయేన పమాణేన కిసథూలేన సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గేన. సో తం నావం అభిరూహేయ్య. అపిను సా, మహారాజ, నావా ద్విన్నమ్పి ధారేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, చలేయ్య కమ్పేయ్య నమేయ్య ఓనమేయ్య వినమేయ్య వికిరేయ్య విధమేయ్య విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్య, ఓసీదేయ్య ఉదకే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అయం దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ ఏకస్సేవ తథాగతస్స గుణం ధారేతి. యది దుతియో బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, నాయం దససహస్సీ లోకధాతు ధారేయ్య, చలేయ్య…పే… న ఠానముపగచ్ఛేయ్య.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, పురిసో యావదత్థం భోజనం భుఞ్జేయ్య ఛాదేన్తం యావకణ్ఠమభిపూరయిత్వా. సో తతో పీణితో పరిపుణ్ణో నిరన్తరో తన్దీగతో అనోనమితదణ్డజాతో పునదేవ తత్తకం భోజనం భుఞ్జేయ్య. అపిను ఖో సో, మహారాజ, పురిసో సుఖితో భవేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, సకిం భుత్తోవ మరేయ్యా’’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అయం దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ…పే… న ఠానముపగచ్ఛేయ్యా’’తి.

‘‘కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, అతిధమ్మభారేన పథవీ చలతీ’’తి? ‘‘ఇధ, మహారాజ, ద్వే సకటా రతనపరిపూరితా భవేయ్యుం యావస్మా ముఖసమా. ఏక సకటతో రతనం గహేత్వా ఏకమ్హి సకటే ఆకిరేయ్యుం. అపిను తం, మహారాజ, సకటం ద్విన్నమ్పి సకటానం రతనం ధారేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, నాభిపి తస్స చలేయ్య, అరాపి తస్స భిజ్జేయ్యుం, నేమిపి తస్స ఓపతేయ్య, అక్ఖోపి తస్స భిజ్జేయ్యా’’తి. ‘‘కిన్ను ఖో, మహారాజ, అతిరతనభారేన సకటం భిజ్జతీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అతిధమ్మభారేన పథవీ చలతీతి.

‘‘అపిచ, మహారాజ, ఇమం కారణం బుద్ధబలపరిదీపనాయ ఓసారితం. అఞ్ఞమ్పి తత్థ పతిరూపం కారణం సుణోహి యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి. యది, మహారాజ, ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య – ‘తుమ్హాకం బుద్ధో, అమ్హాకం బుద్ధో’తి ఉభతోపక్ఖజాతా భవేయ్యుం. యథా, మహారాజ, ద్విన్నం బలవామచ్చానం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య – ‘తుమ్హాకం అమచ్చో, అమ్హాకం అమచ్చో’తి ఉభతోపక్ఖజాతా హోన్తి; ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యది ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేసం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య – ‘తుమ్హాకం బుద్ధో, అమ్హాకం బుద్ధో’తి ఉభతోపక్ఖజాతా భవేయ్యుం. ఇదం తావ మహారాజ ఏకం కారణం యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి.

‘‘అపరమ్పి ఉత్తరిం కారణం సుణోహి యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి. యది, మహారాజ, ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం ‘అగ్గో బుద్ధో’తి యం వచనం తం మిచ్ఛా భవేయ్య, ‘జేట్ఠో బుద్ధో’తి ‘సేట్ఠో బుద్ధో’తి ‘విసిట్ఠో బుద్ధో’తి ‘ఉత్తమో బుద్ధో’తి ‘పవరో బుద్ధో’తి ‘అసమో బుద్ధో’తి ‘అసమసమో బుద్ధో’తి ‘అప్పటిసమో బుద్ధో’తి ‘అప్పటిభాగీ బుద్ధో’తి ‘అప్పటిపుగ్గలో బుద్ధో’తి యం వచనం తం మిచ్ఛా భవేయ్య. ఇదమ్పి ఖో త్వం, మహారాజ, కారణం తథతో సమ్పటిచ్ఛ యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి.

‘‘అపిచ, మహారాజ, బుద్ధానం భగవన్తానం సభావపకతి ఏసా యం ఏకోయేవ బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జతి. కస్మా కారణా? మహన్తత్తా సబ్బఞ్ఞుబుద్ధగుణానం. అఞ్ఞమ్పి, మహారాజ, యం లోకే మహన్తం తం ఏకంయేవ హోతి. పథవీ, మహారాజ, మహన్తా, సా ఏకాయేవ; సాగరో మహన్తో, సో ఏకోయేవ; సినేరు గిరిరాజా మహన్తో, సో ఏకోయేవ; ఆకాసో మహన్తో, సో ఏకోయేవ; సక్కో మహన్తో, సో ఏకోయేవ; మహాబ్రహ్మా మహన్తో, సో ఏకోయేవ; తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో మహన్తో, సో ఏకోయేవ లోకస్మిం. యత్థ తే ఉప్పజ్జన్తి తత్థ అఞ్ఞేసం ఓకాసో న హోతి. తస్మా, మహారాజ, తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఏకోయేవ లోకే ఉప్పజ్జతీ’’తి.

‘‘సుకథితో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో ఓపమ్మేహి కారణేహీ’’తి (మి. ప. ౫.౧.౧).

ఏకిస్సా లోకధాతుయాతి ఏకస్మిం చక్కవాళే. హేట్ఠా ఇమినావ పదేన దస చక్కవాళసహస్సాని గహితాని. తానిపి ఏకచక్కవాళేనేవ పరిచ్ఛిన్దితుం వట్టన్తి. బుద్ధా హి ఉప్పజ్జమానా ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే ఉప్పజ్జన్తి; ఉప్పజ్జనట్ఠానే పన వారితే ఇతో అఞ్ఞేసు చక్కవాళేసు న ఉప్పజ్జన్తీతి వారితమేవ హోతి. అపుబ్బం అచరిమన్తి ఏత్థ చక్కరతనపాతుభావతో పుబ్బే పుబ్బం, తస్సేవ అన్తరధానతో పచ్ఛా చరిమం. తత్థ ద్విధా చక్కరతనస్స అన్తరధానం హోతి – చక్కవత్తినో కాలకిరియాయ వా పబ్బజ్జాయ వా. అన్తరధాయమానఞ్చ పన తం కాలకిరియతో వా పబ్బజ్జతో వా సత్తమే దివసే అన్తరధాయతి. తతో పరం చక్కవత్తినో పాతుభావో అవారితో. కస్మా పన ఏకచక్కవాళే ద్వే చక్కవత్తినో నుప్పజ్జన్తీతి? వివాదుపచ్ఛేదతో అనచ్ఛరియభావతో చక్కరతనస్స మహానుభావతో చ. ద్వీసు హి ఉప్పజ్జన్తేసు ‘అమ్హాకం రాజా మహన్తో, అమ్హాకం రాజా మహన్తో’తి వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య. ‘ఏకస్మిం దీపే చక్కవత్తీ, ఏకస్మిం దీపే చక్కవత్తీ’తి చ అనచ్ఛరియో భవేయ్య. యో చాయం చక్కరతనస్స ద్విసహస్సదీపపరివారేసు చతూసు మహాదీపేసు ఇస్సరియానుప్పదానసమత్థో మహానుభావో, సో పరిహాయేయ్య. ఇతి వివాదుపచ్ఛేదతో అనచ్ఛరియభావతో చక్కరతనస్స మహానుభావతో చ న ఏకచక్కవాళే ద్వే ఉప్పజ్జన్తి.

యం ఇత్థో అరహం అస్స సమ్మాసమ్బుద్ధోతి ఏత్థ తిట్ఠతు తావ సబ్బఞ్ఞుగుణే నిబ్బత్తేత్వా లోకత్తారణసమత్థో బుద్ధభావో, పణిధానమత్తమ్పి ఇత్థియా న సమ్పజ్జతి.

‘‘మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, హేతు సత్థారదస్సనం;

పబ్బజ్జా గుణసమ్పత్తి, అధికారో చ ఛన్దతా;

అట్ఠధమ్మసమోధానా, అభినీహారో సమిజ్ఝతీ’’తి. (బు. వం. ౨.౫౯);