౫. విఞ్ఞాణక్ఖన్ధనిద్దేసో

౨౬. విఞ్ఞాణక్ఖన్ధనిద్దేసే యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణన్తి చతుభూమకవిఞ్ఞాణం పరియాదియతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తిఆదీని అతీతాదివసేన నిద్దిట్ఠవిఞ్ఞాణం సభావతో దస్సేతుం వుత్తాని. తత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని పఞ్చ చక్ఖుపసాదాదివత్థుకానేవ, మనోవిఞ్ఞాణం హదయవత్థుకమ్పి అవత్థుకమ్పి. సబ్బం చతుభూమకవిఞ్ఞాణం. సేసం వేదనాక్ఖన్ధసదిసమేవాతి.

అయం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధనిద్దేసో.

పకిణ్ణకకథా

ఇదాని పఞ్చసుపి ఖన్ధేసు సముగ్గమతో, పుబ్బాపరతో, అద్ధానపరిచ్ఛేదతో, ఏకుప్పాదనానానిరోధతో, నానుప్పాదఏకనిరోధతో, ఏకుప్పాదఏకనిరోధతో, నానుప్పాదనానానిరోధతో, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నతో, అజ్ఝత్తికబాహిరతో, ఓళారికసుఖుమతో, హీనపణీతతో, దూరసన్తికతో, పచ్చయతో, సముట్ఠానతో, పరినిప్ఫన్నతో, సఙ్ఖతతోతి సోళసహాకారేహి పకిణ్ణకం వేదితబ్బం.

తత్థ దువిధో సముగ్గమో – గబ్భసేయ్యకసముగ్గమో, ఓపపాతికసముగ్గమోతి. తత్థ గబ్భసేయ్యకసముగ్గమో ఏవం వేదితబ్బో – గబ్భసేయ్యకసత్తానఞ్హి పటిసన్ధిక్ఖణే పఞ్చక్ఖన్ధా అపచ్ఛాఅపురే ఏకతో పాతుభవన్తి. తస్మిం ఖణే పాతుభూతా కలలసఙ్ఖాతా రూపసన్తతి పరిత్తా హోతి. ఖుద్దకమక్ఖికాయ ఏకవాయామేన పాతబ్బమత్తాతి వత్వా పున ‘అతిబహుం ఏతం, సణ్హసూచియా తేలే పక్ఖిపిత్వా ఉక్ఖిత్తాయ పగ్ఘరిత్వా అగ్గే ఠితబిన్దుమత్త’న్తి వుత్తం. తమ్పి పటిక్ఖిపిత్వా ‘ఏకకేసే తేలతో ఉద్ధరిత్వా గహితే తస్స పగ్ఘరిత్వా అగ్గే ఠితబిన్దుమత్త’న్తి వుత్తం. తమ్పి పటిక్ఖిపిత్వా ‘ఇమస్మిం జనపదే మనుస్సానం కేసే అట్ఠధా ఫాలితే తతో ఏకకోట్ఠాసప్పమాణో ఉత్తరకురుకానం కేసో; తస్స పసన్నతిలతేలతో ఉద్ధటస్స అగ్గే ఠితబిన్దుమత్త’న్తి వుత్తం. తమ్పి పటిక్ఖిపిత్వా ‘ఏతం బహు, జాతిఉణ్ణా నామ సుఖుమా; తస్సా ఏకఅంసునో పసన్నతిలతేలే పక్ఖిపిత్వా ఉద్ధటస్స పగ్ఘరిత్వా అగ్గే ఠితబిన్దుమత్త’న్తి వుత్తం. తం పనేతం అచ్ఛం హోతి విప్పసన్నం అనావిలం పరిసుద్ధం పసన్నతిలతేలబిన్దుసమానవణ్ణం. వుత్తమ్పి చేతం –

తిలతేలస్స యథా బిన్దు, సప్పిమణ్డో అనావిలో;

ఏవం వణ్ణపటిభాగం, కలలన్తి పవుచ్చతీతి.

ఏవం పరిత్తాయ రూపసన్తతియా తీణి సన్తతిసీసాని హోన్తి – వత్థుదసకం, కాయదసకం, ఇత్థియా ఇత్థిన్ద్రియవసేన పురిసస్స పురిసిన్ద్రియవసేన భావదసకన్తి. తత్థ వత్థురూపం, తస్స నిస్సయాని చత్తారి మహాభూతాని, తంనిస్సితా వణ్ణగన్ధరసోజా, జీవితన్తి – ఇదం వత్థుదసకం నామ. కాయపసాదో, తస్స నిస్సయాని చత్తారి మహాభూతాని, తన్నిస్సితా వణ్ణగన్ధరసోజా, జీవితన్తి – ఇదం కాయదసకం నామ. ఇత్థియా ఇత్థిభావో, పురిసస్స పురిసభావో, తస్స నిస్సయాని చత్తారి మహాభూతాని, తన్నిస్సితా వణ్ణగన్ధరసోజా, జీవితన్తి – ఇదం భావదసకం నామ.

ఏవం గబ్భసేయ్యకానం పటిసన్ధియం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన సమతింస కమ్మజరూపాని రూపక్ఖన్ధో నామ హోతి. పటిసన్ధిచిత్తేన పన సహజాతా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారా సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, పటిసన్ధిచిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి. ఏవం గబ్భసేయ్యకానం పటిసన్ధిక్ఖణే పఞ్చక్ఖన్ధా పరిపుణ్ణా హోన్తి. సచే పన నపుంసకపటిసన్ధి హోతి, భావదసకం హాయతి. ద్విన్నం దసకానం వసేన సమవీసతి కమ్మజరూపాని రూపక్ఖన్ధో నామ హోతి. వేదనాక్ఖన్ధాదయో వుత్తప్పకారా ఏవాతి. ఏవమ్పి గబ్భసేయ్యకానం పటిసన్ధిక్ఖణే పఞ్చక్ఖన్ధా పరిపుణ్ణా హోన్తి.

ఇమస్మిం ఠానే తిసముట్ఠానికప్పవేణీ కథేతబ్బా భవేయ్య. తం పన అకథేత్వా ‘ఓపపాతికసముగ్గమో’ నామ దస్సితో. ఓపపాతికానఞ్హి పరిపుణ్ణాయతనానం పటిసన్ధిక్ఖణే హేట్ఠా వుత్తాని తీణి, చక్ఖుసోతఘానజివ్హాదసకాని చాతి సత్త రూపసన్తతిసీసాని పాతుభవన్తి. తత్థ చక్ఖుదసకాదీని కాయదసకసదిసానేవ. నపుంసకస్స పన భావదసకం నత్థి. ఏవం పరిపుణ్ణాయతనానం ఓపపాతికానం సమసత్తతి చేవ సమసట్ఠి చ కమ్మజరూపాని రూపక్ఖన్ధో నామ. వేదనాక్ఖన్ధాదయో వుత్తప్పకారా ఏవాతి. ఏవం ఓపపాతికానం పటిసన్ధిక్ఖణే పఞ్చక్ఖన్ధా పరిపుణ్ణా హోన్తి. అయం ‘ఓపపాతికసముగ్గమో’ నామ. ఏవం తావ పఞ్చక్ఖన్ధా ‘సముగ్గమతో’ వేదితబ్బా.

‘పుబ్బాపరతో’తి ఏవం పన గబ్భసేయ్యకానం అపచ్ఛాఅపురే ఉప్పన్నేసు పఞ్చసు ఖన్ధేసు కిం రూపం పఠమం రూపం సముట్ఠాపేతి ఉదాహు అరూపన్తి? రూపం రూపమేవ సముట్ఠాపేతి, న అరూపం. కస్మా? పటిసన్ధిచిత్తస్స న రూపజనకత్తా. సబ్బసత్తానఞ్హి పటిసన్ధిచిత్తం, ఖీణాసవస్స చుతిచిత్తం, ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణాని, చత్తారి అరూప్పవిపాకానీతి సోళస చిత్తాని రూపం న సముట్ఠాపేన్తి. తత్థ పటిసన్ధిచిత్తం తావ వత్థునో దుబ్బలతాయ అప్పతిట్ఠితతాయ పచ్చయవేకల్లతాయ ఆగన్తుకతాయ చ రూపం న సముట్ఠాపేతి. తత్థ హి సహజాతం వత్థు ఉప్పాదక్ఖణే దుబ్బలం హోతీతి వత్థునో దుబ్బలతాయ రూపం న సముట్ఠాపేతి. యథా చ పపాతే పతన్తో పురిసో అఞ్ఞస్స నిస్సయో భవితుం న సక్కోతి, ఏవం ఏతమ్పి కమ్మవేగక్ఖిత్తత్తా పపాతే పతమానం వియ అప్పతిట్ఠితం. ఇతి కమ్మవేగక్ఖిత్తత్తా, అప్పతిట్ఠితతాయపి రూపం న సముట్ఠాపేతి.

పటిసన్ధిచిత్తఞ్చ వత్థునా సద్ధిం అపచ్ఛాఅపురే ఉప్పన్నం. తస్స వత్థు పురేజాతం హుత్వా పచ్చయో భవితుం న సక్కోతి. సచే సక్కుణేయ్య, రూపం సముట్ఠాపేయ్య. యత్రాపి వత్థు పురేజాతం హుత్వా పచ్చయో భవితుం సక్కోతి, పవేణీ ఘటియతి, తత్రాపి చిత్తం అఙ్గతో అపరిహీనంయేవ రూపం సముట్ఠాపేతి. యది హి చిత్తం ఠానక్ఖణే వా భఙ్గక్ఖణే వా రూపం సముట్ఠాపేయ్య, పటిసన్ధిచిత్తమ్పి రూపం సముట్ఠాపేయ్య. న పన చిత్తం తస్మిం ఖణద్వయే రూపం సముట్ఠాపేతి. యథా పన అహిచ్ఛత్తకమకులం పథవితో ఉట్ఠహన్తం పంసుచుణ్ణం గహేత్వావ ఉట్ఠహతి, ఏవం చిత్తం పురేజాతం వత్థుం నిస్సాయ ఉప్పాదక్ఖణే అట్ఠ రూపాని గహేత్వావ ఉట్ఠహతి. పటిసన్ధిక్ఖణే చ వత్థు పురేజాతం హుత్వా పచ్చయో భవితుం న సక్కోతీతి పచ్చయవేకల్లతాయపి పటిసన్ధిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతి.

యథా చ ఆగన్తుకపురిసో అగతపుబ్బం పదేసం గతో అఞ్ఞేసం – ‘ఏథ భో, అన్తోగామే వో అన్నపానగన్ధమాలాదీని దస్సామీ’తి వత్తుం న సక్కోతి, అత్తనో అవిసయతాయ అప్పహుతతాయ, ఏవమేవ పటిసన్ధిచిత్తం ఆగన్తుకన్తి అత్తనో ఆగన్తుకతాయపి రూపం న సముట్ఠాపేతి. అపిచ సమతింస కమ్మజరూపాని చిత్తసముట్ఠానరూపానం ఠానం గహేత్వా ఠితానీతిపి పటిసన్ధిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతి.

ఖీణాసవస్స పన చుతిచిత్తం వట్టమూలస్స వూపసన్తత్తా న సముట్ఠాపేతి. తస్స హి సబ్బభవేసు వట్టమూలం వూపసన్తం అభబ్బుప్పత్తికం పునబ్భవే పవేణీ నామ నత్థి. సోతాపన్నస్స పన సత్త భవే ఠపేత్వా అట్ఠమేవ వట్టమూలం వూపసన్తం. తస్మా తస్స చుతిచిత్తం సత్తసు భవేసు రూపం సముట్ఠాపేతి, సకదాగామినో ద్వీసు, అనాగామినో ఏకస్మిం. ఖీణాసవస్స సబ్బభవేసు వట్టమూలస్స వూపసన్తత్తా నేవ సముట్ఠాపేతి.

ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసు పన ఝానఙ్గం నత్థి, మగ్గఙ్గం నత్థి, హేతు నత్థీతి చిత్తఙ్గం దుబ్బలం హోతీతి చిత్తఙ్గదుబ్బలతాయ తాని రూపం న సముట్ఠాపేన్తి. చత్తారి అరూపవిపాకాని తస్మిం భవే రూపస్స నత్థితాయ రూపం న సముట్ఠాపేన్తి. న కేవలఞ్చ తానేవ, యాని అఞ్ఞానిపి తస్మిం భవే అట్ఠ కామావచరకుసలాని, దస అకుసలాని, నవ కిరియచిత్తాని, చత్తారి ఆరుప్పకుసలాని, చతస్సో ఆరుప్పకిరియా, తీణి మగ్గచిత్తాని, చత్తారి ఫలచిత్తానీతి ద్వేచత్తాలీస చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి, తానిపి తత్థ రూపస్స నత్థితాయ ఏవ రూపం న సముట్ఠాపేన్తి. ఏవం పటిసన్ధిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతి.

ఉతు పన పఠమం రూపం సముట్ఠాపేతి. కో ఏస ఉతు నామాతి? పటిసన్ధిక్ఖణే ఉప్పన్నానం సమతింసకమ్మజరూపానం అబ్భన్తరా తేజోధాతు. సా ఠానం పత్వా అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతి. ఉతు నామ చేస దన్ధనిరోధో; చిత్తం ఖిప్పనిరోధం. తస్మిం ధరన్తేయేవ సోళస చిత్తాని ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి. తేసు పటిసన్ధిఅనన్తరం పఠమభవఙ్గచిత్తం ఉప్పాదక్ఖణేయేవ అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతి. యదా పన సద్దస్స ఉప్పత్తికాలో భవిస్సతి, తదా ఉతుచిత్తాని సద్దనవకం నామ సముట్ఠాపేస్సన్తి. కబళీకారాహారోపి ఠానం పత్వా అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతి. కుతో పనస్స కబళీకారాహారోతి? మాతితో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యఞ్చస్స భుఞ్జతీ మాతా, అన్నం పానఞ్చ భోజనం;

తేన సో తత్థ యాపేతి, మాతుకుచ్ఛిగతో నరో’’తి. (సం. ని. ౧.౨౩౫);

ఏవం కుచ్ఛిగతో దారకో మాతరా అజ్ఝోహటఅన్నపానఓజాయ యాపేతి. సావ ఠానప్పత్తా అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతి. నను చ సా ఓజా ఖరా? వత్థు సుఖుమం? కథం తత్థ పతిట్ఠాతీతి? పఠమం తావ న పతిట్ఠాతి; ఏకస్స వా ద్విన్నం వా సత్తాహానం గతకాలే పతిట్ఠాతి. తతో పన పురే వా పతిట్ఠాతు పచ్ఛా వా; యదా మాతరా అజ్ఝోహటఅన్నపానఓజా దారకస్స సరీరే పతిట్ఠాతి, తదా అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతి.

ఓపపాతికస్సాపి పకతిపటియత్తానం ఖాదనీయభోజనీయానం అత్థిట్ఠానే నిబ్బత్తస్స తాని గహేత్వా అజ్ఝోహరతో ఠానప్పత్తా ఓజా రూపం సముట్ఠాపేతి. ఏకో అన్నపానరహితే అరఞ్ఞే నిబ్బత్తతి, మహాఛాతకో హోతి, అత్తనోవ జివ్హాయ ఖేళం పరివత్తేత్వా గిలతి. తత్రాపిస్స ఠానప్పత్తా ఓజా రూపం సముట్ఠాపేతి.

ఏవం పఞ్చవీసతియా కోట్ఠాసేసు ద్వేవ రూపాని రూపం సముట్ఠాపేన్తి – తేజోధాతు చ కబళీకారాహారో చ. అరూపేపి ద్వేయేవ ధమ్మా రూపం సముట్ఠాపేన్తి – చిత్తఞ్చేవ కమ్మచేతనా చ. తత్థ రూపం ఉప్పాదక్ఖణే చ భఙ్గక్ఖణే చ దుబ్బలం, ఠానక్ఖణే బలవన్తి ఠానక్ఖణే రూపం సముట్ఠాపేతి. చిత్తం ఠానక్ఖణే చ భఙ్గక్ఖణే చ దుబ్బలం, ఉప్పాదక్ఖణేయేవ బలవన్తి ఉప్పాదక్ఖణేయేవ రూపం సముట్ఠాపేతి. కమ్మచేతనా నిరుద్ధావ పచ్చయో హోతి. అతీతే కప్పకోటిసతసహస్సమత్థకేపి హి ఆయూహితం కమ్మం ఏతరహి పచ్చయో హోతి. ఏతరహి ఆయూహితం అనాగతే కప్పకోటిసతసహస్సపరియోసానేపి పచ్చయో హోతీతి. ఏవం ‘పుబ్బాపరతో’ వేదితబ్బా.

‘అద్ధానపరిచ్ఛేదతో’తి రూపం కిత్తకం అద్ధానం తిట్ఠతి? అరూపం కిత్తకన్తి? రూపం గరుపరిణామం దన్ధనిరోధం. అరూపం లహుపరిణామం ఖిప్పనిరోధం. రూపే ధరన్తేయేవ సోళస చిత్తాని ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి. తం పన సత్తరసమేన చిత్తేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతి. యథా హి పురిసో ‘ఫలం పాతేస్సామీ’తి ముగ్గరేన రుక్ఖసాఖం పహరేయ్య, ఫలాని చ పత్తాని చ ఏకక్ఖణేయేవ వణ్టతో ముచ్చేయ్యుం. తత్థ ఫలాని అత్తనో భారికతాయ పఠమతరం పథవియం పతన్తి, పత్తాని లహుకతాయ పచ్ఛా. ఏవమేవ ముగ్గరప్పహారేన పత్తానఞ్చ ఫలానఞ్చ ఏకక్ఖణే వణ్టతో ముత్తకాలో వియ పటిసన్ధిక్ఖణే రూపారూపధమ్మానం ఏకక్ఖణే పాతుభావో; ఫలానం భారికతాయ పఠమతరం పథవియం పతనం వియ రూపే ధరన్తేయేవ సోళసన్నం చిత్తానం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝనం; పత్తానం లహుకతాయ పచ్ఛా పథవియం పతనం వియ రూపస్స సత్తరసమేన చిత్తేన సహ నిరుజ్ఝనం.

తత్థ కిఞ్చాపి రూపం దన్ధనిరోధం గరుపరిణామం, చిత్తం ఖిప్పనిరోధం లహుపరిణామం, రూపం పన అరూపం అరూపం వా రూపం ఓహాయ పవత్తితుం న సక్కోన్తి. ద్విన్నమ్పి ఏకప్పమాణావ పవత్తి. తత్రాయం ఉపమా – ఏకో పురిసో లకుణ్టకపాదో, ఏకో దీఘపాదో. తేసు ఏకతో మగ్గం గచ్ఛన్తేసు యావ దీఘపాదో ఏకపదవారం అక్కమతి, తావ ఇతరో పదే పదం అక్కమిత్వా సోళసపదవారేన గచ్ఛతి. దీఘపాదో లకుణ్టకపాదస్స సోళస పదవారే అత్తనో పాదం అఞ్ఛిత్వా ఆకడ్ఢిత్వా ఏకమేవ పదవారం కరోతి. ఇతి ఏకోపి ఏకం అతిక్కమితుం న సక్కోతి. ద్విన్నమ్పి గమనం ఏకప్పమాణమేవ హోతి. ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. లకుణ్టకపాదపురిసో వియ అరూపం; దీఘపాదపురిసో వియ రూపం; దీఘపాదస్స ఏకం పదవారం అక్కమణకాలే ఇతరస్స సోళసపదవారఅక్కమనం వియ రూపే ధరన్తేయేవ అరూపధమ్మేసు సోళసన్నం చిత్తానం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝనం; ద్విన్నం పురిసానం లకుణ్టకపాదపురిసస్స సోళస పదవారే ఇతరస్స అత్తనో పాదం అఞ్ఛిత్వా ఆకడ్ఢిత్వా ఏకపదవారకరణం వియ రూపస్స సత్తరసమేన చిత్తేన సద్ధిం నిరుజ్ఝనం; ద్విన్నం పురిసానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనోహాయ ఏకప్పమాణేనేవ గమనం వియ అరూపస్స రూపం రూపస్స అరూపం అనోహాయ ఏకప్పమాణేనేవ పవత్తనన్తి. ఏవం ‘అద్ధానపరిచ్ఛేదతో’ వేదితబ్బా.

‘ఏకుప్పాదనానానిరోధతో’తి ఇదం పచ్ఛిమకమ్మజం ఠపేత్వా దీపేతబ్బం. పఠమఞ్హి పటిసన్ధిచిత్తం, దుతియం భవఙ్గం, తతియం భవఙ్గం…పే… సోళసమం భవఙ్గం. తేసు ఏకేకస్స ఉప్పాదట్ఠితిభఙ్గవసేన తయో తయో ఖణా. తత్థ ఏకేకస్స చిత్తస్స తీసు తీసు ఖణేసు సమతింస సమతింస కమ్మజరూపాని ఉప్పజ్జన్తి. తేసు పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే సముట్ఠితం కమ్మజరూపం సత్తరసమస్స భవఙ్గచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతి; ఠితిక్ఖణే సముట్ఠితం ఠితిక్ఖణేయేవ; భఙ్గక్ఖణే సముట్ఠితం భఙ్గక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతి. ఏవం దుతియభవఙ్గచిత్తం ఆదిం కత్వా అత్తనో అత్తనో సత్తరసమేన చిత్తేన సద్ధిం యోజేత్వా నయో నేతబ్బో. ఇతి సోళస తికా అట్ఠచత్తాలీస హోన్తి. అయం అట్ఠచత్తాలీసకమ్మజరూపపవేణీ నామ. సా పనేసా రత్తిఞ్చ దివా చ ఖాదన్తానమ్పి భుఞ్జన్తానమ్పి సుత్తానమ్పి పమత్తానమ్పి నదీసోతో వియ ఏకన్తం పవత్తతి యేవాతి. ఏవం ‘ఏకుప్పాదనానానిరోధతో’ వేదితబ్బా.

‘నానుప్పాదఏకనిరోధతా’ పచ్ఛిమకమ్మజేన దీపేతబ్బా. తత్థ ఆయుసంఖారపరియోసానే సోళసన్నం చిత్తానం వారే సతి హేట్ఠాసోళసకం ఉపరిసోళసకన్తి ద్వే ఏకతో యోజేతబ్బాని. హేట్ఠాసోళసకస్మిఞ్హి పఠమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే సముట్ఠితం సమతింసకమ్మజరూపం ఉపరిసోళసకస్మిం పఠమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతి; ఠితిక్ఖణే సముట్ఠితం తస్స ఠితిక్ఖణేయేవ భఙ్గక్ఖణే సముట్ఠితం తస్స భఙ్గక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతి. హేట్ఠిమసోళసకస్మిం పన దుతియచిత్తస్స…పే… సోళసమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే సముట్ఠితం సమతింసకమ్మజరూపం చుతిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతి; తస్స ఠితిక్ఖణే సముట్ఠితం చుతిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణేయేవ; భఙ్గక్ఖణే సముట్ఠితం చుతిచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతి. తతో పట్ఠాయ కమ్మజరూపపవేణీ న పవత్తతి. యది పవత్తేయ్య, సత్తా అక్ఖయా అవయా అజరా అమరా నామ భవేయ్యుం.

ఏత్థ పన యదేతం ‘సత్తరసమస్స భవఙ్గచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతీ’తిఆదినా నయేన ‘ఏకస్స చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం రూపం అఞ్ఞస్స ఉప్పాదక్ఖణే నిరుజ్ఝతీ’తి అట్ఠకథాయం ఆగతత్తా వుత్తం, తం ‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతీ’’తి? ‘‘ఆమన్తా’’తి (యమ. ౨.సఙ్ఖారయమక.౭౯) ఇమాయ పాళియా విరుజ్ఝతి. కథం? కాయసఙ్ఖారో హి చిత్తసముట్ఠానో అస్సాసపస్సాసవాతో. చిత్తసముట్ఠానరూపఞ్చ చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పజ్జిత్వా యావ అఞ్ఞాని సోళస చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి తావ తిట్ఠతి. తేసం సోళసన్నం సబ్బపచ్ఛిమేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతి. ఇతి యేన చిత్తేన సద్ధిం ఉప్పజ్జతి, తతో పట్ఠాయ సత్తరసమేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతి; న కస్సచి చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే వా ఠితిక్ఖణే వా నిరుజ్ఝతి, నాపి ఠితిక్ఖణే వా భఙ్గక్ఖణే వా ఉప్పజ్జతి. ఏసా చిత్తసముట్ఠానరూపస్స ధమ్మతాతి నియమతో చిత్తసఙ్ఖారేన సద్ధిం ఏకక్ఖణే నిరుజ్ఝనతో ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తం.

యో చాయం చిత్తసముట్ఠానస్స ఖణనియమో వుత్తో కమ్మాదిసముట్ఠానస్సాపి అయమేవ ఖణనియమో. తస్మా పటిసన్ధిచిత్తేన సహుప్పన్నం కమ్మజరూపం తతో పట్ఠాయ సత్తరసమేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతి. పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నం అట్ఠారసమస్స ఉప్పాదక్ఖణే నిరుజ్ఝతి. పటిసన్ధిచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే ఉప్పన్నం అట్ఠారసమస్స ఠానక్ఖణే నిరుజ్ఝతీతి ఇమినా నయేనేత్థ యోజనా కాతబ్బా. తతో పరం పన ఉతుసముట్ఠానికపవేణీయేవ తిట్ఠతి. ‘నీహరిత్వా ఝాపేథా’తి వత్తబ్బం హోతి. ఏవం ‘నానుప్పాదఏకనిరోధతో’ వేదితబ్బా.

‘ఏకుప్పాదఏకనిరోధతో’తి రూపం పన రూపేన సహ ఏకుప్పాదం ఏకనిరోధం. అరూపం అరూపేన సహ ఏకుప్పాదం ఏకనిరోధం. ఏవం ‘ఏకుప్పాదఏకనిరోధతో’ వేదితబ్బా.

‘నానుప్పాదనానానిరోధతా’ పన చతుసన్తతిరూపేన దీపేతబ్బా. ఇమస్స హి ఉద్ధం పాదతలా అధో కేసమత్థకా తచపరియన్తస్స సరీరస్స తత్థ తత్థ చతుసన్తతిరూపం ఘనపుఞ్జభావేన వత్తతి. ఏవం వత్తమానస్సాపిస్స న ఏకుప్పాదాదితా సల్లక్ఖేతబ్బా. యథా పన ఉపచికరాజి వా కిపిల్లికరాజి వా ఓలోకియమానా ఏకాబద్ధా వియ హోతి, న పన ఏకాబద్ధా. అఞ్ఞిస్సా హి సీససన్తికే అఞ్ఞిస్సా సీసమ్పి ఉదరమ్పి పాదాపి, అఞ్ఞిస్సా ఉదరసన్తికే అఞ్ఞిస్సా సీసమ్పి ఉదరమ్పి పాదాపి, అఞ్ఞిస్సా పాదసన్తికే అఞ్ఞిస్సా సీసమ్పి ఉదరమ్పి పాదాపి హోన్తి. ఏవమేవ చతుసన్తతిరూపానమ్పి అఞ్ఞస్స ఉప్పాదక్ఖణే అఞ్ఞస్స ఉప్పాదోపి హోతి ఠితిపి భఙ్గోపి, అఞ్ఞస్స ఠితిక్ఖణే అఞ్ఞస్స ఉప్పాదోపి హోతి ఠితిపి భఙ్గోపి, అఞ్ఞస్స భఙ్గక్ఖణే అఞ్ఞస్స ఉప్పాదోపి హోతి ఠితిపి భఙ్గోపి. ఏవమేత్థ ‘నానుప్పాదనానానిరోధతా’ వేదితబ్బా.

‘అతీతాదీని’ పన దూరదుకపరియోసానాని పాళియం ఆగతానేవ. ‘పచ్చయసముట్ఠానాని’పి ‘‘కమ్మజం, కమ్మపచ్చయం, కమ్మపచ్చయఉతుసముట్ఠాన’’న్తిఆదినా (ధ. స. అట్ఠ. ౯౭౫) నయేన హేట్ఠా కథితానియేవ. పఞ్చపి పన ఖన్ధా పరినిప్ఫన్నావ హోన్తి, నో అపరినిప్ఫన్నా; సఙ్ఖతావ నో అసఙ్ఖతా; అపిచ నిప్ఫన్నాపి హోన్తియేవ. సభావధమ్మేసు హి నిబ్బానమేవేకం అపరినిప్ఫన్నం అనిప్ఫన్నఞ్చ. నిరోధసమాపత్తి పన నామపఞ్ఞత్తి చ కథన్తి? నిరోధసమాపత్తి లోకియలోకుత్తరాతి వా సఙ్ఖతాసఙ్ఖతాతి వా పరినిప్ఫన్నాపరినిప్ఫన్నాతి వా న వత్తబ్బా. నిప్ఫన్నా పన హోతి సమాపజ్జన్తేన సమాపజ్జితబ్బతో. తథా నామపఞ్ఞత్తి. సాపి హి లోకియాదిభేదం న లభతి; నిప్ఫన్నా పన హోతి నో అనిప్ఫన్నా; నామగ్గహణఞ్హి గణ్హన్తోవ గణ్హాతీతి.

కమాదివినిచ్ఛయకథా

ఏవం పకిణ్ణకతో ఖన్ధే విదిత్వా పున ఏతేసుయేవ –

ఖన్ధేసు ఞాణభేదత్థం, కమతోథ విసేసతో;

అనూనాధికతో చేవ, ఉపమాతో తథేవ చ.

దట్ఠబ్బతో ద్విధా ఏవం, పస్సన్తస్సత్థసిద్ధితో;

వినిచ్ఛయనయో సమ్మా, విఞ్ఞాతబ్బో విభావినా.

తత్థ ‘కమతో’తి ఇధ ఉప్పత్తిక్కమో, పహానక్కమో, పటిపత్తిక్కమో, భూమిక్కమో, దేసనాక్కమోతి బహువిధో కమో.

తత్థ ‘‘పఠమం కలలం హోతి, కలలా హోతి అబ్బుద’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౩౫) ఏవమాది ఉప్పత్తిక్కమో. ‘‘దస్సనేన పహాతబ్బా ధమ్మా, భావనాయ పహాతబ్బా ధమ్మా’’తి (ధ. స. తికమాతికా ౮) ఏవమాది పహానక్కమో. ‘‘సీలవిసుద్ధి, చిత్తవిసుద్ధీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౫౯; పటి. మ. ౩.౪౧) ఏవమాది పటిపత్తిక్కమో. ‘‘కామావచరా, రూపావచరా’’తి ఏవమాది భూమిక్కమో. ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా’’తి (దీ. ని. ౩.౧౪౫) వా ‘‘దానకథం సీలకథ’’న్తి (మ. ని. ౨.౬౯; దీ. ని. ౧.౨౯౮) వా ఏవమాది దేసనాక్కమో. తేసు ఇధ ఉప్పత్తిక్కమో తావ న యుజ్జతి, కలలాదీనం వియ ఖన్ధానం పుబ్బాపరియవవత్థానేన అనుప్పత్తితో; న పహానక్కమో కుసలాబ్యాకతానం అప్పహాతబ్బతో; న పటిపత్తిక్కమో అకుసలానం అప్పటిపజ్జనీయతో; న భూమిక్కమో వేదనాదీనం చతుభూమకపరియాపన్నత్తా.

దేసనాక్కమో పన యుజ్జతి. అభేదేన హి యం పఞ్చసు ఖన్ధేసు అత్తగ్గాహపతితం వేనేయ్యజనం సమూహఘనవినిబ్భోగదస్సనేన అత్తగ్గాహతో మోచేతుకామో భగవా హితకామో తస్స జనస్స సుఖగ్గహణత్థం చక్ఖుఆదీనమ్పి విసయభూతం ఓళారికం పఠమం రూపక్ఖన్ధం దేసేసి. తతో ఇట్ఠానిట్ఠరూపసంవేదితం వేదనం, యం వేదయతి తం సఞ్జానాతీతి ఏవం వేదనావిసయస్స ఆకారగ్గాహికం సఞ్ఞం, సఞ్ఞావసేన అభిసఙ్ఖారకే సఙ్ఖారే, తేసం వేదనాదీనం నిస్సయం అధిపతిభూతఞ్చ విఞ్ఞాణన్తి ఏవం తావ ‘కమతో’ వినిచ్ఛయనయో విఞ్ఞాతబ్బో.

‘విసేసతో’తి ఖన్ధానఞ్చ ఉపాదానక్ఖన్ధానఞ్చ విసేసతో. కో పన తేసం విసేసో? ఖన్ధా తావ అవిసేసతో వుత్తా, ఉపాదానక్ఖన్ధా సాసవఉపాదానీయభావేన విసేసేత్వా. యథాహ –

‘‘పఞ్చ, భిక్ఖవే, ఖన్ధే దేసేస్సామి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే చ, తం సుణాథ. కతమే చ, భిక్ఖవే, పఞ్చక్ఖన్ధా? యం కిఞ్చి, భిక్ఖవే, రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం…పే… సన్తికే వా – అయం వుచ్చతి, రూపక్ఖన్ధో. యా కాచి వేదనా…పే… యా కాచి సఞ్ఞా…పే… యే కేచి సఙ్ఖారా…పే… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం …పే… సన్తికే వా – అయం వుచ్చతి, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, పఞ్చక్ఖన్ధా. కతమే చ, భిక్ఖవే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా? యం కిఞ్చి, భిక్ఖవే, రూపం…పే… సన్తికే వా సాసవం ఉపాదానియం – అయం వుచ్చతి, రూపూపాదానక్ఖన్ధో. యా కాచి వేదనా…పే… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం…పే… సన్తికే వా సాసవం ఉపాదానియం – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా’’తి (సం. ని. ౩.౪౮).

ఏత్థ చ యథా వేదనాదయో అనాసవాపి సాసవాపి అత్థి, న ఏవం రూపం. యస్మా పనస్స రాసట్ఠేన ఖన్ధభావో యుజ్జతి తస్మా ఖన్ధేసు వుత్తం. యస్మా రాసట్ఠేన చ సాసవట్ఠేన చ ఉపాదానక్ఖన్ధభావో యుజ్జతి తస్మా ఉపాదానక్ఖన్ధేసు వుత్తం. వేదనాదయో పన అనాసవావ ఖన్ధేసు వుత్తా, సాసవా ఉపాదానక్ఖన్ధేసు. ‘ఉపాదానక్ఖన్ధా’తి ఏత్థ చ ఉపాదానగోచరా ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. ఇధ పన సబ్బేపేతే ఏకజ్ఝం కత్వా ఖన్ధాతి అధిప్పేతా.

‘అనూనాధికతో’తి కస్మా పన భగవతా పఞ్చేవ ఖన్ధా వుత్తా అనూనా అనధికాతి? సబ్బసఙ్ఖతసభాగేకసఙ్గహతో, అత్తత్తనియగ్గాహవత్థుస్స ఏతప్పరమతో, అఞ్ఞేసఞ్చ తదవరోధతో. అనేకప్పభేదేసు హి సఙ్ఖతధమ్మేసు సభాగవసేన సఙ్గయ్హమానేసు రూపం రూపసభాగసఙ్గహవసేన ఏకో ఖన్ధో హోతి, వేదనా వేదనాసభాగసఙ్గహవసేన ఏకో ఖన్ధో హోతి. ఏస నయో సఞ్ఞాదీసుపి. తస్మా సబ్బసఙ్ఖతసభాగసఙ్గహతో పఞ్చేవ వుత్తా. ఏతపరమఞ్చేతం అత్తత్తనియగ్గాహవత్థు యదిదం రూపాదయో పఞ్చ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘రూపే ఖో, భిక్ఖవే, సతి రూపం ఉపాదాయ రూపం అభినివిస్స ఏవం దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి (సం. ని. ౩.౨౦౭). వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు…. విఞ్ఞాణే సతి విఞ్ఞాణం ఉపాదాయ విఞ్ఞాణం అభినివిస్స ఏవం దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి. తస్మా అత్తత్తనియగ్గాహవత్థుస్స ఏతపరమతోపి పఞ్చేవ వుత్తా. యేపి చఞ్ఞే సీలాదయో పఞ్చ ధమ్మక్ఖన్ధా వుత్తా, తేపి సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నత్తా ఏత్థేవ అవరోధం గచ్ఛన్తి. తస్మా అఞ్ఞేసం తదవరోధతోపి పఞ్చేవ వుత్తాతి. ఏవం ‘అనూనాధికతో’ వినిచ్ఛయనయో విఞ్ఞాతబ్బో.

‘ఉపమాతో’తి ఏత్థ హి గిలానసాలూపమో రూపుపాదానక్ఖన్ధో గిలానూపమస్స విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధస్స వత్థుద్వారారమ్మణవసేన నివాసనట్ఠానతో, గేలఞ్ఞూపమో వేదనుపాదానక్ఖన్ధో ఆబాధకత్తా, గేలఞ్ఞసముట్ఠానూపమో సఞ్ఞుపాదానక్ఖన్ధో కామసఞ్ఞాదివసేన రాగాదిసమ్పయుత్తవేదనాసమ్భవా, అసప్పాయసేవనూపమో సఙ్ఖారుపాదానక్ఖన్ధో వేదనాగేలఞ్ఞస్స నిదానత్తా. ‘‘వేదనం వేదనత్తాయ సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తీ’’తి (సం. ని. ౩.౭౯) హి వుత్తం. తథా ‘‘అకుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా విపాకం కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పన్నం హోతి దుక్ఖసహగత’’న్తి (ధ. స. ౫౫౬). గిలానూపమో విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో వేదనాగేలఞ్ఞేన అపరిముత్తత్తా. అపిచ చారకకారణఅపరాధకారణకారకఅపరాధికూపమా ఏతే భాజనభోజనబ్యఞ్జనపరివేసకభుఞ్జకూపమా చాతి, ఏవం ‘ఉపమాతో’ వినిచ్ఛయనయో విఞ్ఞాతబ్బో.

‘దట్ఠబ్బతో ద్విధా’తి సఙ్ఖేపతో విత్థారతో చాతి ఏవం ద్విధా దట్ఠబ్బతో పేత్థ వినిచ్ఛయనయో విఞ్ఞాతబ్బో. సఙ్ఖేపతో హి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా ఆసివిసూపమే (సం. ని. ౪.౨౩౮) వుత్తనయేన ఉక్ఖిత్తాసికపచ్చత్థికతో, భారసుత్తవసేన (సం. ని. ౩.౨౨) భారతో, ఖజ్జనీయపరియాయవసేన (సం. ని. ౩.౭౯) ఖాదకతో, యమకసుత్తవసేన (సం. ని. ౩.౮౫) అనిచ్చదుక్ఖానత్తసఙ్ఖతవధకతో దట్ఠబ్బా.

విత్థారతో పనేత్థ ఫేణపిణ్డో వియ రూపం దట్ఠబ్బం, ఉదకపుబ్బుళో వియ వేదనా, మరీచికా వియ సఞ్ఞా, కదలిక్ఖన్ధో వియ సఙ్ఖారా, మాయా వియ విఞ్ఞాణం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఫేణపిణ్డూపమం రూపం, వేదనా పుబ్బుళూపమా;

మరీచికూపమా సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా కదలూపమా;

మాయూపమఞ్చ విఞ్ఞాణం, దేసితాదిచ్చబన్ధునా’’తి. (సం. ని. ౩.౯౫);

తత్థ రూపాదీనం ఫేణపిణ్డాదీహి ఏవం సదిసతా వేదితబ్బా – యథా హి ఫేణపిణ్డో నిస్సారోవ ఏవం రూపమ్పి నిచ్చసారధువసారఅత్తసారవిరహేన నిస్సారమేవ. యథా చ సో ‘ఇమినా పత్తం వా థాలకం వా కరిస్సామీ’తి గహేతుం న సక్కా, గహితోపి తమత్థం న సాధేతి భిజ్జతేవ; ఏవం రూపమ్పి ‘నిచ్చ’న్తి వా ‘ధువ’న్తి వా ‘అహ’న్తి వా ‘మమ’న్తి వా గహేతుం న సక్కా, గహితమ్పి న తథా తిట్ఠతి, అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా అసుభఞ్ఞేవ హోతీతి. ఏవం ‘ఫేణపిణ్డసదిసమేవ’ హోతి.

యథా వా పన ఫేణపిణ్డో ఛిద్దావఛిద్దో అనేకసన్ధిఘటితో బహూన్నం ఉదకసప్పాదీనం పాణానం ఆవాసో, ఏవం రూపమ్పి ఛిద్దావఛిద్దం అనేకసన్ధిఘటితం. కులవసేన చేత్థ అసీతి కిమికులాని వసన్తి. తదేవ తేసం సూతిఘరమ్పి వచ్చకుటిపి గిలానసాలాపి సుసానమ్పి. న తే అఞ్ఞత్థ గన్త్వా గబ్భవుట్ఠానాదీని కరోన్తి. ఏవమ్పి ఫేణపిణ్డసదిసం. యథా చ ఫేణపిణ్డో ఆదితోవ బదరపక్కమత్తో హుత్వా అనుపుబ్బేన పబ్బతకూటమత్తోపి హోతి, ఏవం రూపమ్పి ఆదితో కలలమత్తం హుత్వా అనుపుబ్బేన బ్యామమత్తమ్పి గోమహింసహత్థిఆదీనం వసేన పబ్బతకూటమత్తమ్పి హోతి, మచ్ఛకచ్ఛపాదీనం వసేన అనేకయోజనసతప్పమాణమ్పి. ఏవమ్పి ఫేణపిణ్డసదిసం. యథా చ ఫేణపిణ్డో ఉట్ఠితమత్తోపి భిజ్జతి, థోకం గన్త్వాపి, సముద్దం పత్వా పన అవస్సమేవ భిజ్జతి; ఏవమేవ రూపమ్పి కలలభావేపి భిజ్జతి, అబ్బుదాదిభావే, అన్తరా పన అభేజ్జమానమ్పి వస్ససతాయుకానం వస్ససతం పత్వా అవస్సమేవ భిజ్జతి, మరణముఖే చుణ్ణవిచుణ్ణం హోతి. ఏవమ్పి ఫేణపిణ్డసదిసం.

యథా పన పుబ్బుళో అసారో, ఏవం వేదనాపి. యథా చ సో అబలో, అగయ్హుపగో, న సక్కా తం గహేత్వా ఫలకం వా ఆసనం వా కాతుం, గహితగ్గహితోపి భిజ్జతేవ; ఏవం వేదనాపి అబలా, అగయ్హుపగా, న సక్కా ‘నిచ్చా’తి వా ‘ధువా’తి వా గహేతుం, గహితాపి న తథా తిట్ఠతి. ఏవం అగయ్హుపగతాయపి వేదనా ‘పుబ్బుళసదిసా’. యథా పన తస్మిం తస్మిం ఉదకబిన్దుమ్హి పుబ్బుళో ఉప్పజ్జతి చేవ నిరుజ్ఝతి చ, న చిరట్ఠితికో హోతి; ఏవం వేదనాపి ఉప్పజ్జతి చేవ నిరుజ్ఝతి చ, న చిరట్ఠితికా హోతి, ఏకచ్ఛరక్ఖణే కోటిసతసహస్ససఙ్ఖ్యా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి. యథా చ పుబ్బుళో ఉదకతలం, ఉదకబిన్దుం, ఉదకజల్లకం సఙ్కడ్ఢిత్వా పుటం కత్వా గహణవాతఞ్చాతి చత్తారి కారణాని పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి; ఏవం వేదనాపి వత్థుం, ఆరమ్మణం, కిలేసజాలం, ఫస్ససఙ్ఘట్టనఞ్చాతి చత్తారి కారణాని పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి. ఏవమ్పి వేదనా పుబ్బుళసదిసా.

సఞ్ఞాపి అసారకట్ఠేన ‘మరీచిసదిసా’. తథా అగయ్హుపగట్ఠేన; న హి సక్కా తం గహేత్వా పివితుం వా న్హాయితుం వా భాజనం వా పూరేతుం. అపిచ యథా మరీచి విప్ఫన్దతి, సఞ్జాతూమివేగో వియ ఖాయతి; ఏవం నీలసఞ్ఞాదిభేదా సఞ్ఞాపి నీలాదిఅనుభవనత్థాయ ఫన్దతి విప్ఫన్దతి. యథా చ మరీచి మహాజనం విప్పలమ్భేతి, ‘పరిపుణ్ణవాపీ వియ పరిపుణ్ణనదీ వియ దిస్సతీ’తి వదాపేతి; ఏవం సఞ్ఞాపి విప్పలమ్భేతి, ‘ఇదం నీలకం సుభం సుఖం నిచ్చ’న్తి వదాపేతి. పీతకాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం విప్పలమ్భనేనాపి మరీచిసదిసా.

సఙ్ఖారాపి అసారకట్ఠేన ‘కదలిక్ఖన్ధసదిసా’. తథా అగయ్హుపగట్ఠేన. యథేవ హి కదలిక్ఖన్ధతో కిఞ్చి గహేత్వా న సక్కా గోపానసీఆదీనమత్థాయ ఉపనేతుం, ఉపనీతమ్పి న తథా హోతి; ఏవం సఙ్ఖారాపి న సక్కా నిచ్చాదివసేన గహేతుం, గహితాపి న తథా హోన్తి. యథా చ కదలిక్ఖన్ధో బహువట్టిసమోధానో హోతి, ఏవం సఙ్ఖారక్ఖన్ధోపి బహుధమ్మసమోధానో. యథా చ కదలిక్ఖన్ధో నానాలక్ఖణో, అఞ్ఞోయేవ హి బాహిరాయ పత్తవట్టియా వణ్ణో, అఞ్ఞో తతో అబ్భన్తరబ్భన్తరానం; ఏవమేవ సఙ్ఖారక్ఖన్ధోపి అఞ్ఞదేవ ఫస్సస్స లక్ఖణం, అఞ్ఞం చేతనాదీనం. సమోధానేత్వా పన సఙ్ఖారక్ఖన్ధోత్వేవ వుచ్చతీతి. ఏవమ్పి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో కదలిక్ఖన్ధసదిసో.

విఞ్ఞాణమ్పి అసారకట్ఠేన ‘మాయాసదిసం’. తథా అగయ్హుపగట్ఠేన. యథా చ మాయా ఇత్తరా లహుపచ్చుపట్ఠానా, ఏవం విఞ్ఞాణం. తఞ్హి తతోపి ఇత్తరతరఞ్చేవ లహుపచ్చుపట్ఠానతరఞ్చ. తేనేవ హి చిత్తేన పురిసో ఆగతో వియ, గతో వియ, ఠితో వియ, నిసిన్నో వియ హోతి. అఞ్ఞదేవ చాగమనకాలే చిత్తం, అఞ్ఞం గమనకాలాదీసు. ఏవమ్పి విఞ్ఞాణం మాయాసదిసం. మాయా చ మహాజనం వఞ్చేతి, యం కిఞ్చిదేవ ‘ఇదం సువణ్ణం రజతం ముత్తా’తిపి గహాపేతి. విఞ్ఞాణమ్పి మహాజనం వఞ్చేతి, తేనేవ చిత్తేన ఆగచ్ఛన్తం వియ, గచ్ఛన్తం వియ, ఠితం వియ, నిసిన్నం వియ కత్వా గాహాపేతి. అఞ్ఞదేవ చ ఆగమనే చిత్తం, అఞ్ఞం గమనాదీసు. ఏవమ్పి విఞ్ఞాణం మాయాసదిసం. విసేసతో చ సుభారమ్మణమ్పి ఓళారికమ్పి అజ్ఝత్తికరూపం అసుభన్తి దట్ఠబ్బం. వేదనా తీహి దుక్ఖతాహి అవినిముత్తతో దుక్ఖాతి సఞ్ఞాసఙ్ఖారా అవిధేయ్యతో అనత్తాతి విఞ్ఞాణం ఉదయబ్బయధమ్మతో అనిచ్చన్తి దట్ఠబ్బం.

‘ఏవం పస్సన్తస్సత్థసిద్ధితో’తి ఏవఞ్చ సఙ్ఖేపవిత్థారవసేన ద్విధా పస్సతో యా అత్థసిద్ధి హోతి, తతోపి వినిచ్ఛయనయో విఞ్ఞాతబ్బో, సేయ్యథిదం – సఙ్ఖేపతో తావ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేసు ఉక్ఖిత్తాసికపచ్చత్థికాదిభావేన పస్సన్తో ఖన్ధేహి న విహఞ్ఞతి. విత్థారతో పన రూపాదీని ఫేణపిణ్డాదిసదిసభావేన పస్సన్తో న అసారేసు సారదస్సీ హోతి. విసేసతో చ అజ్ఝత్తికరూపం అసుభతో పస్సన్తో కబళీకారాహారం పరిజానాతి, అసుభే సుభన్తి విపల్లాసం పజహతి, కామోఘం ఉత్తరతి, కామయోగేన విసంయుజ్జతి, కామాసవేన అనాసవో హోతి, అభిజ్ఝాకాయగన్థం భిన్దతి, కాముపాదానం న ఉపాదియతి. వేదనం దుక్ఖతో పస్సన్తో ఫస్సాహారం పరిజానాతి, దుక్ఖే సుఖన్తి విపల్లాసం పజహతి, భవోఘం ఉత్తరతి, భవయోగేన విసంయుజ్జతి, భవాసవేన అనాసవో హోతి, బ్యాపాదకాయగన్థం భిన్దతి, సీలబ్బతుపాదానం న ఉపాదియతి. సఞ్ఞం సఙ్ఖారే చ అనత్తతో పస్సన్తో మనోసఞ్చేతనాహారం పరిజానాతి, అనత్తని అత్తాతి విపల్లాసం పజహతి, దిట్ఠోఘం ఉత్తరతి, దిట్ఠియోగేన విసంయుజ్జతి, దిట్ఠాసవేన అనాసవో హోతి, ఇదం సచ్చాభినివేసకాయగన్థం భిన్దతి, అత్తవాదుపాదానం న ఉపాదియతి. విఞ్ఞాణం అనిచ్చతో పస్సన్తో విఞ్ఞాణాహారం పరిజానాతి, అనిచ్చే నిచ్చన్తి విపల్లాసం పజహతి, అవిజ్జోఘం ఉత్తరతి, అవిజ్జాయోగేన విసంయుజ్జతి, అవిజ్జాసవేన అనాసవో హోతి, సీలబ్బతపరామాసకాయగన్థం భిన్దతి, దిట్ఠుపాదానం న ఉపాదియతి.

ఏవం మహానిసంసం, వధకాదివసేన దస్సనం యస్మా;

తస్మా ఖన్ధే ధీరో, వధకాదివసేన పస్సేయ్యాతి.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా.