౨. వేదనాక్ఖన్ధనిద్దేసో

౮. వేదనాక్ఖన్ధనిద్దేసాదీసు హేట్ఠా వుత్తసదిసం పహాయ అపుబ్బమేవ వణ్ణయిస్సామ. యా కాచి వేదనాతి చతుభూమికవేదనం పరియాదియతి. సుఖా వేదనాతిఆదీని అతీతాదివసేన నిద్దిట్ఠవేదనం సభావతో దస్సేతుం వుత్తాని. తత్థ సుఖా వేదనా అత్థి కాయికా, అత్థి చేతసికా. తథా దుక్ఖా వేదనా. అదుక్ఖమసుఖా పన చక్ఖాదయో పసాదకాయే సన్ధాయ పరియాయేన ‘అత్థి కాయికా, అత్థి చేతసికా’. తత్థ సబ్బాపి కాయికా కామావచరా. తథా చేతసికా దుక్ఖా వేదనా. చేతసికా సుఖా పన తేభూమికా. అదుక్ఖమసుఖా చతుభూమికా. తస్సా సబ్బప్పకారాయపి సన్తతివసేన, ఖణాదివసేన చ అతీతాదిభావో వేదితబ్బో.

తత్థ సన్తతివసేన ఏకవీథిఏకజవనఏకసమాపత్తిపరియాపన్నా, ఏకవిధవిసయసమాయోగప్పవత్తా చ పచ్చుప్పన్నా. తతో పుబ్బే అతీతా, పచ్ఛా అనాగతా. ఖణాదివసేన ఖణత్తయపరియాపన్నా పుబ్బన్తాపరన్తమజ్ఝగతా సకిచ్చఞ్చ కురుమానా వేదనా పచ్చుప్పన్నా. తతో పుబ్బే అతీతా, పచ్ఛా అనాగతా. తత్థ ఖణాదివసేన అతీతాదిభావం సన్ధాయ అయం నిద్దేసో కతోతి వేదితబ్బో.

౧౧. ఓళారికసుఖుమనిద్దేసే అకుసలా వేదనాతిఆదీని జాతితో ఓళారికసుఖుమభావం దస్సేతుం వుత్తాని. దుక్ఖా వేదనా ఓళారికాతిఆదీని సభావతో. అసమాపన్నస్స వేదనాతిఆదీని పుగ్గలతో. సాసవాతిఆదీని లోకియలోకుత్తరతో ఓళారికసుఖుమభావం దస్సేతుం వుత్తాని. తత్థ అకుసలా తావ సదరథట్ఠేన దుక్ఖవిపాకట్ఠేన చ ఓళారికా. కుసలా నిద్దరథట్ఠేన సుఖవిపాకట్ఠేన చ సుఖుమా. అబ్యాకతా నిరుస్సాహట్ఠేన అవిపాకట్ఠేన చ సుఖుమా. కుసలాకుసలా సఉస్సాహట్ఠేన సవిపాకట్ఠేన చ ఓళారికా. అబ్యాకతా వుత్తనయేనేవ సుఖుమా.

దుక్ఖా అసాతట్ఠేన దుక్ఖట్ఠేన చ ఓళారికా. సుఖా సాతట్ఠేన సుఖట్ఠేన చ సుఖుమా. అదుక్ఖమసుఖా సన్తట్ఠేన పణీతట్ఠేన చ సుఖుమా. సుఖదుక్ఖా ఖోభనట్ఠేన ఫరణట్ఠేన చ ఓళారికా. సుఖవేదనాపి హి ఖోభేతి ఫరతి. తథా దుక్ఖవేదనాపి. సుఖఞ్హి ఉప్పజ్జమానం సకలసరీరం ఖోభేన్తం ఆలుళేన్తం అభిసన్దయమానం మద్దయమానం ఛాదయమానం సీతోదకఘటేన ఆసిఞ్చయమానం వియ ఉప్పజ్జతి. దుక్ఖం ఉప్పజ్జమానం తత్తఫాలం అన్తో పవేసన్తం వియ తిణుక్కాయ బహి ఝాపయమానం వియ ఉప్పజ్జతి. అదుక్ఖమసుఖా పన వుత్తనయేనేవ సుఖుమా. అసమాపన్నస్స వేదనా నానారమ్మణే విక్ఖిత్తభావతో ఓళారికా. సమాపన్నస్స వేదనా ఏకత్తనిమిత్తేయేవ చరతీతి సుఖుమా. సాసవా ఆసవుప్పత్తిహేతుతో ఓళారికా. ఆసవచారో నామ ఏకన్తఓళారికో. అనాసవా వుత్తవిపరియాయేన సుఖుమా.

తత్థ ఏకో నేవ కుసలత్తికే కోవిదో హోతి, న వేదనాత్తికే. సో ‘కుసలత్తికం రక్ఖామీ’తి వేదనాత్తికం భిన్దతి; ‘వేదనాత్తికం రక్ఖామీ’తి కుసలత్తికం భిన్దతి. ఏకో ‘తికం రక్ఖామీ’తి భూమన్తరం భిన్దతి. ఏకో న భిన్దతి. కథం? ‘‘సుఖదుక్ఖా వేదనా ఓళారికా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా సుఖుమా’’తి హి వేదనాత్తికే వుత్తం. తం ఏకో పటిక్ఖిపతి – న సబ్బా అదుక్ఖమసుఖా సుఖుమా. సా హి కుసలాపి అత్థి అకుసలాపి అబ్యాకతాపి. తత్థ కుసలాకుసలా ఓళారికా, అబ్యాకతా సుఖుమా. కస్మా? కుసలత్తికే పాళియం ఆగతత్తాతి. ఏవం కుసలత్తికో రక్ఖితో హోతి, వేదనాత్తికో పన భిన్నో.

కుసలాకుసలా వేదనా ఓళారికా, అబ్యాకతా వేదనా సుఖుమా’’తి యం పన కుసలత్తికే వుత్తం, తం ఏకో పటిక్ఖిపతి – న సబ్బా అబ్యాకతా సుఖుమా. సా హి సుఖాపి అత్థి దుక్ఖాపి అదుక్ఖమసుఖాపి. తత్థ సుఖదుక్ఖా ఓళారికా, అదుక్ఖమసుఖా సుఖుమా. కస్మా? వేదనాత్తికే పాళియం ఆగతత్తాతి. ఏవం వేదనాత్తికో రక్ఖితో హోతి, కుసలత్తికో పన భిన్నో. కుసలత్తికస్స పన ఆగతట్ఠానే వేదనాత్తికం అనోలోకేత్వా వేదనాత్తికస్స ఆగతట్ఠానే కుసలత్తికం అనోలోకేత్వా కుసలాదీనం కుసలత్తికలక్ఖణేన, సుఖాదీనం వేదనాత్తికలక్ఖణేన ఓళారికసుఖుమతం కథేన్తో న భిన్దతి నామ.

యమ్పి ‘‘కుసలాకుసలా వేదనా ఓళారికా, అబ్యాకతా వేదనా సుఖుమా’’తి కుసలత్తికే వుత్తం, తత్థేకో ‘కుసలా లోకుత్తరవేదనాపి సమానా ఓళారికా నామ, విపాకా అన్తమసో ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణసహజాతాపి సమానా సుఖుమా నామ హోతీ’తి వదతి. సో ఏవరూపం సన్తం పణీతం లోకుత్తరవేదనం ఓళారికం నామ కరోన్తో, ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం అహేతుకం హీనం జళం వేదనం సుఖుమం నామ కరోన్తో ‘తికం రక్ఖిస్సామీ’తి భూమన్తరం భిన్దతి నామ. తత్థ తత్థ భూమియం కుసలం పన తంతంభూమివిపాకేనేవ సద్ధిం యోజేత్వా కథేన్తో న భిన్దతి నామ. తత్రాయం నయో – కామావచరకుసలా హి ఓళారికా; కామావచరవిపాకా సుఖుమా. రూపావచరారూపావచరలోకుత్తరకుసలా ఓళారికా; రూపావచరారూపావచరలోకుత్తరవిపాకా సుఖుమాతి. ఇమినా నీహారేన కథేన్తో న భిన్దతి నామ.

తిపిటకచూళనాగత్థేరో పనాహ – ‘‘అకుసలే ఓళారికసుఖుమతా నామ న ఉద్ధరితబ్బా. తఞ్హి ఏకన్తఓళారికమేవ. లోకుత్తరేపి ఓళారికసుఖుమతా న ఉద్ధరితబ్బా. తఞ్హి ఏకన్తసుఖుమ’’న్తి. ఇమం కథం ఆహరిత్వా తిపిటకచూళాభయత్థేరస్స కథయింసు – ఏవం థేరేన కథితన్తి. తిపిటకచూళాభయత్థేరో ఆహ – ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేన అభిధమ్మం పత్వా ఏకపదస్సాపి ద్విన్నమ్పి పదానం ఆగతట్ఠానే నయం దాతుం యుత్తట్ఠానే నయో అదిన్నో నామ నత్థి, నయం కాతుం యుత్తట్ఠానే నయో అకతో నామ నత్థి. ఇధ పనేకచ్చో ‘ఆచరియో అస్మీ’తి విచరన్తో అకుసలే ఓళారికసుఖుమతం ఉద్ధరమానో కుక్కుచ్చాయతి. సమ్మాసమ్బుద్ధేన పన లోకుత్తరేపి ఓళారికసుఖుమతా ఉద్ధరితా’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా ఇదం సుత్తం ఆహరి – ‘‘తత్ర, భన్తే, యాయం పటిపదా దుక్ఖా దన్ధాభిఞ్ఞా, అయం, భన్తే, పటిపదా ఉభయేనేవ హీనా అక్ఖాయతి – దుక్ఖత్తా దన్ధత్తా చా’’తి (దీ. ని. ౩.౧౫౨). ఏత్థ హి చతస్సో పటిపదా లోకియలోకుత్తరమిస్సకా కథితా.

తం తం వా పనాతి ఏత్థ న హేట్ఠిమనయో ఓలోకేతబ్బో. తంతంవాపనవసేనేవ కథేతబ్బం. దువిధా హి అకుసలా – లోభసహగతా దోససహగతా చ. తత్థ దోససహగతా ఓళారికా, లోభసహగతా సుఖుమా. దోససహగతాపి దువిధా – నియతా అనియతా చ. తత్థ నియతా ఓళారికా, అనియతా సుఖుమా. నియతాపి కప్పట్ఠితికా ఓళారికా, నోకప్పట్ఠితికా సుఖుమా. కప్పట్ఠితికాపి అసఙ్ఖారికా ఓళారికా, ససఙ్ఖారికా సుఖుమా. లోభసహగతాపి ద్విధా – దిట్ఠిసమ్పయుత్తా దిట్ఠివిప్పయుత్తా చ. తత్థ దిట్ఠిసమ్పయుత్తా ఓళారికా, దిట్ఠివిప్పయుత్తా సుఖుమా. దిట్ఠిసమ్పయుత్తాపి నియతా ఓళారికా, అనియతా సుఖుమా. సాపి అసఙ్ఖారికా ఓళారికా, ససఙ్ఖారికా సుఖుమా.

సఙ్ఖేపతో అకుసలం పత్వా యా విపాకం బహుం దేతి సా ఓళారికా, యా అప్పం సా సుఖుమా. కుసలం పత్వా పన అప్పవిపాకా ఓళారికా, బహువిపాకా సుఖుమా. చతుబ్బిధే కుసలే కామావచరకుసలా ఓళారికా, రూపావచరకుసలా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, అరూపావచరకుసలా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, లోకుత్తరకుసలా సుఖుమా. అయం తావ భూమీసు అభేదతో నయో.

భేదతో పన కామావచరా దానసీలభావనామయవసేన తివిధా. తత్థ దానమయా ఓళారికా, సీలమయా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, భావనామయా సుఖుమా. సాపి దుహేతుకా తిహేతుకాతి దువిధా. తత్థ దుహేతుకా ఓళారికా, తిహేతుకా సుఖుమా. తిహేతుకాపి ససఙ్ఖారికఅసఙ్ఖారికభేదతో దువిధా. తత్థ ససఙ్ఖారికా ఓళారికా, అసఙ్ఖారికా సుఖుమా. రూపావచరే పఠమజ్ఝానకుసలవేదనా ఓళారికా, దుతియజ్ఝానకుసలవేదనా సుఖుమా…పే… చతుత్థజ్ఝానకుసలవేదనా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, ఆకాసానఞ్చాయతనకుసలవేదనా సుఖుమా ఆకాసానఞ్చాయతనకుసలవేదనా ఓళారికా…పే…. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకుసలవేదనా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, విపస్సనాసహజాతా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, సోతాపత్తిమగ్గసహజాతా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా…పే… అరహత్తమగ్గసహజాతా సుఖుమా.

చతుబ్బిధే విపాకే కామావచరవిపాకవేదనా ఓళారికా, రూపావచరవిపాకవేదనా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా…పే… లోకుత్తరవిపాకవేదనా సుఖుమా. ఏవం తావ అభేదతో.

భేదతో పన కామావచరవిపాకా అత్థి అహేతుకా, అత్థి సహేతుకా. సహేతుకాపి అత్థి దుహేతుకా, అత్థి తిహేతుకా. తత్థ అహేతుకా ఓళారికా, సహేతుకా సుఖుమా. సాపి దుహేతుకా ఓళారికా, తిహేతుకా సుఖుమా. తత్థాపి ససఙ్ఖారికా ఓళారికా, అసఙ్ఖారికా సుఖుమా. పఠమజ్ఝానవిపాకా ఓళారికా, దుతియజ్ఝానవిపాకా సుఖుమా…పే… చతుత్థజ్ఝానవిపాకా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, ఆకాసానఞ్చాయతనవిపాకా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవిపాకా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, సోతాపత్తిఫలవేదనా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, సకదాగామి…పే… అరహత్తఫలవేదనా సుఖుమా.

తీసు కిరియాసు కామావచరకిరియవేదనా ఓళారికా, రూపావచరకిరియవేదనా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, అరూపావచరకిరియవేదనా సుఖుమా. ఏవం తావ అభేదతో. భేదతో పన అహేతుకాదివసేన భిన్నాయ కామావచరకిరియాయ అహేతుకకిరియవేదనా ఓళారికా, సహేతుకా సుఖుమా. సాపి దుహేతుకా ఓళారికా, తిహేతుకా సుఖుమా. తత్థాపి ససఙ్ఖారికా ఓళారికా, అసఙ్ఖారికా సుఖుమా. పఠమజ్ఝానే కిరియవేదనా ఓళారికా, దుతియజ్ఝానే సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, తతియే…పే… చతుత్థే సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, ఆకాసానఞ్చాయతనకిరియవేదనా సుఖుమా. సాపి ఓళారికా, విఞ్ఞాణఞ్చా…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకిరియవేదనా సుఖుమా. యా ఓళారికా సా హీనా. యా సుఖుమా సా పణీతా.

౧౩. దూరదుకనిద్దేసే అకుసలవేదనా విసభాగట్ఠేన విసంసట్ఠేన చ కుసలాబ్యాకతాహి దూరే. ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు దూరతా వేదితబ్బా. సచేపి హి అకుసలాదివేదనాసమఙ్గినో దుక్ఖాదివేదనాసమఙ్గినో చ తయో తయో జనా ఏకమఞ్చే నిసిన్నా హోన్తి, తేసమ్పి తా వేదనా విసభాగట్ఠేన విసంసట్ఠేన చ దూరేయేవ నామ. సమాపన్నవేదనాదిసమఙ్గీసుపి ఏసేవ నయో. అకుసలా పన అకుసలాయ సభాగట్ఠేన సరిక్ఖట్ఠేన చ సన్తికే నామ. ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు సన్తికతా వేదితబ్బా. సచేపి హి అకుసలాదివేదనాసమఙ్గీసు తీసు జనేసు ఏకో కామభవే, ఏకో రూపభవే, ఏకో అరూపభవే, తేసమ్పి తా వేదనా సభాగట్ఠేన సరిక్ఖట్ఠేన చ సన్తికేయేవ నామ. కుసలాదివేదనాసమఙ్గీసుపి ఏసేవ నయో.

తం తం వా పనాతి ఏత్థ హేట్ఠిమనయం అనోలోకేత్వా తం తం వాపనవసేనేవ కథేతబ్బం. కథేన్తేన చ న దూరతో సన్తికం ఉద్ధరితబ్బం, సన్తికతో పన దూరం ఉద్ధరితబ్బం. దువిధా హి అకుసలా – లోభసహగతా దోససహగతా చ. తత్థ లోభసహగతా లోభసహగతాయ సన్తికే నామ, దోససహగతాయ దూరే నామ. దోససహగతా దోససహగతాయ సన్తికే నామ, లోభసహగతాయ దూరే నామ. దోససహగతాపి నియతా నియతాయ సన్తికే నామాతి. ఏవం అనియతా. కప్పట్ఠితికఅసఙ్ఖారికససఙ్ఖారికభేదం లోభసహగతాదీసు చ దిట్ఠిసమ్పయుత్తాదిభేదం సబ్బం ఓళారికదుకనిద్దేసే విత్థారితవసేన అనుగన్త్వా ఏకేకకోట్ఠాసవేదనా తంతంకోట్ఠాసవేదనాయ ఏవ సన్తికే, ఇతరా ఇతరాయ దూరేతి వేదితబ్బాతి.

అయం వేదనాక్ఖన్ధనిద్దేసో.