౧. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా

చతుసచ్చదసో నాథో, చతుధా ధమ్మసఙ్గణిం;

పకాసయిత్వా సమ్బుద్ధో, తస్సేవ సమనన్తరం.

ఉపేతో బుద్ధధమ్మేహి, అట్ఠారసహి నాయకో;

అట్ఠారసన్నం ఖన్ధాది-విభఙ్గానం వసేన యం.

విభఙ్గం దేసయీ సత్థా, తస్స సంవణ్ణనాక్కమో;

ఇదాని యస్మా సమ్పత్తో, తస్మా తస్సత్థవణ్ణనం.

కరిస్సామి విగాహేత్వా, పోరాణట్ఠకథానయం;

సద్ధమ్మే గారవం కత్వా, తం సుణాథ సమాహితాతి.

౧. పఞ్చక్ఖన్ధా – రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి ఇదం విభఙ్గప్పకరణస్స ఆదిభూతే ఖన్ధవిభఙ్గే సుత్తన్తభాజనీయం నామ. తత్థ పఞ్చాతి గణనపరిచ్ఛేదో. తేన న తతో హేట్ఠా న ఉద్ధన్తి దస్సేతి. ఖన్ధాతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. తత్రాయం ఖన్ధ-సద్దో సమ్బహులేసు ఠానేసు దిస్సతి – రాసిమ్హి, గుణే, పణ్ణత్తియం, రుళ్హియన్తి. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహాసముద్దే న సుకరం ఉదకస్స పమాణం గహేతుం – ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకానీతి వా ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకసతానీతి వా ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకసహస్సానీతి వా ఏత్తకాని ఉదకాళ్హకసతసహస్సానీతి వా, అథ ఖో అసఙ్ఖ్యేయ్యో అప్పమేయ్యో మహాఉదకక్ఖన్ధోత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౫౧; ౬.౩౭) హి రాసితో ఖన్ధో నామ. నహి పరిత్తకం ఉదకం ఉదకక్ఖన్ధోతి వుచ్చతి, బహుకమేవ వుచ్చతి. తథా న పరిత్తకో రజో రజక్ఖన్ధో, న అప్పమత్తకా గావో గవక్ఖన్ధో, న అప్పమత్తకం బలం బలక్ఖన్ధో, న అప్పమత్తకం పుఞ్ఞం పుఞ్ఞక్ఖన్ధోతి వుచ్చతి. బహుకమేవ హి రజో రజక్ఖన్ధో, బహుకావ గవాదయో గవక్ఖన్ధో, బలక్ఖన్ధో, పుఞ్ఞక్ఖన్ధోతి వుచ్చన్తి. ‘‘సీలక్ఖన్ధో సమాధిక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౫౫) పన గుణతో ఖన్ధో నామ. ‘‘అద్దసా ఖో భగవా మహన్తం దారుక్ఖన్ధం గఙ్గాయ నదియా సోతేన వుయ్హమాన’’న్తి (సం. ని. ౪.౨౪౧). ఏత్థ పణ్ణత్తితో ఖన్ధో నామ. ‘‘యం చిత్తం మనో మానసం…పే… విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు (ధ. స. ౬౩, ౬౫) రుళ్హితో ఖన్ధో నామ. స్వాయమిధ రాసితో అధిప్పేతో. అయఞ్హి ఖన్ధట్ఠో నామ పిణ్డట్ఠో పూగట్ఠో ఘటట్ఠో రాసట్ఠో. తస్మా ‘రాసిలక్ఖణా ఖన్ధా’తి వేదితబ్బా. కోట్ఠాసట్ఠోతిపి వత్తుం వట్టతి; లోకస్మిఞ్హి ఇణం గహేత్వా చోదియమానా ‘ద్వీహి ఖన్ధేహి దస్సామ, తీహి ఖన్ధేహి దస్సామా’తి వదన్తి. ఇతి ‘కోట్ఠాసలక్ఖణా ఖన్ధా’తిపి వత్తుం వట్టతి. ఏవమేత్థ రూపక్ఖన్ధోతి రూపరాసి రూపకోట్ఠాసో, వేదనాక్ఖన్ధోతి వేదనారాసి వేదనాకోట్ఠాసోతి ఇమినా నయేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీనం అత్థో వేదితబ్బో.

ఏత్తావతా సమ్మాసమ్బుద్ధో య్వాయం ‘‘చత్తారో చ మహాభూతా చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూప’’న్తి అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నాదీసు ఏకాదససు ఓకాసేసు విభత్తో ‘పఞ్చవీసతి రూపకోట్ఠాసా’తి చ ‘ఛన్నవుతి రూపకోట్ఠాసా’తి చ ఏవంపభేదో రూపరాసి, తం సబ్బం పరిపిణ్డేత్వా రూపక్ఖన్ధో నామాతి దస్సేసి. యో పనాయం ‘‘సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా’’తి తేసుయేవ ఏకాదససు ఓకాసేసు విభత్తో చతుభూమికవేదనారాసి, తం సబ్బం పరిపిణ్డేత్వా వేదనాక్ఖన్ధో నామాతి దస్సేసి. యో పనాయం ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజా సఞ్ఞా…పే… మనోసమ్ఫస్సజా సఞ్ఞా’’తి తేసుయేవ ఏకాదససు ఓకాసేసు విభత్తో చతుభూమికసఞ్ఞారాసి, తం సబ్బం పరిపిణ్డేత్వా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో నామాతి దస్సేసి. యో పనాయం ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజా చేతనా…పే… మనోసమ్ఫస్సజా చేతనా’’తి తేసుయేవ ఏకాదససు ఓకాసేసు విభత్తో చతుభూమికచేతనారాసి, తం సబ్బం పరిపిణ్డేత్వా సఙ్ఖారక్ఖన్ధో నామాతి దస్సేసి. యో పనాయం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణం, మనోధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి తేసుయేవ ఏకాదససు ఓకాసేసు విభత్తో చతుభూమికచిత్తరాసి, తం సబ్బం పరిపిణ్డేత్వా విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో నామాతి దస్సేసి.

అపిచేత్థ సబ్బమ్పి చతుసముట్ఠానికం రూపం రూపక్ఖన్ధో, కామావచరఅట్ఠకుసలచిత్తాదీహి ఏకూననవుతిచిత్తేహి సహజాతా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, ఫస్సాదయో ధమ్మా సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, ఏకూననవుతి చిత్తాని విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి. ఏవమ్పి పఞ్చసు ఖన్ధేసు ధమ్మపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో.

౧. రూపక్ఖన్ధనిద్దేసో

౨. ఇదాని తే రూపక్ఖన్ధాదయో విభజిత్వా దస్సేతుం తత్థ కతమో రూపక్ఖన్ధోతిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి తేసు పఞ్చసు ఖన్ధేసు. కతమోతి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. రూపక్ఖన్ధోతి పుచ్ఛితధమ్మనిదస్సనం. ఇదాని తం విభజన్తో యం కిఞ్చి రూపన్తిఆదిమాహ. తత్థ యం కిఞ్చీతి అనవసేసపరియాదానం. రూపన్తి అతిప్పసఙ్గనియమనం. ఏవం పదద్వయేనాపి రూపస్స అనవసేసపరిగ్గహో కతో హోతి.

తత్థ కేనట్ఠేన రూపన్తి? రుప్పనట్ఠేన రూపం. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, రూపం వదేథ? రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా రూపన్తి వుచ్చతి. కేన రుప్పతి? సీతేనపి రుప్పతి, ఉణ్హేనపి రుప్పతి, జిఘచ్ఛాయపి రుప్పతి, పిపాసాయపి రుప్పతి, డంసమకసవాతాతపసరిసపసమ్ఫస్సేనపి రుప్పతి. రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా రూపన్తి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౩.౭౯).

తత్థ కిన్తి కారణపుచ్ఛా; కేన కారణేన రూపం వదేథ, కేన కారణేన తం రూపం నామాతి అత్థో. రుప్పతీతి ఏత్థ ఇతీతి కారణుద్దేసో. యస్మా రుప్పతి తస్మా రూపన్తి వుచ్చతీతి అత్థో. రుప్పతీతి కుప్పతి ఘట్టీయతి పీళియతి భిజ్జతీతి అత్థో. ఏవం ఇమినా ఏత్తకేన ఠానేన రుప్పనట్ఠేన రూపం వుత్తం. రుప్పనలక్ఖణేన రూపన్తిపి వత్తుం వట్టతి. రుప్పనలక్ఖణఞ్హేతం.

సీతేనపి రుప్పతీతిఆదీసు పన సీతేన తావ రుప్పనం లోకన్తరికనిరయే పాకటం. తిణ్ణం తిణ్ణఞ్హి చక్కవాళానం అన్తరే ఏకేకో లోకన్తరికనిరయో నామ హోతి అట్ఠయోజనసహస్సప్పమాణో, యస్స నేవ హేట్ఠా పథవీ అత్థి, న ఉపరి చన్దిమసూరియదీపమణిఆలోకో, నిచ్చన్ధకారో. తత్థ నిబ్బత్తసత్తానం తిగావుతో అత్తభావో హోతి. తే వగ్గులియో వియ పబ్బతపాదే దీఘపుథులేహి నఖేహి లగ్గిత్వా అవంసిరా ఓలమ్బన్తి. యదా సంసప్పన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హత్థపాసగతా హోన్తి అథ ‘భక్ఖో నో లద్ధో’తి మఞ్ఞమానా తత్థ బ్యావటా విపరివత్తిత్వా లోకసన్ధారకే ఉదకే పతన్తి, సీతవాతే పహరన్తేపి పక్కమధుకఫలాని వియ ఛిజ్జిత్వా ఉదకే పతన్తి. పతితమత్తావ అచ్చన్తఖారేన సీతోదకేన ఛిన్నచమ్మన్హారుమంసఅట్ఠీహి భిజ్జమానేహి తత్తతేలే పతితపిట్ఠపిణ్డి వియ పటపటాయమానా విలీయన్తి. ఏవం సీతేన రుప్పనం లోకన్తరికనిరయే పాకటం. మహింసకరట్ఠాదీసుపి హిమపాతసీతలేసు పదేసేసు ఏతం పాకటమేవ. తత్థ హి సత్తా సీతేన భిన్నచ్ఛిన్నసరీరా జీవితక్ఖయమ్పి పాపుణన్తి.

ఉణ్హేన రుప్పనం అవీచిమహానిరయే పాకటం. తత్థ హి తత్తాయ లోహపథవియా నిపజ్జాపేత్వా పఞ్చవిధబన్ధనాదికరణకాలే సత్తా మహాదుక్ఖం అనుభవన్తి.

జిఘచ్ఛాయ రుప్పనం పేత్తివిసయే చేవ దుబ్భిక్ఖకాలే చ పాకటం. పేత్తివిసయస్మిఞ్హి సత్తా ద్వే తీణి బుద్ధన్తరాని కిఞ్చిదేవ ఆమిసం హత్థేన గహేత్వా ముఖే పక్ఖిపన్తా నామ న హోన్తి. అన్తోఉదరం ఆదిత్తసుసిరరుక్ఖో వియ హోతి. దుబ్భిక్ఖే కఞ్జికమత్తమ్పి అలభిత్వా మరణప్పత్తానం పమాణం నామ నత్థి.

పిపాసాయ రుప్పనం కాలకఞ్జికాదీసు పాకటం. తత్థ హి సత్తా ద్వే తీణి బుద్ధన్తరాని హదయతేమనమత్తం వా జివ్హాతేమనమత్తం వా ఉదకబిన్దుం లద్ధుం న సక్కోన్తి. ‘పానీయం పివిస్సామా’తి నదిం గతానమ్పి నదీ వాలికాతలం సమ్పజ్జతి. మహాసముద్దం పక్ఖన్తానమ్పి మహాసముద్దో పిట్ఠిపాసాణో హోతి. తే సుస్సన్తా బలవదుక్ఖపీళితా విచరన్తి.

ఏకో కిర కాలకఞ్జికఅసురో పిపాసం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో యోజనగమ్భీరవిత్థారం మహాగఙ్గం ఓతరి. తస్స గతగతట్ఠానే ఉదకం ఛిజ్జతి, ధూమో ఉగ్గచ్ఛతి, తత్తే పిట్ఠిపాసాణే చఙ్కమనకాలో వియ హోతి. తస్స ఉదకసద్దం సుత్వా ఇతో చితో చ విచరన్తస్సేవ రత్తి విభాయి. అథ నం పాతోవ భిక్ఖాచారం గచ్ఛన్తా తింసమత్తా పిణ్డచారికభిక్ఖూ దిస్వా – ‘‘కో నామ త్వం, సప్పురిసా’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘పేతోహమస్మి, భన్తే’’తి. ‘‘కిం పరియేససీ’’తి? ‘‘పానీయం, భన్తే’’తి. ‘‘అయం గఙ్గా పరిపుణ్ణా, కిం త్వం న పస్ససీ’’తి? ‘‘న ఉపకప్పతి, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి గఙ్గాపిట్ఠే నిపజ్జ, ముఖే తే పానీయం ఆసిఞ్చిస్సామా’’తి. సో వాలికాపుళినే ఉత్తానో నిపజ్జి. భిక్ఖూ తింసమత్తే పత్తే నీహరిత్వా ఉదకం ఆహరిత్వా ఆహరిత్వా తస్స ముఖే ఆసిఞ్చింసు. తేసం తథా కరోన్తానంయేవ వేలా ఉపకట్ఠా జాతా. తతో ‘‘భిక్ఖాచారకాలో అమ్హాకం, సప్పురిస; కచ్చి తే అస్సాదమత్తా లద్ధా’’తి ఆహంసు. పేతో ‘‘సచే మే, భన్తే, తింసమత్తానం అయ్యానం తింసమత్తేహి పత్తేహి ఆసిత్తఉదకతో అడ్ఢపసతమత్తమ్పి పరగలగతం, పేతత్తభావతో మోక్ఖో మా హోతూ’’తి ఆహ. ఏవం పిపాసాయ రుప్పనం పేత్తివిసయే పాకటం.

డంసాదీహి రుప్పనం డంసమక్ఖికాదిసమ్బబహులేసు పదేసేసు పాకటం. ఏత్థ చ డంసాతి పిఙ్గలమక్ఖికా, మకసాతి మకసావ వాతాతి కుచ్ఛివాతపిట్ఠివాతాదివసేన వేదితబ్బా. సరీరస్మిఞ్హి వాతరోగో ఉప్పజ్జిత్వా హత్థపాదపిట్ఠిఆదీని భిన్దతి, కాణం కరోతి, ఖుజ్జం కరోతి, పీఠసప్పిం కరోతి. ఆతపోతి సూరియాతపో. తేన రుప్పనం మరుకన్తారాదీసు పాకటం. ఏకా కిర ఇత్థీ మరుకన్తారే రత్తిం సత్థతో ఓహీనా దివా సూరియే ఉగ్గచ్ఛన్తే వాలికాయ తప్పమానాయ పాదే ఠపేతుం అసక్కోన్తీ సీసతో పచ్ఛిం ఓతారేత్వా అక్కమి. కమేన పచ్ఛియా ఉణ్హాభితత్తాయ ఠాతుం అసక్కోన్తీ తస్సా ఉపరి సాటకం ఠపేత్వా అక్కమి. తస్మిమ్పి సన్తత్తే అఙ్కేన గహితం పుత్తకం అధోముఖం నిపజ్జాపేత్వా కన్దన్తం కన్దన్తం అక్కమిత్వా సద్ధిం తేన తస్మింయేవ ఠానే ఉణ్హాభితత్తా కాలమకాసి.

సరీసపాతి యే కేచి దీఘజాతికా సరన్తా గచ్ఛన్తి. తేసం సమ్ఫస్సేన రుప్పనం ఆసీవిసదట్ఠాదీనం వసేన వేదితబ్బం.

ఇదాని ‘యం కిఞ్చి రూప’న్తి పదేన సంగహితం పఞ్చవీసతికోట్ఠాసఛన్నవుతికోట్ఠాసప్పభేదం సబ్బమ్పి రూపం అతీతాదికోట్ఠాసేసు పక్ఖిపిత్వా దస్సేతుం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నన్తి ఆహ. తతో పరం తదేవ అజ్ఝత్తదుకాదీసు చతూసు దుకేసు పక్ఖిపిత్వా దస్సేతుం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వాతిఆది వుత్తం. తతో పరం సబ్బమ్పేతం ఏకాదససు పదేసేసు పరియాదియిత్వా దస్సితం రూపం ఏకతో పిణ్డం కత్వా దస్సేతుం తదేకజ్ఝన్తిఆది వుత్తం.

తత్థ తదేకజ్ఝన్తి తం ఏకజ్ఝం; అభిసఞ్ఞూహిత్వాతి అభిసంహరిత్వా; అభిసఙ్ఖిపిత్వాతి సఙ్ఖేపం కత్వా; ఇదం వుత్తం హోతి – సబ్బమ్పేతం వుత్తప్పకారం రూపం రుప్పనలక్ఖణసఙ్ఖాతే ఏకవిధభావే పఞ్ఞాయ రాసిం కత్వా రూపక్ఖన్ధో నామాతి వుచ్చతీతి. ఏతేన సబ్బమ్పి రూపం రుప్పనలక్ఖణే రాసిభావూపగమనేన రూపక్ఖన్ధోతి దస్సితం హోతి. న హి రూపతో అఞ్ఞో రూపక్ఖన్ధో నామ అత్థి. యథా చ రూపం, ఏవం వేదనాదయోపి వేదయితలక్ఖణాదీసు రాసిభావూపగమనేన. న హి వేదనాదీహి అఞ్ఞే వేదనాక్ఖన్ధాదయో నామ అత్థి.

౩. ఇదాని ఏకేకస్మిం ఓకాసే పక్ఖిత్తం రూపం విసుం విసుం భాజేత్వా దస్సేన్తో తత్థ కతమం రూపం అతీతన్తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి ఏకాదససు ఓకాసేసు పక్ఖిపిత్వా ఠపితమాతికాయ భుమ్మం. ఇదం వుత్తం హోతి – అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నన్తిఆదినా నయేన ఠపితాయ మాతికాయ యం అతీతం రూపన్తి వుత్తం, తం కతమన్తి? ఇమినా ఉపాయేన సబ్బపుచ్ఛాసు అత్థో వేదితబ్బో. అతీతం నిరుద్ధన్తిఆదీని పదాని నిక్ఖేపకణ్డస్స అతీతత్తికభాజనీయవణ్ణనాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౧౦౪౪) వుత్తానేవ. చత్తారో చ మహాభూతాతి ఇదం అతీతన్తి వుత్తరూపస్స సభావదస్సనం. యథా చేత్థ ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఇమినా ఇదం దస్సేతి – అతీతరూపమ్పి భూతాని చేవ భూతాని ఉపాదాయ నిబ్బత్తరూపఞ్చ, అనాగతమ్పి…పే… దూరసన్తికమ్పి. న హి భూతేహి చేవ భూతాని ఉపాదాయ పవత్తరూపతో చ అఞ్ఞం రూపం నామ అత్థీతి.

అపరో నయో – అతీతంసేన సఙ్గహితన్తి అతీతకోట్ఠాసేనేవ సఙ్గహితం, ఏత్థేవ గణనం గతం. కిన్తి? చత్తారో చ మహాభూతా చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూపన్తి. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అనాగతపచ్చుప్పన్ననిద్దేసపదానిపి హేట్ఠా వుత్తత్థానేవ.

ఇదం పన అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం నామ సుత్తన్తపరియాయతో అభిధమ్మనిద్దేసతోతి దువిధం. తం సుత్తన్తపరియాయే భవేన పరిచ్ఛిన్నం. పటిసన్ధితో హి పట్ఠాయ అతీతభవేసు నిబ్బత్తం రూపం, అనన్తరభవే వా నిబ్బత్తం హోతు కప్పకోటిసతసహస్సమత్థకే వా, సబ్బం అతీతమేవ నామ. చుతితో పట్ఠాయ అనాగతభవేసు నిబ్బత్తనకరూపం, అనన్తరభవే వా నిబ్బత్తం హోతు కప్పకోటిసతసహస్సమత్థకే వా, సబ్బం అనాగతమేవ నామ. చుతిపటిసన్ధిఅనన్తరే పవత్తరూపం పచ్చుప్పన్నం నామ. అభిధమ్మనిద్దేసే పన ఖణేన పరిచ్ఛిన్నం. తయో హి రూపస్స ఖణా – ఉప్పాదో, ఠితి, భఙ్గోతి. ఇమే తయో ఖణే పత్వా నిరుద్ధం రూపం, సమనన్తరనిరుద్ధం వా హోతు అతీతే కప్పకోటిసతసహస్సమత్థకే వా, సబ్బం అతీతమేవ నామ. తయో ఖణే అసమ్పత్తం రూపం, ఏకచిత్తక్ఖణమత్తేన వా అసమ్పత్తం హోతు అనాగతే కప్పకోటిసతసహస్సమత్థకే వా, సబ్బం అనాగతమేవ నామ. ఇమే తయో ఖణే సమ్పత్తం రూపం పన పచ్చుప్పన్నం నామ. తత్థ కిఞ్చాపి ఇదం సుత్తన్తభాజనీయం, ఏవం సన్తేపి అభిధమ్మనిద్దేసేనేవ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నరూపం నిద్దిట్ఠన్తి వేదితబ్బం.

అపరో నయో – ఇదఞ్హి రూపం అద్ధాసన్తతిసమయఖణవసేన చతుధా అతీతం నామ హోతి. తథా అనాగతపచ్చుప్పన్నం. అద్ధావసేన తావ ఏకస్స ఏకస్మిం భవే పటిసన్ధితో పుబ్బే అతీతం, చుతితో ఉద్ధం అనాగతం, ఉభిన్నమన్తరే పచ్చుప్పన్నం. సన్తతివసేన సభాగఏకఉతుసముట్ఠానం ఏకాహారసముట్ఠానఞ్చ పుబ్బాపరియవసేన పవత్తమానమ్పి పచ్చుప్పన్నం. తతో పుబ్బే విసభాగఉతుఆహారసముట్ఠానం అతీతం, పచ్ఛా అనాగతం. చిత్తజం ఏకవీథిఏకజవనఏకసమాపత్తిసముట్ఠానం పచ్చుప్పన్నం. తతో పుబ్బే అతీతం, పచ్ఛా అనాగతం. కమ్మసముట్ఠానస్స పాటియేక్కం సన్తతివసేన అతీతాదిభేదో నత్థి. తేసఞ్ఞేవ పన ఉతుఆహారచిత్తసముట్ఠానానం ఉపత్థమ్భకవసేన తస్స అతీతాదిభేదో వేదితబ్బో. సమయవసేన ఏకముహుత్తపుబ్బణ్హసాయన్హరత్తిదివాదీసు సమయేసు సన్తానవసేన పవత్తమానం తం తం సమయం పచ్చుప్పన్నం నామ. తతో పుబ్బే అతీతం, పచ్ఛా అనాగతం. ఖణవసేన ఉప్పాదాదిక్ఖణత్తయపరియాపన్నం పచ్చుప్పన్నం నామ. తతో పుబ్బే అతీతం, పచ్ఛా అనాగతం.

అపిచ అతిక్కహేతుపచ్చయకిచ్చం అతీతం. నిట్ఠితహేతుకిచ్చం అనిట్ఠితపచ్చయకిచ్చం పచ్చుప్పన్నం. ఉభయకిచ్చమసమ్పత్తం అనాగతం. సకిచ్చక్ఖణే వా పచ్చుప్పన్నం. తతో పుబ్బే అతీతం, పచ్ఛా అనాగతం. ఏత్థ చ ఖణాదికథావ నిప్పరియాయా, సేసా సపరియాయా. తాసు నిప్పరియాయకథా ఇధ అధిప్పేతా. అజ్ఝత్తదుకస్సాపి నిద్దేసపదాని హేట్ఠా అజ్ఝత్తత్తికనిద్దేసే (ధ. స. అట్ఠ. ౧౦౫౦) వుత్తత్థానేవ. ఓళారికాదీని రూపకణ్డవణ్ణనాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౬౭౪) వుత్తత్థానేవ.

౬. హీనదుకనిద్దేసే తేసం తేసం సత్తానన్తి బహూసు సత్తేసు సామివచనం. అపరస్సాపి అపరస్సాపీతి హి వుచ్చమానే దివసమ్పి కప్పసతసహస్సమ్పి వదన్తో ఏత్తకమేవ వదేయ్య. ఇతి సత్థా ద్వీహేవ పదేహి అనవసేసే సత్తే పరియాదియన్తో ‘తేసం తేసం సత్తాన’న్తి ఆహ. ఏత్తకేన హి సబ్బమ్పి అపరదీపనం సిద్ధం హోతి. ఉఞ్ఞాతన్తి అవమతం. అవఞ్ఞాతన్తి వమ్భేత్వా ఞాతం. రూపన్తిపి న విదితం. హీళితన్తి అగహేతబ్బట్ఠేన ఖిత్తం ఛడ్డితం, జిగుచ్ఛితన్తిపి వదన్తి. పరిభూతన్తి కిమేతేనాతి వాచాయ పరిభవితం. అచిత్తీకతన్తి న గరుకతం. హీనన్తి లామకం. హీనమతన్తి హీనన్తి మతం, లామకం కత్వా ఞాతం. హీనసమ్మతన్తి హీనన్తి లోకే సమ్మతం, హీనేహి వా సమ్మతం, గూథభక్ఖేహి గూథో వియ. అనిట్ఠన్తి అప్పియం, పటిలాభత్థాయ వా అపరియేసితం. సచేపి నం కోచి పరియేసేయ్య, పరియేసతు. ఏతస్స పన ఆరమ్మణస్స ఏతదేవ నామం. అకన్తన్తి అకామితం, నిస్సిరికం వా. అమనాపన్తి మనస్మిం న అప్పితం. తాదిసఞ్హి ఆరమ్మణం మనస్మిం న అప్పీయతి. అథ వా మనం అప్పాయతి వడ్ఢేతీతి మనాపం, న మనాపం అమనాపం.

అపరో నయో – అనిట్ఠం సమ్పత్తివిరహతో. తం ఏకన్తేన కమ్మసముట్ఠానేసు అకుసలకమ్మసముట్ఠానం. అకన్తం సుఖస్స అహేతుభావతో. అమనాపం దుక్ఖస్స హేతుభావతో. రూపా సద్దాతి ఇదమస్స సభావదీపనం. ఇమస్మిఞ్హి పదే అకుసలకమ్మజవసేన అనిట్ఠా పఞ్చ కామగుణా విభత్తా. కుసలకమ్మజం పన అనిట్ఠం నామ నత్థి, సబ్బం ఇట్ఠమేవ.

పణీతపదనిద్దేసో వుత్తపటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బో. ఇమస్మిం పన పదే కుసలకమ్మజవసేన ఇట్ఠా పఞ్చ కామగుణా విభత్తా. కుసలకమ్మజఞ్హి అనిట్ఠం నామ నత్థి, సబ్బం ఇట్ఠమేవ. యథా చ కమ్మజేసు ఏవం ఉతుసముట్ఠానాదీసుపి ఇట్ఠానిట్ఠతా అత్థి ఏవాతి ఇమస్మిం దుకే ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణం పటివిభత్తన్తి వేదితబ్బం. అయం తావ ఆచరియానం సమానత్థకథా. వితణ్డవాదీ పనాహ – ఇట్ఠానిట్ఠం నామ పాటియేక్కం పటివిభత్తం నత్థి, తేసం తేసం రుచివసేన కథితం.

యథాహ –

‘‘మనాపపరియన్తం ఖ్వాహం, మహారాజ, పఞ్చసు కామగుణేసు అగ్గన్తి వదామి. తేవ, మహారాజ, రూపా ఏకచ్చస్స మనాపా హోన్తి, ఏకచ్చస్స అమనాపా హోన్తి. తేవ, మహారాజ, సద్దా, గన్ధా, రసా, ఫోట్ఠబ్బా ఏకచ్చస్స మనాపా హోన్తి, ఏకచ్చస్స అమనాపా హోన్తీ’’తి (సం. ని. ౧.౧౨౩).

ఏవం యస్మా తేయేవ రూపాదయో ఏకో అస్సాదేతి అభినన్దతి, తత్థ లోభం ఉప్పాదేతి. ఏకో కుజ్ఝతి పటిహఞ్ఞతి, తత్థ దోసం ఉప్పాదేతి. ఏకస్స ఇట్ఠా హోన్తి కన్తా మనాపా, ఏకస్స అనిట్ఠా అకన్తా అమనాపా. ఏకో చేతే ‘ఇట్ఠా కన్తా మనాపా’తి దక్ఖిణతో గణ్హాతి, ఏకో ‘అనిట్ఠా అకన్తా అమనాపా’తి వామతో. తస్మా ఇట్ఠానిట్ఠం నామ పాటియేక్కం పటివిభత్తం నామ నత్థి. పచ్చన్తవాసీనఞ్హి గణ్డుప్పాదాపి ఇట్ఠా హోన్తి కన్తా మనాపా, మజ్ఝిమదేసవాసీనం అతిజేగుచ్ఛా. తేసఞ్చ మోరమంసాదీని ఇట్ఠాని హోన్తి, ఇతరేసం తాని అతిజేగుచ్ఛానీతి.

సో వత్తబ్బో – ‘‘కిం పన త్వం ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణం పాటియేక్కం పటివిభత్తం నామ నత్థీతి వదేసీ’’తి? ‘‘ఆమ నత్థీ’’తి వదామి. పున తథేవ యావతతియం పతిట్ఠాపేత్వా పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బో – ‘‘నిబ్బానం నామ ఇట్ఠం ఉదాహు అనిట్ఠ’’న్తి? జానమానో ‘‘ఇట్ఠ’’న్తి వక్ఖతి. సచేపి న వదేయ్య, మా వదతు. నిబ్బానం పన ఏకన్తఇట్ఠమేవ. ‘‘నను ఏకో నిబ్బానస్స వణ్ణే కథియమానే కుజ్ఝిత్వా – ‘త్వం నిబ్బానస్స వణ్ణం కథేసి, కిం తత్థ అన్నపానమాలాగన్ధవిలేపనసయనచ్ఛాదనసమిద్ధా పఞ్చ కామగుణా అత్థీ’తి వత్వా ‘నత్థీ’తి వుత్తే ‘అలం తవ నిబ్బానేనా’తి నిబ్బానస్స వణ్ణే కథియమానే కుజ్ఝిత్వా ఉభో కణ్ణే థకేతీతి ఇట్ఠేతం. ఏతస్స పన వసేన తవ వాదే నిబ్బానం అనిట్ఠం నామ హోతి. న పనేతం ఏవం గహేతబ్బం. ఏసో హి విపరీతసఞ్ఞాయ కథేతి. సఞ్ఞావిపల్లాసేన చ తదేవ ఆరమ్మణం ఏకస్స ఇట్ఠం హోతి, ఏకస్స అనిట్ఠం’’.

ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణం పన పాటియేక్కం విభత్తం అత్థీతి. కస్స వసేన విభత్తన్తి? మజ్ఝిమకసత్తస్స. ఇదఞ్హి న అతిఇస్సరానం మహాసమ్మతమహాసుదస్సనధమ్మాసోకాదీనం వసేన విభత్తం. తేసఞ్హి దిబ్బకప్పమ్పి ఆరమ్మణం అమనాపం ఉపట్ఠాతి. న అతిదుగ్గతానం దుల్లభన్నపానానం వసేన విభత్తం. తేసఞ్హి కణాజకభత్తసిత్థానిపి పూతిమంసరసోపి అతిమధురో అమతసదిసో చ హోతి. మజ్ఝిమకానం పన గణకమహామత్తసేట్ఠికుటుమ్బికవాణిజాదీనం కాలేన ఇట్ఠం కాలేన అనిట్ఠం లభమానానం వసేన విభత్తం. ఏవరూపా హి ఇట్ఠానిట్ఠం పరిచ్ఛిన్దితుం సక్కోన్తీతి.

తిపిటకచూళనాగత్థేరో పనాహ – ‘‘ఇట్ఠానిట్ఠం నామ విపాకవసేనేవ పరిచ్ఛిన్నం, న జవనవసేన. జవనం పన సఞ్ఞావిపల్లాసవసేన ఇట్ఠస్మింయేవ రజ్జతి, ఇట్ఠస్మింయేవ దుస్సతి; అనిట్ఠస్మింయేవ రజ్జతి, అనిట్ఠస్మింయేవ దుస్సతీ’’తి. విపాకవసేనేవ పనేతం ఏకన్తతో పరిచ్ఛిజ్జతి. న హి సక్కా విపాకచిత్తం వఞ్చేతుం. సచే ఆరమ్మణం ఇట్ఠం హోతి, కుసలవిపాకం ఉప్పజ్జతి. సచే అనిట్ఠం, అకుసలవిపాకం ఉప్పజ్జతి. కిఞ్చాపి హి మిచ్ఛాదిట్ఠికా బుద్ధం వా సఙ్ఘం వా మహాచేతియాదీని వా ఉళారాని ఆరమ్మణాని దిస్వా అక్ఖీని పిదహన్తి, దోమనస్సం ఆపజ్జన్తి, ధమ్మసద్దం సుత్వా కణ్ణే థకేన్తి, చక్ఖువిఞ్ఞాణసోతవిఞ్ఞాణాని పన నేసం కుసలవిపాకానేవ హోన్తి.

కిఞ్చాపి గూథసూకరాదయో గూథగన్ధం ఘాయిత్వా ‘ఖాదితుం లభిస్సామా’తి సోమనస్సజాతా హోన్తి, గూథదస్సనే పన తేసం చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తస్స గన్ధఘాయనే ఘానవిఞ్ఞాణం, రససాయనే జివ్హావిఞ్ఞాణఞ్చ అకుసలవిపాకమేవ హోతి. బన్ధిత్వా వరసయనే సయాపితసూకరో చ కిఞ్చాపి విరవతి, సఞ్ఞావిపల్లాసేన పనస్స జవనస్మింయేవ దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, కాయవిఞ్ఞాణం కుసలవిపాకమేవ. కస్మా? ఆరమ్మణస్స ఇట్ఠతాయ.

అపిచ ద్వారవసేనాపి ఇట్ఠానిట్ఠతా వేదితబ్బా. సుఖసమ్ఫస్సఞ్హి గూథకలలం చక్ఖుద్వారఘానద్వారేసు అనిట్ఠం, కాయద్వారే ఇట్ఠం హోతి. చక్కవత్తినో మణిరతనేన పోథియమానస్స, సువణ్ణసూలే ఉత్తాసితస్స చ మణిరతనసువణ్ణసూలాని చక్ఖుద్వారే ఇట్ఠాని హోన్తి, కాయద్వారే అనిట్ఠాని. కస్మా? మహాదుక్ఖస్స ఉప్పాదనతో. ఏవం ఇట్ఠానిట్ఠం ఏకన్తతో విపాకేనేవ పరిచ్ఛిజ్జతీతి వేదితబ్బం.

తం తం వా పనాతి ఏత్థ న హేట్ఠిమనయో ఓలోకేతబ్బో. న హి భగవా సమ్ముతిమనాపం భిన్దతి, పుగ్గలమనాపం పన భిన్దతి. తస్మా తంతంవాపనవసేనేవ ఉపాదాయుపాదాయ హీనప్పణీతతా వేదితబ్బా. నేరయికానఞ్హి రూపం కోటిప్పత్తం హీనం నామ; తం ఉపాదాయ తిరచ్ఛానేసు నాగసుపణ్ణానం రూపం పణీతం నామ. తేసం రూపం హీనం; తం ఉపాదాయ పేతానం రూపం పణీతం నామ. తేసమ్పి హీనం; తం ఉపాదాయ జానపదానం రూపం పణీతం నామ. తేసమ్పి హీనం; తం ఉపాదాయ గామభోజకానం రూపం పణీతం నామ. తేసమ్పి హీనం; తం ఉపాదాయ జనపదసామికానం రూపం పణీతం నామ. తేసమ్పి హీనం; తం ఉపాదాయ పదేసరాజూనం రూపం పణీతం నామ. తేసమ్పి హీనం; తం ఉపాదాయ చక్కవత్తిరఞ్ఞో రూపం పణీతం నామ. తస్సాపి హీనం; తం ఉపాదాయ భుమ్మదేవానం రూపం పణీతం నామ. తేసమ్పి హీనం; తం ఉపాదాయ చాతుమహారాజికానం దేవానం రూపం పణీతం నామ. తేసమ్పి హీనం; తం ఉపాదాయ తావతింసానం దేవానం రూపం పణీతం నామ…పే… అకనిట్ఠదేవానం పన రూపం మత్థకప్పత్తం పణీతం నామ.

౭. దూరదుకనిద్దేసే ఇత్థిన్ద్రియాదీని హేట్ఠా విభత్తానేవ. ఇమస్మిం పన దుకే దుప్పరిగ్గహట్ఠేన లక్ఖణదుప్పటివిజ్ఝతాయ సుఖుమరూపం దూరేతి కథితం. సుఖపరిగ్గహట్ఠేన లక్ఖణసుప్పటివిజ్ఝతాయ ఓళారికరూపం సన్తికేతి. కబళీకారాహారపరియోసానే చ నియ్యాతనట్ఠానేపి ‘ఇదం వుచ్చతి రూపం దూరే’తి న నీయ్యాతితం. కస్మా? దువిధఞ్హి దూరే నామ – లక్ఖణతో చ ఓకాసతో చాతి. తత్థ లక్ఖణతో దూరేతి న కథితం, తం ఓకాసతో కథేతబ్బం. తస్మా దూరేతి అకథితం. ఓళారికరూపం ఓకాసతో దూరేతి దస్సేతుం అనియ్యాతేత్వావ యం వా పనఞ్ఞమ్పీతిఆదిమాహ. సన్తికపదనిద్దేసేపి ఏసేవ నయో. తత్థ అనాసన్నేతి న ఆసన్నే, అనుపకట్ఠేతి నిస్సటే, దూరేతి దూరమ్హి, అసన్తికేతి న సన్తికే. ఇదం వుచ్చతి రూపం దూరేతి ఇదం పణ్ణరసవిధం సుఖుమరూపం లక్ఖణతో దూరే, దసవిధం పన ఓళారికరూపం యేవాపనకవసేన ఓకాసతో దూరేతి వుచ్చతి. సన్తికపదనిద్దేసో ఉత్తానత్థోయేవ.

ఇదం వుచ్చతి రూపం సన్తికేతి ఇదం దసవిధం ఓళారికరూపం లక్ఖణతో సన్తికే, పఞ్చదసవిధం పన సుఖుమరూపం యేవాపనకవసేన ఓకాసతో సన్తికేతి వుచ్చతి. కిత్తకతో పట్ఠాయ పన రూపం ఓకాసవసేన సన్తికే నామ? కిత్తకతో పట్ఠాయ దూరే నామాతి? పకతికథాయ కథేన్తానం ద్వాదసహత్థో సవనూపచారో నామ హోతి. తస్స ఓరతో రూపం సన్తికే, పరతో దూరే. తత్థ సుఖుమరూపం దూరే హోన్తం లక్ఖణతోపి ఓకాసతోపి దూరే హోతి; సన్తికే హోన్తం పన ఓకాసతోవ సన్తికే హోతి, న లక్ఖణతో. ఓళారికరూపం సన్తికే హోన్తం లక్ఖణతోపి ఓకాసతోపి సన్తికే హోతి; దూరే హోన్తం ఓకాసతోవ దూరే హోతి, న లక్ఖణతో.

తం తం వా పనాతి ఏత్థ న హేట్ఠిమనయో ఓలోకేతబ్బో. హేట్ఠా హి భిన్దమానో గతో. ఇధ పన న లక్ఖణతో దూరం భిన్దతి, ఓకాసతో దూరమేవ భిన్దతి. ఉపాదాయుపాదాయ దూరసన్తికఞ్హి ఏత్థ దస్సితం. అత్తనో హి రూపం సన్తికే నామ; అన్తోకుచ్ఛిగతస్సాపి పరస్స దూరే. అన్తోకుచ్ఛిగతస్స సన్తికే; బహిఠితస్స దూరే. ఏకమఞ్చే సయితస్స సన్తికే; బహిపముఖే ఠితస్స దూరే. అన్తోపరివేణే రూపం సన్తికే; బహిపరివేణే దూరే. అన్తోసఙ్ఘారామే రూపం సన్తికే; బహిసఙ్ఘారామే దూరే. అన్తోసీమాయ రూపం సన్తికే; బహిసీమాయ దూరే. అన్తోగామఖేత్తే రూపం సన్తికే; బహిగామక్ఖేత్తే దూరే. అన్తోజనపదే రూపం సన్తికే; బహిజనపదే దూరే. అన్తోరజ్జసీమాయ రూపం సన్తికే; బహిరజ్జసీమాయ దూరే. అన్తోసముద్దే రూపం సన్తికే; బహిసముద్దేరూపం దూరే. అన్తోచక్కవాళే రూపం సన్తికే; బహిచక్కవాళే దూరేతి.

అయం రూపక్ఖన్ధనిద్దేసో.

౨. వేదనాక్ఖన్ధనిద్దేసో

౮. వేదనాక్ఖన్ధనిద్దేసాదీసు హేట్ఠా వుత్తసదిసం పహాయ అపుబ్బమేవ వణ్ణయిస్సామ. యా కాచి వేదనాతి చతుభూమికవేదనం పరియాదియతి. సుఖా వేదనాతిఆదీని అతీతాదివసేన నిద్దిట్ఠవేదనం సభావతో దస్సేతుం వుత్తాని. తత్థ సుఖా వేదనా అత్థి కాయికా, అత్థి చేతసికా. తథా దుక్ఖా వేదనా. అదుక్ఖమసుఖా పన చక్ఖాదయో పసాదకాయే సన్ధాయ పరియాయేన ‘అత్థి కాయికా, అత్థి చేతసికా’. తత్థ సబ్బాపి కాయికా కామావచరా. తథా చేతసికా దుక్ఖా వేదనా. చేతసికా సుఖా పన తేభూమికా. అదుక్ఖమసుఖా చతుభూమికా. తస్సా సబ్బప్పకారాయపి సన్తతివసేన, ఖణాదివసేన చ అతీతాదిభావో వేదితబ్బో.

తత్థ సన్తతివసేన ఏకవీథిఏకజవనఏకసమాపత్తిపరియాపన్నా, ఏకవిధవిసయసమాయోగప్పవత్తా చ పచ్చుప్పన్నా. తతో పుబ్బే అతీతా, పచ్ఛా అనాగతా. ఖణాదివసేన ఖణత్తయపరియాపన్నా పుబ్బన్తాపరన్తమజ్ఝగతా సకిచ్చఞ్చ కురుమానా వేదనా పచ్చుప్పన్నా. తతో పుబ్బే అతీతా, పచ్ఛా అనాగతా. తత్థ ఖణాదివసేన అతీతాదిభావం సన్ధాయ అయం నిద్దేసో కతోతి వేదితబ్బో.

౧౧. ఓళారికసుఖుమనిద్దేసే అకుసలా వేదనాతిఆదీని జాతితో ఓళారికసుఖుమభావం దస్సేతుం వుత్తాని. దుక్ఖా వేదనా ఓళారికాతిఆదీని సభావతో. అసమాపన్నస్స వేదనాతిఆదీని పుగ్గలతో. సాసవాతిఆదీని లోకియలోకుత్తరతో ఓళారికసుఖుమభావం దస్సేతుం వుత్తాని. తత్థ అకుసలా తావ సదరథట్ఠేన దుక్ఖవిపాకట్ఠేన చ ఓళారికా. కుసలా నిద్దరథట్ఠేన సుఖవిపాకట్ఠేన చ సుఖుమా. అబ్యాకతా నిరుస్సాహట్ఠేన అవిపాకట్ఠేన చ సుఖుమా. కుసలాకుసలా సఉస్సాహట్ఠేన సవిపాకట్ఠేన చ ఓళారికా. అబ్యాకతా వుత్తనయేనేవ సుఖుమా.

దుక్ఖా అసాతట్ఠేన దుక్ఖట్ఠేన చ ఓళారికా. సుఖా సాతట్ఠేన సుఖట్ఠేన చ సుఖుమా. అదుక్ఖమసుఖా సన్తట్ఠేన పణీతట్ఠేన చ సుఖుమా. సుఖదుక్ఖా ఖోభనట్ఠేన ఫరణట్ఠేన చ ఓళారికా. సుఖవేదనాపి హి ఖోభేతి ఫరతి. తథా దుక్ఖవేదనాపి. సుఖఞ్హి ఉప్పజ్జమానం సకలసరీరం ఖోభేన్తం ఆలుళేన్తం అభిసన్దయమానం మద్దయమానం ఛాదయమానం సీతోదకఘటేన ఆసిఞ్చయమానం వియ ఉప్పజ్జతి. దుక్ఖం ఉప్పజ్జమానం తత్తఫాలం అన్తో పవేసన్తం వియ తిణుక్కాయ బహి ఝాపయమానం వియ ఉప్పజ్జతి. అదుక్ఖమసుఖా పన వుత్తనయేనేవ సుఖుమా. అసమాపన్నస్స వేదనా నానారమ్మణే విక్ఖిత్తభావతో ఓళారికా. సమాపన్నస్స వేదనా ఏకత్తనిమిత్తేయేవ చరతీతి సుఖుమా. సాసవా ఆసవుప్పత్తిహేతుతో ఓళారికా. ఆసవచారో నామ ఏకన్తఓళారికో. అనాసవా వుత్తవిపరియాయేన సుఖుమా.

తత్థ ఏకో నేవ కుసలత్తికే కోవిదో హోతి, న వేదనాత్తికే. సో ‘కుసలత్తికం రక్ఖామీ’తి వేదనాత్తికం భిన్దతి; ‘వేదనాత్తికం రక్ఖామీ’తి కుసలత్తికం భిన్దతి. ఏకో ‘తికం రక్ఖామీ’తి భూమన్తరం భిన్దతి. ఏకో న భిన్దతి. కథం? ‘‘సుఖదుక్ఖా వేదనా ఓళారికా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా సుఖుమా’’తి హి వేదనాత్తికే వుత్తం. తం ఏకో పటిక్ఖిపతి – న సబ్బా అదుక్ఖమసుఖా సుఖుమా. సా హి కుసలాపి అత్థి అకుసలాపి అబ్యాకతాపి. తత్థ కుసలాకుసలా ఓళారికా, అబ్యాకతా సుఖుమా. కస్మా? కుసలత్తికే పాళియం ఆగతత్తాతి. ఏవం కుసలత్తికో రక్ఖితో హోతి, వేదనాత్తికో పన భిన్నో.

కుసలాకుసలా వేదనా ఓళారికా, అబ్యాకతా వేదనా సుఖుమా’’తి యం పన కుసలత్తికే వుత్తం, తం ఏకో పటిక్ఖిపతి – న సబ్బా అబ్యాకతా సుఖుమా. సా హి సుఖాపి అత్థి దుక్ఖాపి అదుక్ఖమసుఖాపి. తత్థ సుఖదుక్ఖా ఓళారికా, అదుక్ఖమసుఖా సుఖుమా. కస్మా? వేదనాత్తికే పాళియం ఆగతత్తాతి. ఏవం వేదనాత్తికో రక్ఖితో హోతి, కుసలత్తికో పన భిన్నో. కుసలత్తికస్స పన ఆగతట్ఠానే వేదనాత్తికం అనోలోకేత్వా వేదనాత్తికస్స ఆగతట్ఠానే కుసలత్తికం అనోలోకేత్వా కుసలాదీనం కుసలత్తికలక్ఖణేన, సుఖాదీనం వేదనాత్తికలక్ఖణేన ఓళారికసుఖుమతం కథేన్తో న భిన్దతి నామ.

యమ్పి ‘‘కుసలాకుసలా వేదనా ఓళారికా, అబ్యాకతా వేదనా సుఖుమా’’తి కుసలత్తికే వుత్తం, తత్థేకో ‘కుసలా లోకుత్తరవేదనాపి సమానా ఓళారికా నామ, విపాకా అన్తమసో ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణసహజాతాపి సమానా సుఖుమా నామ హోతీ’తి వదతి. సో ఏవరూపం సన్తం పణీతం లోకుత్తరవేదనం ఓళారికం నామ కరోన్తో, ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం అహేతుకం హీనం జళం వేదనం సుఖుమం నామ కరోన్తో ‘తికం రక్ఖిస్సామీ’తి భూమన్తరం భిన్దతి నామ. తత్థ తత్థ భూమియం కుసలం పన తంతంభూమివిపాకేనేవ సద్ధిం యోజేత్వా కథేన్తో న భిన్దతి నామ. తత్రాయం నయో – కామావచరకుసలా హి ఓళారికా; కామావచరవిపాకా సుఖుమా. రూపావచరారూపావచరలోకుత్తరకుసలా ఓళారికా; రూపావచరారూపావచరలోకుత్తరవిపాకా సుఖుమాతి. ఇమినా నీహారేన కథేన్తో న భిన్దతి నామ.

తిపిటకచూళనాగత్థేరో పనాహ – ‘‘అకుసలే ఓళారికసుఖుమతా నామ న ఉద్ధరితబ్బా. తఞ్హి ఏకన్తఓళారికమేవ. లోకుత్తరేపి ఓళారికసుఖుమతా న ఉద్ధరితబ్బా. తఞ్హి ఏకన్తసుఖుమ’’న్తి. ఇమం కథం ఆహరిత్వా తిపిటకచూళాభయత్థేరస్స కథయింసు – ఏవం థేరేన కథితన్తి. తిపిటకచూళాభయత్థేరో ఆహ – ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేన అభిధమ్మం పత్వా ఏకపదస్సాపి ద్విన్నమ్పి పదానం ఆగతట్ఠానే నయం దాతుం యుత్తట్ఠానే నయో అదిన్నో నామ నత్థి, నయం కాతుం యుత్తట్ఠానే నయో అకతో నామ నత్థి. ఇధ పనేకచ్చో ‘ఆచరియో అస్మీ’తి విచరన్తో అకుసలే ఓళారికసుఖుమతం ఉద్ధరమానో కుక్కుచ్చాయతి. సమ్మాసమ్బుద్ధేన పన లోకుత్తరేపి ఓళారికసుఖుమతా ఉద్ధరితా’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా ఇదం సుత్తం ఆహరి – ‘‘తత్ర, భన్తే, యాయం పటిపదా దుక్ఖా దన్ధాభిఞ్ఞా, అయం, భన్తే, పటిపదా ఉభయేనేవ హీనా అక్ఖాయతి – దుక్ఖత్తా దన్ధత్తా చా’’తి (దీ. ని. ౩.౧౫౨). ఏత్థ హి చతస్సో పటిపదా లోకియలోకుత్తరమిస్సకా కథితా.

తం తం వా పనాతి ఏత్థ న హేట్ఠిమనయో ఓలోకేతబ్బో. తంతంవాపనవసేనేవ కథేతబ్బం. దువిధా హి అకుసలా – లోభసహగతా దోససహగతా చ. తత్థ దోససహగతా ఓళారికా, లోభసహగతా సుఖుమా. దోససహగతాపి దువిధా – నియతా అనియతా చ. తత్థ నియతా ఓళారికా, అనియతా సుఖుమా. నియతాపి కప్పట్ఠితికా ఓళారికా, నోకప్పట్ఠితికా సుఖుమా. కప్పట్ఠితికాపి అసఙ్ఖారికా ఓళారికా, ససఙ్ఖారికా సుఖుమా. లోభసహగతాపి ద్విధా – దిట్ఠిసమ్పయుత్తా దిట్ఠివిప్పయుత్తా చ. తత్థ దిట్ఠిసమ్పయుత్తా ఓళారికా, దిట్ఠివిప్పయుత్తా సుఖుమా. దిట్ఠిసమ్పయుత్తాపి నియతా ఓళారికా, అనియతా సుఖుమా. సాపి అసఙ్ఖారికా ఓళారికా, ససఙ్ఖారికా సుఖుమా.

సఙ్ఖేపతో అకుసలం పత్వా యా విపాకం బహుం దేతి సా ఓళారికా, యా అప్పం సా సుఖుమా. కుసలం పత్వా పన అప్పవిపాకా ఓళారికా, బహువిపాకా సుఖుమా. చతుబ్బిధే కుసలే కామావచరకుసలా ఓళారికా, రూపావచరకుసలా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, అరూపావచరకుసలా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, లోకుత్తరకుసలా సుఖుమా. అయం తావ భూమీసు అభేదతో నయో.

భేదతో పన కామావచరా దానసీలభావనామయవసేన తివిధా. తత్థ దానమయా ఓళారికా, సీలమయా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, భావనామయా సుఖుమా. సాపి దుహేతుకా తిహేతుకాతి దువిధా. తత్థ దుహేతుకా ఓళారికా, తిహేతుకా సుఖుమా. తిహేతుకాపి ససఙ్ఖారికఅసఙ్ఖారికభేదతో దువిధా. తత్థ ససఙ్ఖారికా ఓళారికా, అసఙ్ఖారికా సుఖుమా. రూపావచరే పఠమజ్ఝానకుసలవేదనా ఓళారికా, దుతియజ్ఝానకుసలవేదనా సుఖుమా…పే… చతుత్థజ్ఝానకుసలవేదనా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, ఆకాసానఞ్చాయతనకుసలవేదనా సుఖుమా ఆకాసానఞ్చాయతనకుసలవేదనా ఓళారికా…పే…. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకుసలవేదనా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, విపస్సనాసహజాతా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, సోతాపత్తిమగ్గసహజాతా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా…పే… అరహత్తమగ్గసహజాతా సుఖుమా.

చతుబ్బిధే విపాకే కామావచరవిపాకవేదనా ఓళారికా, రూపావచరవిపాకవేదనా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా…పే… లోకుత్తరవిపాకవేదనా సుఖుమా. ఏవం తావ అభేదతో.

భేదతో పన కామావచరవిపాకా అత్థి అహేతుకా, అత్థి సహేతుకా. సహేతుకాపి అత్థి దుహేతుకా, అత్థి తిహేతుకా. తత్థ అహేతుకా ఓళారికా, సహేతుకా సుఖుమా. సాపి దుహేతుకా ఓళారికా, తిహేతుకా సుఖుమా. తత్థాపి ససఙ్ఖారికా ఓళారికా, అసఙ్ఖారికా సుఖుమా. పఠమజ్ఝానవిపాకా ఓళారికా, దుతియజ్ఝానవిపాకా సుఖుమా…పే… చతుత్థజ్ఝానవిపాకా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, ఆకాసానఞ్చాయతనవిపాకా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవిపాకా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, సోతాపత్తిఫలవేదనా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, సకదాగామి…పే… అరహత్తఫలవేదనా సుఖుమా.

తీసు కిరియాసు కామావచరకిరియవేదనా ఓళారికా, రూపావచరకిరియవేదనా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, అరూపావచరకిరియవేదనా సుఖుమా. ఏవం తావ అభేదతో. భేదతో పన అహేతుకాదివసేన భిన్నాయ కామావచరకిరియాయ అహేతుకకిరియవేదనా ఓళారికా, సహేతుకా సుఖుమా. సాపి దుహేతుకా ఓళారికా, తిహేతుకా సుఖుమా. తత్థాపి ససఙ్ఖారికా ఓళారికా, అసఙ్ఖారికా సుఖుమా. పఠమజ్ఝానే కిరియవేదనా ఓళారికా, దుతియజ్ఝానే సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, తతియే…పే… చతుత్థే సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, ఆకాసానఞ్చాయతనకిరియవేదనా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, విఞ్ఞాణఞ్చా…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకిరియవేదనా సుఖుమా. యా ఓళారికా సా హీనా. యా సుఖుమా సా పణీతా.

౧౩. దూరదుకనిద్దేసే అకుసలవేదనా విసభాగట్ఠేన విసంసట్ఠేన చ కుసలాబ్యాకతాహి దూరే. ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు దూరతా వేదితబ్బా. సచేపి హి అకుసలాదివేదనాసమఙ్గినో దుక్ఖాదివేదనాసమఙ్గినో చ తయో తయో జనా ఏకమఞ్చే నిసిన్నా హోన్తి, తేసమ్పి తా వేదనా విసభాగట్ఠేన విసంసట్ఠేన చ దూరేయేవ నామ. సమాపన్నవేదనాదిసమఙ్గీసుపి ఏసేవ నయో. అకుసలా పన అకుసలాయ సభాగట్ఠేన సరిక్ఖట్ఠేన చ సన్తికే నామ. ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు సన్తికతా వేదితబ్బా. సచేపి హి అకుసలాదివేదనాసమఙ్గీసు తీసు జనేసు ఏకో కామభవే, ఏకో రూపభవే, ఏకో అరూపభవే, తేసమ్పి తా వేదనా సభాగట్ఠేన సరిక్ఖట్ఠేన చ సన్తికేయేవ నామ. కుసలాదివేదనాసమఙ్గీసుపి ఏసేవ నయో.

తం తం వా పనాతి ఏత్థ హేట్ఠిమనయం అనోలోకేత్వా తం తం వాపనవసేనేవ కథేతబ్బం. కథేన్తేన చ న దూరతో సన్తికం ఉద్ధరితబ్బం, సన్తికతో పన దూరం ఉద్ధరితబ్బం. దువిధా హి అకుసలా – లోభసహగతా దోససహగతా చ. తత్థ లోభసహగతా లోభసహగతాయ సన్తికే నామ, దోససహగతాయ దూరే నామ. దోససహగతా దోససహగతాయ సన్తికే నామ, లోభసహగతాయ దూరే నామ. దోససహగతాపి నియతా నియతాయ సన్తికే నామాతి. ఏవం అనియతా. కప్పట్ఠితికఅసఙ్ఖారికససఙ్ఖారికభేదం లోభసహగతాదీసు చ దిట్ఠిసమ్పయుత్తాదిభేదం సబ్బం ఓళారికదుకనిద్దేసే విత్థారితవసేన అనుగన్త్వా ఏకేకకోట్ఠాసవేదనా తంతంకోట్ఠాసవేదనాయ ఏవ సన్తికే, ఇతరా ఇతరాయ దూరేతి వేదితబ్బాతి.

అయం వేదనాక్ఖన్ధనిద్దేసో.

౩. సఞ్ఞాక్ఖన్ధనిద్దేసో

౧౪. సఞ్ఞాక్ఖన్ధనిద్దేసే యా కాచి సఞ్ఞాతి చతుభూమికసఞ్ఞం పరియాదియతి. చక్ఖుసమ్ఫస్సజా సఞ్ఞాతిఆదీని అతీతాదివసేన నిద్దిట్ఠసఞ్ఞం సభావతో దస్సేతుం వుత్తాని. తత్థ చక్ఖుసమ్ఫస్సతో చక్ఖుసమ్ఫస్సస్మిం వా జాతా చక్ఖుసమ్ఫస్సజా నామ. సేసాసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ పురిమా పఞ్చ చక్ఖుపసాదాదివత్థుకావ. మనోసమ్ఫస్సజా హదయవత్థుకాపి అవత్థుకాపి. సబ్బా చతుభూమికసఞ్ఞా.

౧౭. ఓళారికదుకనిద్దేసే పటిఘసమ్ఫస్సజాతి సప్పటిఘే చక్ఖుపసాదాదయో వత్థుం కత్వా సప్పటిఘే రూపాదయో ఆరబ్భ ఉప్పన్నో ఫస్సో పటిఘసమ్ఫస్సో నామ. తతో తస్మిం వా జాతా పటిఘసమ్ఫస్సజా నామ. చక్ఖుసమ్ఫస్సజా సఞ్ఞా…పే… కాయసమ్ఫస్సజా సఞ్ఞాతిపి తస్సాయేవ వత్థుతో నామం. రూపసఞ్ఞా…పే… ఫోట్ఠబ్బసఞ్ఞాతిపి తస్సాయేవ ఆరమ్మణతో నామం. ఇదం పన వత్థారమ్మణతో నామం. సప్పటిఘాని హి వత్థూని నిస్సాయ, సప్పటిఘాని చ ఆరమ్మణాని ఆరబ్భ ఉప్పత్తితో ఏసా పటిఘసమ్ఫస్సజా సఞ్ఞాతి వుత్తా. మనోసమ్ఫస్సజాతిపి పరియాయేన ఏతిస్సా నామం హోతియేవ. చక్ఖువిఞ్ఞాణఞ్హి మనో నామ. తేన సహజాతో ఫస్సో మనోసమ్ఫస్సో నామ. తస్మిం మనోసమ్ఫస్సే, తస్మా వా మనోసమ్ఫస్సా జాతాతి మనోసమ్ఫస్సజా. తథా సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణం మనో నామ. తేన సహజాతో ఫస్సో మనోసమ్ఫస్సో నామ. తస్మిం మనోసమ్ఫస్సే, తస్మా వా మనోసమ్ఫస్సా జాతాతి మనోసమ్ఫస్సజా.

అధివచనసమ్ఫస్సజా సఞ్ఞాతిపి పరియాయేన ఏతిస్సా నామం హోతియేవ. తయో హి అరూపినో ఖన్ధా సయం పిట్ఠివట్టకా హుత్వా అత్తనా సహజాతాయ సఞ్ఞాయ అధివచనసమ్ఫస్సజా సఞ్ఞాతిపి నామం కరోన్తి. నిప్పరియాయేన పన పటిఘసమ్ఫస్సజా సఞ్ఞా నామ పఞ్చద్వారికసఞ్ఞా, అధివచనసమ్ఫస్సజా సఞ్ఞా నామ మనోద్వారికసఞ్ఞా. తత్థ పఞ్చద్వారికసఞ్ఞా ఓలోకేత్వాపి జానితుం సక్కాతి ఓళారికా. రజ్జిత్వా ఉపనిజ్ఝాయన్తఞ్హి ‘రజ్జిత్వా ఉపనిజ్ఝాయతీ’తి, కుజ్ఝిత్వా ఉపనిజ్ఝాయన్తం ‘కుజ్ఝిత్వా ఉపనిజ్ఝాయతీ’తి ఓలోకేత్వావ జానన్తి.

తత్రిదం వత్థు – ద్వే కిర ఇత్థియో నిసీదిత్వా సుత్తం కన్తన్తి. ద్వీసు దహరేసు గామే చరన్తేసు ఏకో పురతో గచ్ఛన్తో ఏకం ఇత్థిం ఓలోకేసి. ఇతరా తం పుచ్ఛి ‘కస్మా ను ఖో తం ఏసో ఓలోకేసీ’తి? ‘న ఏసో భిక్ఖు మం విసభాగచిత్తేన ఓలోకేసి, కనిట్ఠభగినీసఞ్ఞాయ పన ఓలోకేసీ’తి. తేసుపి గామే చరిత్వా ఆసనసాలాయ నిసిన్నేసు ఇతరో భిక్ఖు తం భిక్ఖుం పుచ్ఛి – ‘తయా సా ఇత్థీ ఓలోకితా’తి? ‘ఆమ ఓలోకితా’. ‘కిమత్థాయా’తి? ‘మయ్హం భగినీసరిక్ఖత్తా తం ఓలోకేసి’న్తి ఆహ. ఏవం పఞ్చద్వారికసఞ్ఞా ఓలోకేత్వాపి జానితుం సక్కాతి వేదితబ్బా. సా పనేసా పసాదవత్థుకా ఏవ. కేచి పన జవనప్పవత్తాతి దీపేన్తి. మనోద్వారికసఞ్ఞా పన ఏకమఞ్చే వా ఏకపీఠే వా నిసీదిత్వాపి అఞ్ఞం చిన్తేన్తం వితక్కేన్తఞ్చ ‘కిం చిన్తేసి, కిం వితక్కేసీ’తి పుచ్ఛిత్వా తస్స వచనవసేనేవ జానితబ్బతో సుఖుమా. సేసం వేదనాక్ఖన్ధసదిసమేవాతి.

అయం సఞ్ఞాక్ఖన్ధనిద్దేసో.

౪. సఙ్ఖారక్ఖన్ధనిద్దేసో

౨౦. సఙ్ఖారక్ఖన్ధనిద్దేసే యే కేచి సఙ్ఖారాతి చతుభూమికసఙ్ఖారే పరియాదియతి. చక్ఖుసమ్ఫస్సజా చేతనాతిఆదీని అతీతాదివసేన నిద్దిట్ఠసఙ్ఖారే సభావతో దస్సేతుం వుత్తాని. చక్ఖుసమ్ఫస్సజాతిఆదీని వుత్తత్థానేవ. చేతనాతి హేట్ఠిమకోటియా పధానసఙ్ఖారవసేన వుత్తం. హేట్ఠిమకోటియా హి అన్తమసో చక్ఖువిఞ్ఞాణేన సద్ధిం పాళియం ఆగతా చత్తారో సఙ్ఖారా ఉప్పజ్జన్తి. తేసు చేతనా పధానా ఆయూహనట్ఠేన పాకటత్తా. తస్మా అయమేవ గహితా. తంసమ్పయుత్తసఙ్ఖారా పన తాయ గహితాయ గహితావ హోన్తి. ఇధాపి పురిమా పఞ్చ చక్ఖుపసాదాదివత్థుకావ. మనోసమ్ఫస్సజా హదయవత్థుకాపి అవత్థుకాపి. సబ్బా చతుభూమికచేతనా. సేసం వేదనాక్ఖన్ధసదిసమేవాతి.

అయం సఙ్ఖారక్ఖన్ధనిద్దేసో.

౫. విఞ్ఞాణక్ఖన్ధనిద్దేసో

౨౬. విఞ్ఞాణక్ఖన్ధనిద్దేసే యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణన్తి చతుభూమకవిఞ్ఞాణం పరియాదియతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తిఆదీని అతీతాదివసేన నిద్దిట్ఠవిఞ్ఞాణం సభావతో దస్సేతుం వుత్తాని. తత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని పఞ్చ చక్ఖుపసాదాదివత్థుకానేవ, మనోవిఞ్ఞాణం హదయవత్థుకమ్పి అవత్థుకమ్పి. సబ్బం చతుభూమకవిఞ్ఞాణం. సేసం వేదనాక్ఖన్ధసదిసమేవాతి.

అయం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధనిద్దేసో.

పకిణ్ణకకథా

ఇదాని పఞ్చసుపి ఖన్ధేసు సముగ్గమతో, పుబ్బాపరతో, అద్ధానపరిచ్ఛేదతో, ఏకుప్పాదనానానిరోధతో, నానుప్పాదఏకనిరోధతో, ఏకుప్పాదఏకనిరోధతో, నానుప్పాదనానానిరోధతో, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నతో, అజ్ఝత్తికబాహిరతో, ఓళారికసుఖుమతో, హీనపణీతతో, దూరసన్తికతో, పచ్చయతో, సముట్ఠానతో, పరినిప్ఫన్నతో, సఙ్ఖతతోతి సోళసహాకారేహి పకిణ్ణకం వేదితబ్బం.

తత్థ దువిధో సముగ్గమో – గబ్భసేయ్యకసముగ్గమో, ఓపపాతికసముగ్గమోతి. తత్థ గబ్భసేయ్యకసముగ్గమో ఏవం వేదితబ్బో – గబ్భసేయ్యకసత్తానఞ్హి పటిసన్ధిక్ఖణే పఞ్చక్ఖన్ధా అపచ్ఛాఅపురే ఏకతో పాతుభవన్తి. తస్మిం ఖణే పాతుభూతా కలలసఙ్ఖాతా రూపసన్తతి పరిత్తా హోతి. ఖుద్దకమక్ఖికాయ ఏకవాయామేన పాతబ్బమత్తాతి వత్వా పున ‘అతిబహుం ఏతం, సణ్హసూచియా తేలే పక్ఖిపిత్వా ఉక్ఖిత్తాయ పగ్ఘరిత్వా అగ్గే ఠితబిన్దుమత్త’న్తి వుత్తం. తమ్పి పటిక్ఖిపిత్వా ‘ఏకకేసే తేలతో ఉద్ధరిత్వా గహితే తస్స పగ్ఘరిత్వా అగ్గే ఠితబిన్దుమత్త’న్తి వుత్తం. తమ్పి పటిక్ఖిపిత్వా ‘ఇమస్మిం జనపదే మనుస్సానం కేసే అట్ఠధా ఫాలితే తతో ఏకకోట్ఠాసప్పమాణో ఉత్తరకురుకానం కేసో; తస్స పసన్నతిలతేలతో ఉద్ధటస్స అగ్గే ఠితబిన్దుమత్త’న్తి వుత్తం. తమ్పి పటిక్ఖిపిత్వా ‘ఏతం బహు, జాతిఉణ్ణా నామ సుఖుమా; తస్సా ఏకఅంసునో పసన్నతిలతేలే పక్ఖిపిత్వా ఉద్ధటస్స పగ్ఘరిత్వా అగ్గే ఠితబిన్దుమత్త’న్తి వుత్తం. తం పనేతం అచ్ఛం హోతి విప్పసన్నం అనావిలం పరిసుద్ధం పసన్నతిలతేలబిన్దుసమానవణ్ణం. వుత్తమ్పి చేతం –

తిలతేలస్స యథా బిన్దు, సప్పిమణ్డో అనావిలో;

ఏవం వణ్ణపటిభాగం, కలలన్తి పవుచ్చతీతి.

ఏవం పరిత్తాయ రూపసన్తతియా తీణి సన్తతిసీసాని హోన్తి – వత్థుదసకం, కాయదసకం, ఇత్థియా ఇత్థిన్ద్రియవసేన పురిసస్స పురిసిన్ద్రియవసేన భావదసకన్తి. తత్థ వత్థురూపం, తస్స నిస్సయాని చత్తారి మహాభూతాని, తంనిస్సితా వణ్ణగన్ధరసోజా, జీవితన్తి – ఇదం వత్థుదసకం నామ. కాయపసాదో, తస్స నిస్సయాని చత్తారి మహాభూతాని, తన్నిస్సితా వణ్ణగన్ధరసోజా, జీవితన్తి – ఇదం కాయదసకం నామ. ఇత్థియా ఇత్థిభావో, పురిసస్స పురిసభావో, తస్స నిస్సయాని చత్తారి మహాభూతాని, తన్నిస్సితా వణ్ణగన్ధరసోజా, జీవితన్తి – ఇదం భావదసకం నామ.

ఏవం గబ్భసేయ్యకానం పటిసన్ధియం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన సమతింస కమ్మజరూపాని రూపక్ఖన్ధో నామ హోతి. పటిసన్ధిచిత్తేన పన సహజాతా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారా సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, పటిసన్ధిచిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి. ఏవం గబ్భసేయ్యకానం పటిసన్ధిక్ఖణే పఞ్చక్ఖన్ధా పరిపుణ్ణా హోన్తి. సచే పన నపుంసకపటిసన్ధి హోతి, భావదసకం హాయతి. ద్విన్నం దసకానం వసేన సమవీసతి కమ్మజరూపాని రూపక్ఖన్ధో నామ హోతి. వేదనాక్ఖన్ధాదయో వుత్తప్పకారా ఏవాతి. ఏవమ్పి గబ్భసేయ్యకానం పటిసన్ధిక్ఖణే పఞ్చక్ఖన్ధా పరిపుణ్ణా హోన్తి.

ఇమస్మిం ఠానే తిసముట్ఠానికప్పవేణీ కథేతబ్బా భవేయ్య. తం పన అకథేత్వా ‘ఓపపాతికసముగ్గమో’ నామ దస్సితో. ఓపపాతికానఞ్హి పరిపుణ్ణాయతనానం పటిసన్ధిక్ఖణే హేట్ఠా వుత్తాని తీణి, చక్ఖుసోతఘానజివ్హాదసకాని చాతి సత్త రూపసన్తతిసీసాని పాతుభవన్తి. తత్థ చక్ఖుదసకాదీని కాయదసకసదిసానేవ. నపుంసకస్స పన భావదసకం నత్థి. ఏవం పరిపుణ్ణాయతనానం ఓపపాతికానం సమసత్తతి చేవ సమసట్ఠి చ కమ్మజరూపాని రూపక్ఖన్ధో నామ. వేదనాక్ఖన్ధాదయో వుత్తప్పకారా ఏవాతి. ఏవం ఓపపాతికానం పటిసన్ధిక్ఖణే పఞ్చక్ఖన్ధా పరిపుణ్ణా హోన్తి. అయం ‘ఓపపాతికసముగ్గమో’ నామ. ఏవం తావ పఞ్చక్ఖన్ధా ‘సముగ్గమతో’ వేదితబ్బా.

‘పుబ్బాపరతో’తి ఏవం పన గబ్భసేయ్యకానం అపచ్ఛాఅపురే ఉప్పన్నేసు పఞ్చసు ఖన్ధేసు కిం రూపం పఠమం రూపం సముట్ఠాపేతి ఉదాహు అరూపన్తి? రూపం రూపమేవ సముట్ఠాపేతి, న అరూపం. కస్మా? పటిసన్ధిచిత్తస్స న రూపజనకత్తా. సబ్బసత్తానఞ్హి పటిసన్ధిచిత్తం, ఖీణాసవస్స చుతిచిత్తం, ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణాని, చత్తారి అరూప్పవిపాకానీతి సోళస చిత్తాని రూపం న సముట్ఠాపేన్తి. తత్థ పటిసన్ధిచిత్తం తావ వత్థునో దుబ్బలతాయ అప్పతిట్ఠితతాయ పచ్చయవేకల్లతాయ ఆగన్తుకతాయ చ రూపం న సముట్ఠాపేతి. తత్థ హి సహజాతం వత్థు ఉప్పాదక్ఖణే దుబ్బలం హోతీతి వత్థునో దుబ్బలతాయ రూపం న సముట్ఠాపేతి. యథా చ పపాతే పతన్తో పురిసో అఞ్ఞస్స నిస్సయో భవితుం న సక్కోతి, ఏవం ఏతమ్పి కమ్మవేగక్ఖిత్తత్తా పపాతే పతమానం వియ అప్పతిట్ఠితం. ఇతి కమ్మవేగక్ఖిత్తత్తా, అప్పతిట్ఠితతాయపి రూపం న సముట్ఠాపేతి.

పటిసన్ధిచిత్తఞ్చ వత్థునా సద్ధిం అపచ్ఛాఅపురే ఉప్పన్నం. తస్స వత్థు పురేజాతం హుత్వా పచ్చయో భవితుం న సక్కోతి. సచే సక్కుణేయ్య, రూపం సముట్ఠాపేయ్య. యత్రాపి వత్థు పురేజాతం హుత్వా పచ్చయో భవితుం సక్కోతి, పవేణీ ఘటియతి, తత్రాపి చిత్తం అఙ్గతో అపరిహీనంయేవ రూపం సముట్ఠాపేతి. యది హి చిత్తం ఠానక్ఖణే వా భఙ్గక్ఖణే వా రూపం సముట్ఠాపేయ్య, పటిసన్ధిచిత్తమ్పి రూపం సముట్ఠాపేయ్య. న పన చిత్తం తస్మిం ఖణద్వయే రూపం సముట్ఠాపేతి. యథా పన అహిచ్ఛత్తకమకులం పథవితో ఉట్ఠహన్తం పంసుచుణ్ణం గహేత్వావ ఉట్ఠహతి, ఏవం చిత్తం పురేజాతం వత్థుం నిస్సాయ ఉప్పాదక్ఖణే అట్ఠ రూపాని గహేత్వావ ఉట్ఠహతి. పటిసన్ధిక్ఖణే చ వత్థు పురేజాతం హుత్వా పచ్చయో భవితుం న సక్కోతీతి పచ్చయవేకల్లతాయపి పటిసన్ధిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతి.

యథా చ ఆగన్తుకపురిసో అగతపుబ్బం పదేసం గతో అఞ్ఞేసం – ‘ఏథ భో, అన్తోగామే వో అన్నపానగన్ధమాలాదీని దస్సామీ’తి వత్తుం న సక్కోతి, అత్తనో అవిసయతాయ అప్పహుతతాయ, ఏవమేవ పటిసన్ధిచిత్తం ఆగన్తుకన్తి అత్తనో ఆగన్తుకతాయపి రూపం న సముట్ఠాపేతి. అపిచ సమతింస కమ్మజరూపాని చిత్తసముట్ఠానరూపానం ఠానం గహేత్వా ఠితానీతిపి పటిసన్ధిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతి.

ఖీణాసవస్స పన చుతిచిత్తం వట్టమూలస్స వూపసన్తత్తా న సముట్ఠాపేతి. తస్స హి సబ్బభవేసు వట్టమూలం వూపసన్తం అభబ్బుప్పత్తికం పునబ్భవే పవేణీ నామ నత్థి. సోతాపన్నస్స పన సత్త భవే ఠపేత్వా అట్ఠమేవ వట్టమూలం వూపసన్తం. తస్మా తస్స చుతిచిత్తం సత్తసు భవేసు రూపం సముట్ఠాపేతి, సకదాగామినో ద్వీసు, అనాగామినో ఏకస్మిం. ఖీణాసవస్స సబ్బభవేసు వట్టమూలస్స వూపసన్తత్తా నేవ సముట్ఠాపేతి.

ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసు పన ఝానఙ్గం నత్థి, మగ్గఙ్గం నత్థి, హేతు నత్థీతి చిత్తఙ్గం దుబ్బలం హోతీతి చిత్తఙ్గదుబ్బలతాయ తాని రూపం న సముట్ఠాపేన్తి. చత్తారి అరూపవిపాకాని తస్మిం భవే రూపస్స నత్థితాయ రూపం న సముట్ఠాపేన్తి. న కేవలఞ్చ తానేవ, యాని అఞ్ఞానిపి తస్మిం భవే అట్ఠ కామావచరకుసలాని, దస అకుసలాని, నవ కిరియచిత్తాని, చత్తారి ఆరుప్పకుసలాని, చతస్సో ఆరుప్పకిరియా, తీణి మగ్గచిత్తాని, చత్తారి ఫలచిత్తానీతి ద్వేచత్తాలీస చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి, తానిపి తత్థ రూపస్స నత్థితాయ ఏవ రూపం న సముట్ఠాపేన్తి. ఏవం పటిసన్ధిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతి.

ఉతు పన పఠమం రూపం సముట్ఠాపేతి. కో ఏస ఉతు నామాతి? పటిసన్ధిక్ఖణే ఉప్పన్నానం సమతింసకమ్మజరూపానం అబ్భన్తరా తేజోధాతు. సా ఠానం పత్వా అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతి. ఉతు నామ చేస దన్ధనిరోధో; చిత్తం ఖిప్పనిరోధం. తస్మిం ధరన్తేయేవ సోళస చిత్తాని ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి. తేసు పటిసన్ధిఅనన్తరం పఠమభవఙ్గచిత్తం ఉప్పాదక్ఖణేయేవ అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతి. యదా పన సద్దస్స ఉప్పత్తికాలో భవిస్సతి, తదా ఉతుచిత్తాని సద్దనవకం నామ సముట్ఠాపేస్సన్తి. కబళీకారాహారోపి ఠానం పత్వా అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతి. కుతో పనస్స కబళీకారాహారోతి? మాతితో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యఞ్చస్స భుఞ్జతీ మాతా, అన్నం పానఞ్చ భోజనం;

తేన సో తత్థ యాపేతి, మాతుకుచ్ఛిగతో నరో’’తి. (సం. ని. ౧.౨౩౫);

ఏవం కుచ్ఛిగతో దారకో మాతరా అజ్ఝోహటఅన్నపానఓజాయ యాపేతి. సావ ఠానప్పత్తా అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతి. నను చ సా ఓజా ఖరా? వత్థు సుఖుమం? కథం తత్థ పతిట్ఠాతీతి? పఠమం తావ న పతిట్ఠాతి; ఏకస్స వా ద్విన్నం వా సత్తాహానం గతకాలే పతిట్ఠాతి. తతో పన పురే వా పతిట్ఠాతు పచ్ఛా వా; యదా మాతరా అజ్ఝోహటఅన్నపానఓజా దారకస్స సరీరే పతిట్ఠాతి, తదా అట్ఠ రూపాని సముట్ఠాపేతి.

ఓపపాతికస్సాపి పకతిపటియత్తానం ఖాదనీయభోజనీయానం అత్థిట్ఠానే నిబ్బత్తస్స తాని గహేత్వా అజ్ఝోహరతో ఠానప్పత్తా ఓజా రూపం సముట్ఠాపేతి. ఏకో అన్నపానరహితే అరఞ్ఞే నిబ్బత్తతి, మహాఛాతకో హోతి, అత్తనోవ జివ్హాయ ఖేళం పరివత్తేత్వా గిలతి. తత్రాపిస్స ఠానప్పత్తా ఓజా రూపం సముట్ఠాపేతి.

ఏవం పఞ్చవీసతియా కోట్ఠాసేసు ద్వేవ రూపాని రూపం సముట్ఠాపేన్తి – తేజోధాతు చ కబళీకారాహారో చ. అరూపేపి ద్వేయేవ ధమ్మా రూపం సముట్ఠాపేన్తి – చిత్తఞ్చేవ కమ్మచేతనా చ. తత్థ రూపం ఉప్పాదక్ఖణే చ భఙ్గక్ఖణే చ దుబ్బలం, ఠానక్ఖణే బలవన్తి ఠానక్ఖణే రూపం సముట్ఠాపేతి. చిత్తం ఠానక్ఖణే చ భఙ్గక్ఖణే చ దుబ్బలం, ఉప్పాదక్ఖణేయేవ బలవన్తి ఉప్పాదక్ఖణేయేవ రూపం సముట్ఠాపేతి. కమ్మచేతనా నిరుద్ధావ పచ్చయో హోతి. అతీతే కప్పకోటిసతసహస్సమత్థకేపి హి ఆయూహితం కమ్మం ఏతరహి పచ్చయో హోతి. ఏతరహి ఆయూహితం అనాగతే కప్పకోటిసతసహస్సపరియోసానేపి పచ్చయో హోతీతి. ఏవం ‘పుబ్బాపరతో’ వేదితబ్బా.

‘అద్ధానపరిచ్ఛేదతో’తి రూపం కిత్తకం అద్ధానం తిట్ఠతి? అరూపం కిత్తకన్తి? రూపం గరుపరిణామం దన్ధనిరోధం. అరూపం లహుపరిణామం ఖిప్పనిరోధం. రూపే ధరన్తేయేవ సోళస చిత్తాని ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి. తం పన సత్తరసమేన చిత్తేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతి. యథా హి పురిసో ‘ఫలం పాతేస్సామీ’తి ముగ్గరేన రుక్ఖసాఖం పహరేయ్య, ఫలాని చ పత్తాని చ ఏకక్ఖణేయేవ వణ్టతో ముచ్చేయ్యుం. తత్థ ఫలాని అత్తనో భారికతాయ పఠమతరం పథవియం పతన్తి, పత్తాని లహుకతాయ పచ్ఛా. ఏవమేవ ముగ్గరప్పహారేన పత్తానఞ్చ ఫలానఞ్చ ఏకక్ఖణే వణ్టతో ముత్తకాలో వియ పటిసన్ధిక్ఖణే రూపారూపధమ్మానం ఏకక్ఖణే పాతుభావో; ఫలానం భారికతాయ పఠమతరం పథవియం పతనం వియ రూపే ధరన్తేయేవ సోళసన్నం చిత్తానం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝనం; పత్తానం లహుకతాయ పచ్ఛా పథవియం పతనం వియ రూపస్స సత్తరసమేన చిత్తేన సహ నిరుజ్ఝనం.

తత్థ కిఞ్చాపి రూపం దన్ధనిరోధం గరుపరిణామం, చిత్తం ఖిప్పనిరోధం లహుపరిణామం, రూపం పన అరూపం అరూపం వా రూపం ఓహాయ పవత్తితుం న సక్కోన్తి. ద్విన్నమ్పి ఏకప్పమాణావ పవత్తి. తత్రాయం ఉపమా – ఏకో పురిసో లకుణ్టకపాదో, ఏకో దీఘపాదో. తేసు ఏకతో మగ్గం గచ్ఛన్తేసు యావ దీఘపాదో ఏకపదవారం అక్కమతి, తావ ఇతరో పదే పదం అక్కమిత్వా సోళసపదవారేన గచ్ఛతి. దీఘపాదో లకుణ్టకపాదస్స సోళస పదవారే అత్తనో పాదం అఞ్ఛిత్వా ఆకడ్ఢిత్వా ఏకమేవ పదవారం కరోతి. ఇతి ఏకోపి ఏకం అతిక్కమితుం న సక్కోతి. ద్విన్నమ్పి గమనం ఏకప్పమాణమేవ హోతి. ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. లకుణ్టకపాదపురిసో వియ అరూపం; దీఘపాదపురిసో వియ రూపం; దీఘపాదస్స ఏకం పదవారం అక్కమణకాలే ఇతరస్స సోళసపదవారఅక్కమనం వియ రూపే ధరన్తేయేవ అరూపధమ్మేసు సోళసన్నం చిత్తానం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝనం; ద్విన్నం పురిసానం లకుణ్టకపాదపురిసస్స సోళస పదవారే ఇతరస్స అత్తనో పాదం అఞ్ఛిత్వా ఆకడ్ఢిత్వా ఏకపదవారకరణం వియ రూపస్స సత్తరసమేన చిత్తేన సద్ధిం నిరుజ్ఝనం; ద్విన్నం పురిసానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనోహాయ ఏకప్పమాణేనేవ గమనం వియ అరూపస్స రూపం రూపస్స అరూపం అనోహాయ ఏకప్పమాణేనేవ పవత్తనన్తి. ఏవం ‘అద్ధానపరిచ్ఛేదతో’ వేదితబ్బా.

‘ఏకుప్పాదనానానిరోధతో’తి ఇదం పచ్ఛిమకమ్మజం ఠపేత్వా దీపేతబ్బం. పఠమఞ్హి పటిసన్ధిచిత్తం, దుతియం భవఙ్గం, తతియం భవఙ్గం…పే… సోళసమం భవఙ్గం. తేసు ఏకేకస్స ఉప్పాదట్ఠితిభఙ్గవసేన తయో తయో ఖణా. తత్థ ఏకేకస్స చిత్తస్స తీసు తీసు ఖణేసు సమతింస సమతింస కమ్మజరూపాని ఉప్పజ్జన్తి. తేసు పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే సముట్ఠితం కమ్మజరూపం సత్తరసమస్స భవఙ్గచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతి; ఠితిక్ఖణే సముట్ఠితం ఠితిక్ఖణేయేవ; భఙ్గక్ఖణే సముట్ఠితం భఙ్గక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతి. ఏవం దుతియభవఙ్గచిత్తం ఆదిం కత్వా అత్తనో అత్తనో సత్తరసమేన చిత్తేన సద్ధిం యోజేత్వా నయో నేతబ్బో. ఇతి సోళస తికా అట్ఠచత్తాలీస హోన్తి. అయం అట్ఠచత్తాలీసకమ్మజరూపపవేణీ నామ. సా పనేసా రత్తిఞ్చ దివా చ ఖాదన్తానమ్పి భుఞ్జన్తానమ్పి సుత్తానమ్పి పమత్తానమ్పి నదీసోతో వియ ఏకన్తం పవత్తతి యేవాతి. ఏవం ‘ఏకుప్పాదనానానిరోధతో’ వేదితబ్బా.

‘నానుప్పాదఏకనిరోధతా’ పచ్ఛిమకమ్మజేన దీపేతబ్బా. తత్థ ఆయుసంఖారపరియోసానే సోళసన్నం చిత్తానం వారే సతి హేట్ఠాసోళసకం ఉపరిసోళసకన్తి ద్వే ఏకతో యోజేతబ్బాని. హేట్ఠాసోళసకస్మిఞ్హి పఠమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే సముట్ఠితం సమతింసకమ్మజరూపం ఉపరిసోళసకస్మిం పఠమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతి; ఠితిక్ఖణే సముట్ఠితం తస్స ఠితిక్ఖణేయేవ భఙ్గక్ఖణే సముట్ఠితం తస్స భఙ్గక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతి. హేట్ఠిమసోళసకస్మిం పన దుతియచిత్తస్స…పే… సోళసమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే సముట్ఠితం సమతింసకమ్మజరూపం చుతిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతి; తస్స ఠితిక్ఖణే సముట్ఠితం చుతిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణేయేవ; భఙ్గక్ఖణే సముట్ఠితం చుతిచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతి. తతో పట్ఠాయ కమ్మజరూపపవేణీ న పవత్తతి. యది పవత్తేయ్య, సత్తా అక్ఖయా అవయా అజరా అమరా నామ భవేయ్యుం.

ఏత్థ పన యదేతం ‘సత్తరసమస్స భవఙ్గచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ నిరుజ్ఝతీ’తిఆదినా నయేన ‘ఏకస్స చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం రూపం అఞ్ఞస్స ఉప్పాదక్ఖణే నిరుజ్ఝతీ’తి అట్ఠకథాయం ఆగతత్తా వుత్తం, తం ‘‘యస్స కాయసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతి, తస్స చిత్తసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝతీ’’తి? ‘‘ఆమన్తా’’తి (యమ. ౨.సఙ్ఖారయమక.౭౯) ఇమాయ పాళియా విరుజ్ఝతి. కథం? కాయసఙ్ఖారో హి చిత్తసముట్ఠానో అస్సాసపస్సాసవాతో. చిత్తసముట్ఠానరూపఞ్చ చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పజ్జిత్వా యావ అఞ్ఞాని సోళస చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి తావ తిట్ఠతి. తేసం సోళసన్నం సబ్బపచ్ఛిమేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతి. ఇతి యేన చిత్తేన సద్ధిం ఉప్పజ్జతి, తతో పట్ఠాయ సత్తరసమేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతి; న కస్సచి చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే వా ఠితిక్ఖణే వా నిరుజ్ఝతి, నాపి ఠితిక్ఖణే వా భఙ్గక్ఖణే వా ఉప్పజ్జతి. ఏసా చిత్తసముట్ఠానరూపస్స ధమ్మతాతి నియమతో చిత్తసఙ్ఖారేన సద్ధిం ఏకక్ఖణే నిరుజ్ఝనతో ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తం.

యో చాయం చిత్తసముట్ఠానస్స ఖణనియమో వుత్తో కమ్మాదిసముట్ఠానస్సాపి అయమేవ ఖణనియమో. తస్మా పటిసన్ధిచిత్తేన సహుప్పన్నం కమ్మజరూపం తతో పట్ఠాయ సత్తరసమేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతి. పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణే ఉప్పన్నం అట్ఠారసమస్స ఉప్పాదక్ఖణే నిరుజ్ఝతి. పటిసన్ధిచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే ఉప్పన్నం అట్ఠారసమస్స ఠానక్ఖణే నిరుజ్ఝతీతి ఇమినా నయేనేత్థ యోజనా కాతబ్బా. తతో పరం పన ఉతుసముట్ఠానికపవేణీయేవ తిట్ఠతి. ‘నీహరిత్వా ఝాపేథా’తి వత్తబ్బం హోతి. ఏవం ‘నానుప్పాదఏకనిరోధతో’ వేదితబ్బా.

‘ఏకుప్పాదఏకనిరోధతో’తి రూపం పన రూపేన సహ ఏకుప్పాదం ఏకనిరోధం. అరూపం అరూపేన సహ ఏకుప్పాదం ఏకనిరోధం. ఏవం ‘ఏకుప్పాదఏకనిరోధతో’ వేదితబ్బా.

‘నానుప్పాదనానానిరోధతా’ పన చతుసన్తతిరూపేన దీపేతబ్బా. ఇమస్స హి ఉద్ధం పాదతలా అధో కేసమత్థకా తచపరియన్తస్స సరీరస్స తత్థ తత్థ చతుసన్తతిరూపం ఘనపుఞ్జభావేన వత్తతి. ఏవం వత్తమానస్సాపిస్స న ఏకుప్పాదాదితా సల్లక్ఖేతబ్బా. యథా పన ఉపచికరాజి వా కిపిల్లికరాజి వా ఓలోకియమానా ఏకాబద్ధా వియ హోతి, న పన ఏకాబద్ధా. అఞ్ఞిస్సా హి సీససన్తికే అఞ్ఞిస్సా సీసమ్పి ఉదరమ్పి పాదాపి, అఞ్ఞిస్సా ఉదరసన్తికే అఞ్ఞిస్సా సీసమ్పి ఉదరమ్పి పాదాపి, అఞ్ఞిస్సా పాదసన్తికే అఞ్ఞిస్సా సీసమ్పి ఉదరమ్పి పాదాపి హోన్తి. ఏవమేవ చతుసన్తతిరూపానమ్పి అఞ్ఞస్స ఉప్పాదక్ఖణే అఞ్ఞస్స ఉప్పాదోపి హోతి ఠితిపి భఙ్గోపి, అఞ్ఞస్స ఠితిక్ఖణే అఞ్ఞస్స ఉప్పాదోపి హోతి ఠితిపి భఙ్గోపి, అఞ్ఞస్స భఙ్గక్ఖణే అఞ్ఞస్స ఉప్పాదోపి హోతి ఠితిపి భఙ్గోపి. ఏవమేత్థ ‘నానుప్పాదనానానిరోధతా’ వేదితబ్బా.

‘అతీతాదీని’ పన దూరదుకపరియోసానాని పాళియం ఆగతానేవ. ‘పచ్చయసముట్ఠానాని’పి ‘‘కమ్మజం, కమ్మపచ్చయం, కమ్మపచ్చయఉతుసముట్ఠాన’’న్తిఆదినా (ధ. స. అట్ఠ. ౯౭౫) నయేన హేట్ఠా కథితానియేవ. పఞ్చపి పన ఖన్ధా పరినిప్ఫన్నావ హోన్తి, నో అపరినిప్ఫన్నా; సఙ్ఖతావ నో అసఙ్ఖతా; అపిచ నిప్ఫన్నాపి హోన్తియేవ. సభావధమ్మేసు హి నిబ్బానమేవేకం అపరినిప్ఫన్నం అనిప్ఫన్నఞ్చ. నిరోధసమాపత్తి పన నామపఞ్ఞత్తి చ కథన్తి? నిరోధసమాపత్తి లోకియలోకుత్తరాతి వా సఙ్ఖతాసఙ్ఖతాతి వా పరినిప్ఫన్నాపరినిప్ఫన్నాతి వా న వత్తబ్బా. నిప్ఫన్నా పన హోతి సమాపజ్జన్తేన సమాపజ్జితబ్బతో. తథా నామపఞ్ఞత్తి. సాపి హి లోకియాదిభేదం న లభతి; నిప్ఫన్నా పన హోతి నో అనిప్ఫన్నా; నామగ్గహణఞ్హి గణ్హన్తోవ గణ్హాతీతి.

కమాదివినిచ్ఛయకథా

ఏవం పకిణ్ణకతో ఖన్ధే విదిత్వా పున ఏతేసుయేవ –

ఖన్ధేసు ఞాణభేదత్థం, కమతోథ విసేసతో;

అనూనాధికతో చేవ, ఉపమాతో తథేవ చ.

దట్ఠబ్బతో ద్విధా ఏవం, పస్సన్తస్సత్థసిద్ధితో;

వినిచ్ఛయనయో సమ్మా, విఞ్ఞాతబ్బో విభావినా.

తత్థ ‘కమతో’తి ఇధ ఉప్పత్తిక్కమో, పహానక్కమో, పటిపత్తిక్కమో, భూమిక్కమో, దేసనాక్కమోతి బహువిధో కమో.

తత్థ ‘‘పఠమం కలలం హోతి, కలలా హోతి అబ్బుద’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౩౫) ఏవమాది ఉప్పత్తిక్కమో. ‘‘దస్సనేన పహాతబ్బా ధమ్మా, భావనాయ పహాతబ్బా ధమ్మా’’తి (ధ. స. తికమాతికా ౮) ఏవమాది పహానక్కమో. ‘‘సీలవిసుద్ధి, చిత్తవిసుద్ధీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౫౯; పటి. మ. ౩.౪౧) ఏవమాది పటిపత్తిక్కమో. ‘‘కామావచరా, రూపావచరా’’తి ఏవమాది భూమిక్కమో. ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా’’తి (దీ. ని. ౩.౧౪౫) వా ‘‘దానకథం సీలకథ’’న్తి (మ. ని. ౨.౬౯; దీ. ని. ౧.౨౯౮) వా ఏవమాది దేసనాక్కమో. తేసు ఇధ ఉప్పత్తిక్కమో తావ న యుజ్జతి, కలలాదీనం వియ ఖన్ధానం పుబ్బాపరియవవత్థానేన అనుప్పత్తితో; న పహానక్కమో కుసలాబ్యాకతానం అప్పహాతబ్బతో; న పటిపత్తిక్కమో అకుసలానం అప్పటిపజ్జనీయతో; న భూమిక్కమో వేదనాదీనం చతుభూమకపరియాపన్నత్తా.

దేసనాక్కమో పన యుజ్జతి. అభేదేన హి యం పఞ్చసు ఖన్ధేసు అత్తగ్గాహపతితం వేనేయ్యజనం సమూహఘనవినిబ్భోగదస్సనేన అత్తగ్గాహతో మోచేతుకామో భగవా హితకామో తస్స జనస్స సుఖగ్గహణత్థం చక్ఖుఆదీనమ్పి విసయభూతం ఓళారికం పఠమం రూపక్ఖన్ధం దేసేసి. తతో ఇట్ఠానిట్ఠరూపసంవేదితం వేదనం, యం వేదయతి తం సఞ్జానాతీతి ఏవం వేదనావిసయస్స ఆకారగ్గాహికం సఞ్ఞం, సఞ్ఞావసేన అభిసఙ్ఖారకే సఙ్ఖారే, తేసం వేదనాదీనం నిస్సయం అధిపతిభూతఞ్చ విఞ్ఞాణన్తి ఏవం తావ ‘కమతో’ వినిచ్ఛయనయో విఞ్ఞాతబ్బో.

‘విసేసతో’తి ఖన్ధానఞ్చ ఉపాదానక్ఖన్ధానఞ్చ విసేసతో. కో పన తేసం విసేసో? ఖన్ధా తావ అవిసేసతో వుత్తా, ఉపాదానక్ఖన్ధా సాసవఉపాదానీయభావేన విసేసేత్వా. యథాహ –

‘‘పఞ్చ, భిక్ఖవే, ఖన్ధే దేసేస్సామి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే చ, తం సుణాథ. కతమే చ, భిక్ఖవే, పఞ్చక్ఖన్ధా? యం కిఞ్చి, భిక్ఖవే, రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం…పే… సన్తికే వా – అయం వుచ్చతి, రూపక్ఖన్ధో. యా కాచి వేదనా…పే… యా కాచి సఞ్ఞా…పే… యే కేచి సఙ్ఖారా…పే… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం …పే… సన్తికే వా – అయం వుచ్చతి, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, పఞ్చక్ఖన్ధా. కతమే చ, భిక్ఖవే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా? యం కిఞ్చి, భిక్ఖవే, రూపం…పే… సన్తికే వా సాసవం ఉపాదానియం – అయం వుచ్చతి, రూపూపాదానక్ఖన్ధో. యా కాచి వేదనా…పే… యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం…పే… సన్తికే వా సాసవం ఉపాదానియం – అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా’’తి (సం. ని. ౩.౪౮).

ఏత్థ చ యథా వేదనాదయో అనాసవాపి సాసవాపి అత్థి, న ఏవం రూపం. యస్మా పనస్స రాసట్ఠేన ఖన్ధభావో యుజ్జతి తస్మా ఖన్ధేసు వుత్తం. యస్మా రాసట్ఠేన చ సాసవట్ఠేన చ ఉపాదానక్ఖన్ధభావో యుజ్జతి తస్మా ఉపాదానక్ఖన్ధేసు వుత్తం. వేదనాదయో పన అనాసవావ ఖన్ధేసు వుత్తా, సాసవా ఉపాదానక్ఖన్ధేసు. ‘ఉపాదానక్ఖన్ధా’తి ఏత్థ చ ఉపాదానగోచరా ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. ఇధ పన సబ్బేపేతే ఏకజ్ఝం కత్వా ఖన్ధాతి అధిప్పేతా.

‘అనూనాధికతో’తి కస్మా పన భగవతా పఞ్చేవ ఖన్ధా వుత్తా అనూనా అనధికాతి? సబ్బసఙ్ఖతసభాగేకసఙ్గహతో, అత్తత్తనియగ్గాహవత్థుస్స ఏతప్పరమతో, అఞ్ఞేసఞ్చ తదవరోధతో. అనేకప్పభేదేసు హి సఙ్ఖతధమ్మేసు సభాగవసేన సఙ్గయ్హమానేసు రూపం రూపసభాగసఙ్గహవసేన ఏకో ఖన్ధో హోతి, వేదనా వేదనాసభాగసఙ్గహవసేన ఏకో ఖన్ధో హోతి. ఏస నయో సఞ్ఞాదీసుపి. తస్మా సబ్బసఙ్ఖతసభాగసఙ్గహతో పఞ్చేవ వుత్తా. ఏతపరమఞ్చేతం అత్తత్తనియగ్గాహవత్థు యదిదం రూపాదయో పఞ్చ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘రూపే ఖో, భిక్ఖవే, సతి రూపం ఉపాదాయ రూపం అభినివిస్స ఏవం దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి (సం. ని. ౩.౨౦౭). వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు…. విఞ్ఞాణే సతి విఞ్ఞాణం ఉపాదాయ విఞ్ఞాణం అభినివిస్స ఏవం దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి – ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’’తి. తస్మా అత్తత్తనియగ్గాహవత్థుస్స ఏతపరమతోపి పఞ్చేవ వుత్తా. యేపి చఞ్ఞే సీలాదయో పఞ్చ ధమ్మక్ఖన్ధా వుత్తా, తేపి సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నత్తా ఏత్థేవ అవరోధం గచ్ఛన్తి. తస్మా అఞ్ఞేసం తదవరోధతోపి పఞ్చేవ వుత్తాతి. ఏవం ‘అనూనాధికతో’ వినిచ్ఛయనయో విఞ్ఞాతబ్బో.

‘ఉపమాతో’తి ఏత్థ హి గిలానసాలూపమో రూపుపాదానక్ఖన్ధో గిలానూపమస్స విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధస్స వత్థుద్వారారమ్మణవసేన నివాసనట్ఠానతో, గేలఞ్ఞూపమో వేదనుపాదానక్ఖన్ధో ఆబాధకత్తా, గేలఞ్ఞసముట్ఠానూపమో సఞ్ఞుపాదానక్ఖన్ధో కామసఞ్ఞాదివసేన రాగాదిసమ్పయుత్తవేదనాసమ్భవా, అసప్పాయసేవనూపమో సఙ్ఖారుపాదానక్ఖన్ధో వేదనాగేలఞ్ఞస్స నిదానత్తా. ‘‘వేదనం వేదనత్తాయ సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తీ’’తి (సం. ని. ౩.౭౯) హి వుత్తం. తథా ‘‘అకుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా విపాకం కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పన్నం హోతి దుక్ఖసహగత’’న్తి (ధ. స. ౫౫౬). గిలానూపమో విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో వేదనాగేలఞ్ఞేన అపరిముత్తత్తా. అపిచ చారకకారణఅపరాధకారణకారకఅపరాధికూపమా ఏతే భాజనభోజనబ్యఞ్జనపరివేసకభుఞ్జకూపమా చాతి, ఏవం ‘ఉపమాతో’ వినిచ్ఛయనయో విఞ్ఞాతబ్బో.

‘దట్ఠబ్బతో ద్విధా’తి సఙ్ఖేపతో విత్థారతో చాతి ఏవం ద్విధా దట్ఠబ్బతో పేత్థ వినిచ్ఛయనయో విఞ్ఞాతబ్బో. సఙ్ఖేపతో హి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా ఆసివిసూపమే (సం. ని. ౪.౨౩౮) వుత్తనయేన ఉక్ఖిత్తాసికపచ్చత్థికతో, భారసుత్తవసేన (సం. ని. ౩.౨౨) భారతో, ఖజ్జనీయపరియాయవసేన (సం. ని. ౩.౭౯) ఖాదకతో, యమకసుత్తవసేన (సం. ని. ౩.౮౫) అనిచ్చదుక్ఖానత్తసఙ్ఖతవధకతో దట్ఠబ్బా.

విత్థారతో పనేత్థ ఫేణపిణ్డో వియ రూపం దట్ఠబ్బం, ఉదకపుబ్బుళో వియ వేదనా, మరీచికా వియ సఞ్ఞా, కదలిక్ఖన్ధో వియ సఙ్ఖారా, మాయా వియ విఞ్ఞాణం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఫేణపిణ్డూపమం రూపం, వేదనా పుబ్బుళూపమా;

మరీచికూపమా సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా కదలూపమా;

మాయూపమఞ్చ విఞ్ఞాణం, దేసితాదిచ్చబన్ధునా’’తి. (సం. ని. ౩.౯౫);

తత్థ రూపాదీనం ఫేణపిణ్డాదీహి ఏవం సదిసతా వేదితబ్బా – యథా హి ఫేణపిణ్డో నిస్సారోవ ఏవం రూపమ్పి నిచ్చసారధువసారఅత్తసారవిరహేన నిస్సారమేవ. యథా చ సో ‘ఇమినా పత్తం వా థాలకం వా కరిస్సామీ’తి గహేతుం న సక్కా, గహితోపి తమత్థం న సాధేతి భిజ్జతేవ; ఏవం రూపమ్పి ‘నిచ్చ’న్తి వా ‘ధువ’న్తి వా ‘అహ’న్తి వా ‘మమ’న్తి వా గహేతుం న సక్కా, గహితమ్పి న తథా తిట్ఠతి, అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా అసుభఞ్ఞేవ హోతీతి. ఏవం ‘ఫేణపిణ్డసదిసమేవ’ హోతి.

యథా వా పన ఫేణపిణ్డో ఛిద్దావఛిద్దో అనేకసన్ధిఘటితో బహూన్నం ఉదకసప్పాదీనం పాణానం ఆవాసో, ఏవం రూపమ్పి ఛిద్దావఛిద్దం అనేకసన్ధిఘటితం. కులవసేన చేత్థ అసీతి కిమికులాని వసన్తి. తదేవ తేసం సూతిఘరమ్పి వచ్చకుటిపి గిలానసాలాపి సుసానమ్పి. న తే అఞ్ఞత్థ గన్త్వా గబ్భవుట్ఠానాదీని కరోన్తి. ఏవమ్పి ఫేణపిణ్డసదిసం. యథా చ ఫేణపిణ్డో ఆదితోవ బదరపక్కమత్తో హుత్వా అనుపుబ్బేన పబ్బతకూటమత్తోపి హోతి, ఏవం రూపమ్పి ఆదితో కలలమత్తం హుత్వా అనుపుబ్బేన బ్యామమత్తమ్పి గోమహింసహత్థిఆదీనం వసేన పబ్బతకూటమత్తమ్పి హోతి, మచ్ఛకచ్ఛపాదీనం వసేన అనేకయోజనసతప్పమాణమ్పి. ఏవమ్పి ఫేణపిణ్డసదిసం. యథా చ ఫేణపిణ్డో ఉట్ఠితమత్తోపి భిజ్జతి, థోకం గన్త్వాపి, సముద్దం పత్వా పన అవస్సమేవ భిజ్జతి; ఏవమేవ రూపమ్పి కలలభావేపి భిజ్జతి, అబ్బుదాదిభావే, అన్తరా పన అభేజ్జమానమ్పి వస్ససతాయుకానం వస్ససతం పత్వా అవస్సమేవ భిజ్జతి, మరణముఖే చుణ్ణవిచుణ్ణం హోతి. ఏవమ్పి ఫేణపిణ్డసదిసం.

యథా పన పుబ్బుళో అసారో, ఏవం వేదనాపి. యథా చ సో అబలో, అగయ్హుపగో, న సక్కా తం గహేత్వా ఫలకం వా ఆసనం వా కాతుం, గహితగ్గహితోపి భిజ్జతేవ; ఏవం వేదనాపి అబలా, అగయ్హుపగా, న సక్కా ‘నిచ్చా’తి వా ‘ధువా’తి వా గహేతుం, గహితాపి న తథా తిట్ఠతి. ఏవం అగయ్హుపగతాయపి వేదనా ‘పుబ్బుళసదిసా’. యథా పన తస్మిం తస్మిం ఉదకబిన్దుమ్హి పుబ్బుళో ఉప్పజ్జతి చేవ నిరుజ్ఝతి చ, న చిరట్ఠితికో హోతి; ఏవం వేదనాపి ఉప్పజ్జతి చేవ నిరుజ్ఝతి చ, న చిరట్ఠితికా హోతి, ఏకచ్ఛరక్ఖణే కోటిసతసహస్ససఙ్ఖ్యా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి. యథా చ పుబ్బుళో ఉదకతలం, ఉదకబిన్దుం, ఉదకజల్లకం సఙ్కడ్ఢిత్వా పుటం కత్వా గహణవాతఞ్చాతి చత్తారి కారణాని పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి; ఏవం వేదనాపి వత్థుం, ఆరమ్మణం, కిలేసజాలం, ఫస్ససఙ్ఘట్టనఞ్చాతి చత్తారి కారణాని పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి. ఏవమ్పి వేదనా పుబ్బుళసదిసా.

సఞ్ఞాపి అసారకట్ఠేన ‘మరీచిసదిసా’. తథా అగయ్హుపగట్ఠేన; న హి సక్కా తం గహేత్వా పివితుం వా న్హాయితుం వా భాజనం వా పూరేతుం. అపిచ యథా మరీచి విప్ఫన్దతి, సఞ్జాతూమివేగో వియ ఖాయతి; ఏవం నీలసఞ్ఞాదిభేదా సఞ్ఞాపి నీలాదిఅనుభవనత్థాయ ఫన్దతి విప్ఫన్దతి. యథా చ మరీచి మహాజనం విప్పలమ్భేతి, ‘పరిపుణ్ణవాపీ వియ పరిపుణ్ణనదీ వియ దిస్సతీ’తి వదాపేతి; ఏవం సఞ్ఞాపి విప్పలమ్భేతి, ‘ఇదం నీలకం సుభం సుఖం నిచ్చ’న్తి వదాపేతి. పీతకాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం విప్పలమ్భనేనాపి మరీచిసదిసా.

సఙ్ఖారాపి అసారకట్ఠేన ‘కదలిక్ఖన్ధసదిసా’. తథా అగయ్హుపగట్ఠేన. యథేవ హి కదలిక్ఖన్ధతో కిఞ్చి గహేత్వా న సక్కా గోపానసీఆదీనమత్థాయ ఉపనేతుం, ఉపనీతమ్పి న తథా హోతి; ఏవం సఙ్ఖారాపి న సక్కా నిచ్చాదివసేన గహేతుం, గహితాపి న తథా హోన్తి. యథా చ కదలిక్ఖన్ధో బహువట్టిసమోధానో హోతి, ఏవం సఙ్ఖారక్ఖన్ధోపి బహుధమ్మసమోధానో. యథా చ కదలిక్ఖన్ధో నానాలక్ఖణో, అఞ్ఞోయేవ హి బాహిరాయ పత్తవట్టియా వణ్ణో, అఞ్ఞో తతో అబ్భన్తరబ్భన్తరానం; ఏవమేవ సఙ్ఖారక్ఖన్ధోపి అఞ్ఞదేవ ఫస్సస్స లక్ఖణం, అఞ్ఞం చేతనాదీనం. సమోధానేత్వా పన సఙ్ఖారక్ఖన్ధోత్వేవ వుచ్చతీతి. ఏవమ్పి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో కదలిక్ఖన్ధసదిసో.

విఞ్ఞాణమ్పి అసారకట్ఠేన ‘మాయాసదిసం’. తథా అగయ్హుపగట్ఠేన. యథా చ మాయా ఇత్తరా లహుపచ్చుపట్ఠానా, ఏవం విఞ్ఞాణం. తఞ్హి తతోపి ఇత్తరతరఞ్చేవ లహుపచ్చుపట్ఠానతరఞ్చ. తేనేవ హి చిత్తేన పురిసో ఆగతో వియ, గతో వియ, ఠితో వియ, నిసిన్నో వియ హోతి. అఞ్ఞదేవ చాగమనకాలే చిత్తం, అఞ్ఞం గమనకాలాదీసు. ఏవమ్పి విఞ్ఞాణం మాయాసదిసం. మాయా చ మహాజనం వఞ్చేతి, యం కిఞ్చిదేవ ‘ఇదం సువణ్ణం రజతం ముత్తా’తిపి గహాపేతి. విఞ్ఞాణమ్పి మహాజనం వఞ్చేతి, తేనేవ చిత్తేన ఆగచ్ఛన్తం వియ, గచ్ఛన్తం వియ, ఠితం వియ, నిసిన్నం వియ కత్వా గాహాపేతి. అఞ్ఞదేవ చ ఆగమనే చిత్తం, అఞ్ఞం గమనాదీసు. ఏవమ్పి విఞ్ఞాణం మాయాసదిసం. విసేసతో చ సుభారమ్మణమ్పి ఓళారికమ్పి అజ్ఝత్తికరూపం అసుభన్తి దట్ఠబ్బం. వేదనా తీహి దుక్ఖతాహి అవినిముత్తతో దుక్ఖాతి సఞ్ఞాసఙ్ఖారా అవిధేయ్యతో అనత్తాతి విఞ్ఞాణం ఉదయబ్బయధమ్మతో అనిచ్చన్తి దట్ఠబ్బం.

‘ఏవం పస్సన్తస్సత్థసిద్ధితో’తి ఏవఞ్చ సఙ్ఖేపవిత్థారవసేన ద్విధా పస్సతో యా అత్థసిద్ధి హోతి, తతోపి వినిచ్ఛయనయో విఞ్ఞాతబ్బో, సేయ్యథిదం – సఙ్ఖేపతో తావ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేసు ఉక్ఖిత్తాసికపచ్చత్థికాదిభావేన పస్సన్తో ఖన్ధేహి న విహఞ్ఞతి. విత్థారతో పన రూపాదీని ఫేణపిణ్డాదిసదిసభావేన పస్సన్తో న అసారేసు సారదస్సీ హోతి. విసేసతో చ అజ్ఝత్తికరూపం అసుభతో పస్సన్తో కబళీకారాహారం పరిజానాతి, అసుభే సుభన్తి విపల్లాసం పజహతి, కామోఘం ఉత్తరతి, కామయోగేన విసంయుజ్జతి, కామాసవేన అనాసవో హోతి, అభిజ్ఝాకాయగన్థం భిన్దతి, కాముపాదానం న ఉపాదియతి. వేదనం దుక్ఖతో పస్సన్తో ఫస్సాహారం పరిజానాతి, దుక్ఖే సుఖన్తి విపల్లాసం పజహతి, భవోఘం ఉత్తరతి, భవయోగేన విసంయుజ్జతి, భవాసవేన అనాసవో హోతి, బ్యాపాదకాయగన్థం భిన్దతి, సీలబ్బతుపాదానం న ఉపాదియతి. సఞ్ఞం సఙ్ఖారే చ అనత్తతో పస్సన్తో మనోసఞ్చేతనాహారం పరిజానాతి, అనత్తని అత్తాతి విపల్లాసం పజహతి, దిట్ఠోఘం ఉత్తరతి, దిట్ఠియోగేన విసంయుజ్జతి, దిట్ఠాసవేన అనాసవో హోతి, ఇదం సచ్చాభినివేసకాయగన్థం భిన్దతి, అత్తవాదుపాదానం న ఉపాదియతి. విఞ్ఞాణం అనిచ్చతో పస్సన్తో విఞ్ఞాణాహారం పరిజానాతి, అనిచ్చే నిచ్చన్తి విపల్లాసం పజహతి, అవిజ్జోఘం ఉత్తరతి, అవిజ్జాయోగేన విసంయుజ్జతి, అవిజ్జాసవేన అనాసవో హోతి, సీలబ్బతపరామాసకాయగన్థం భిన్దతి, దిట్ఠుపాదానం న ఉపాదియతి.

ఏవం మహానిసంసం, వధకాదివసేన దస్సనం యస్మా;

తస్మా ఖన్ధే ధీరో, వధకాదివసేన పస్సేయ్యాతి.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా.