౧. రూపక్ఖన్ధనిద్దేసో

౨. ఇదాని తే రూపక్ఖన్ధాదయో విభజిత్వా దస్సేతుం తత్థ కతమో రూపక్ఖన్ధోతిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి తేసు పఞ్చసు ఖన్ధేసు. కతమోతి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. రూపక్ఖన్ధోతి పుచ్ఛితధమ్మనిదస్సనం. ఇదాని తం విభజన్తో యం కిఞ్చి రూపన్తిఆదిమాహ. తత్థ యం కిఞ్చీతి అనవసేసపరియాదానం. రూపన్తి అతిప్పసఙ్గనియమనం. ఏవం పదద్వయేనాపి రూపస్స అనవసేసపరిగ్గహో కతో హోతి.

తత్థ కేనట్ఠేన రూపన్తి? రుప్పనట్ఠేన రూపం. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, రూపం వదేథ? రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా రూపన్తి వుచ్చతి. కేన రుప్పతి? సీతేనపి రుప్పతి, ఉణ్హేనపి రుప్పతి, జిఘచ్ఛాయపి రుప్పతి, పిపాసాయపి రుప్పతి, డంసమకసవాతాతపసరిసపసమ్ఫస్సేనపి రుప్పతి. రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా రూపన్తి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౩.౭౯).

తత్థ కిన్తి కారణపుచ్ఛా; కేన కారణేన రూపం వదేథ, కేన కారణేన తం రూపం నామాతి అత్థో. రుప్పతీతి ఏత్థ ఇతీతి కారణుద్దేసో. యస్మా రుప్పతి తస్మా రూపన్తి వుచ్చతీతి అత్థో. రుప్పతీతి కుప్పతి ఘట్టీయతి పీళియతి భిజ్జతీతి అత్థో. ఏవం ఇమినా ఏత్తకేన ఠానేన రుప్పనట్ఠేన రూపం వుత్తం. రుప్పనలక్ఖణేన రూపన్తిపి వత్తుం వట్టతి. రుప్పనలక్ఖణఞ్హేతం.

సీతేనపి రుప్పతీతిఆదీసు పన సీతేన తావ రుప్పనం లోకన్తరికనిరయే పాకటం. తిణ్ణం తిణ్ణఞ్హి చక్కవాళానం అన్తరే ఏకేకో లోకన్తరికనిరయో నామ హోతి అట్ఠయోజనసహస్సప్పమాణో, యస్స నేవ హేట్ఠా పథవీ అత్థి, న ఉపరి చన్దిమసూరియదీపమణిఆలోకో, నిచ్చన్ధకారో. తత్థ నిబ్బత్తసత్తానం తిగావుతో అత్తభావో హోతి. తే వగ్గులియో వియ పబ్బతపాదే దీఘపుథులేహి నఖేహి లగ్గిత్వా అవంసిరా ఓలమ్బన్తి. యదా సంసప్పన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హత్థపాసగతా హోన్తి అథ ‘భక్ఖో నో లద్ధో’తి మఞ్ఞమానా తత్థ బ్యావటా విపరివత్తిత్వా లోకసన్ధారకే ఉదకే పతన్తి, సీతవాతే పహరన్తేపి పక్కమధుకఫలాని వియ ఛిజ్జిత్వా ఉదకే పతన్తి. పతితమత్తావ అచ్చన్తఖారేన సీతోదకేన ఛిన్నచమ్మన్హారుమంసఅట్ఠీహి భిజ్జమానేహి తత్తతేలే పతితపిట్ఠపిణ్డి వియ పటపటాయమానా విలీయన్తి. ఏవం సీతేన రుప్పనం లోకన్తరికనిరయే పాకటం. మహింసకరట్ఠాదీసుపి హిమపాతసీతలేసు పదేసేసు ఏతం పాకటమేవ. తత్థ హి సత్తా సీతేన భిన్నచ్ఛిన్నసరీరా జీవితక్ఖయమ్పి పాపుణన్తి.

ఉణ్హేన రుప్పనం అవీచిమహానిరయే పాకటం. తత్థ హి తత్తాయ లోహపథవియా నిపజ్జాపేత్వా పఞ్చవిధబన్ధనాదికరణకాలే సత్తా మహాదుక్ఖం అనుభవన్తి.

జిఘచ్ఛాయ రుప్పనం పేత్తివిసయే చేవ దుబ్భిక్ఖకాలే చ పాకటం. పేత్తివిసయస్మిఞ్హి సత్తా ద్వే తీణి బుద్ధన్తరాని కిఞ్చిదేవ ఆమిసం హత్థేన గహేత్వా ముఖే పక్ఖిపన్తా నామ న హోన్తి. అన్తోఉదరం ఆదిత్తసుసిరరుక్ఖో వియ హోతి. దుబ్భిక్ఖే కఞ్జికమత్తమ్పి అలభిత్వా మరణప్పత్తానం పమాణం నామ నత్థి.

పిపాసాయ రుప్పనం కాలకఞ్జికాదీసు పాకటం. తత్థ హి సత్తా ద్వే తీణి బుద్ధన్తరాని హదయతేమనమత్తం వా జివ్హాతేమనమత్తం వా ఉదకబిన్దుం లద్ధుం న సక్కోన్తి. ‘పానీయం పివిస్సామా’తి నదిం గతానమ్పి నదీ వాలికాతలం సమ్పజ్జతి. మహాసముద్దం పక్ఖన్తానమ్పి మహాసముద్దో పిట్ఠిపాసాణో హోతి. తే సుస్సన్తా బలవదుక్ఖపీళితా విచరన్తి.

ఏకో కిర కాలకఞ్జికఅసురో పిపాసం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో యోజనగమ్భీరవిత్థారం మహాగఙ్గం ఓతరి. తస్స గతగతట్ఠానే ఉదకం ఛిజ్జతి, ధూమో ఉగ్గచ్ఛతి, తత్తే పిట్ఠిపాసాణే చఙ్కమనకాలో వియ హోతి. తస్స ఉదకసద్దం సుత్వా ఇతో చితో చ విచరన్తస్సేవ రత్తి విభాయి. అథ నం పాతోవ భిక్ఖాచారం గచ్ఛన్తా తింసమత్తా పిణ్డచారికభిక్ఖూ దిస్వా – ‘‘కో నామ త్వం, సప్పురిసా’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘పేతోహమస్మి, భన్తే’’తి. ‘‘కిం పరియేససీ’’తి? ‘‘పానీయం, భన్తే’’తి. ‘‘అయం గఙ్గా పరిపుణ్ణా, కిం త్వం న పస్ససీ’’తి? ‘‘న ఉపకప్పతి, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి గఙ్గాపిట్ఠే నిపజ్జ, ముఖే తే పానీయం ఆసిఞ్చిస్సామా’’తి. సో వాలికాపుళినే ఉత్తానో నిపజ్జి. భిక్ఖూ తింసమత్తే పత్తే నీహరిత్వా ఉదకం ఆహరిత్వా ఆహరిత్వా తస్స ముఖే ఆసిఞ్చింసు. తేసం తథా కరోన్తానంయేవ వేలా ఉపకట్ఠా జాతా. తతో ‘‘భిక్ఖాచారకాలో అమ్హాకం, సప్పురిస; కచ్చి తే అస్సాదమత్తా లద్ధా’’తి ఆహంసు. పేతో ‘‘సచే మే, భన్తే, తింసమత్తానం అయ్యానం తింసమత్తేహి పత్తేహి ఆసిత్తఉదకతో అడ్ఢపసతమత్తమ్పి పరగలగతం, పేతత్తభావతో మోక్ఖో మా హోతూ’’తి ఆహ. ఏవం పిపాసాయ రుప్పనం పేత్తివిసయే పాకటం.

డంసాదీహి రుప్పనం డంసమక్ఖికాదిసమ్బబహులేసు పదేసేసు పాకటం. ఏత్థ చ డంసాతి పిఙ్గలమక్ఖికా, మకసాతి మకసావ వాతాతి కుచ్ఛివాతపిట్ఠివాతాదివసేన వేదితబ్బా. సరీరస్మిఞ్హి వాతరోగో ఉప్పజ్జిత్వా హత్థపాదపిట్ఠిఆదీని భిన్దతి, కాణం కరోతి, ఖుజ్జం కరోతి, పీఠసప్పిం కరోతి. ఆతపోతి సూరియాతపో. తేన రుప్పనం మరుకన్తారాదీసు పాకటం. ఏకా కిర ఇత్థీ మరుకన్తారే రత్తిం సత్థతో ఓహీనా దివా సూరియే ఉగ్గచ్ఛన్తే వాలికాయ తప్పమానాయ పాదే ఠపేతుం అసక్కోన్తీ సీసతో పచ్ఛిం ఓతారేత్వా అక్కమి. కమేన పచ్ఛియా ఉణ్హాభితత్తాయ ఠాతుం అసక్కోన్తీ తస్సా ఉపరి సాటకం ఠపేత్వా అక్కమి. తస్మిమ్పి సన్తత్తే అఙ్కేన గహితం పుత్తకం అధోముఖం నిపజ్జాపేత్వా కన్దన్తం కన్దన్తం అక్కమిత్వా సద్ధిం తేన తస్మింయేవ ఠానే ఉణ్హాభితత్తా కాలమకాసి.

సరీసపాతి యే కేచి దీఘజాతికా సరన్తా గచ్ఛన్తి. తేసం సమ్ఫస్సేన రుప్పనం ఆసీవిసదట్ఠాదీనం వసేన వేదితబ్బం.

ఇదాని ‘యం కిఞ్చి రూప’న్తి పదేన సంగహితం పఞ్చవీసతికోట్ఠాసఛన్నవుతికోట్ఠాసప్పభేదం సబ్బమ్పి రూపం అతీతాదికోట్ఠాసేసు పక్ఖిపిత్వా దస్సేతుం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నన్తి ఆహ. తతో పరం తదేవ అజ్ఝత్తదుకాదీసు చతూసు దుకేసు పక్ఖిపిత్వా దస్సేతుం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వాతిఆది వుత్తం. తతో పరం సబ్బమ్పేతం ఏకాదససు పదేసేసు పరియాదియిత్వా దస్సితం రూపం ఏకతో పిణ్డం కత్వా దస్సేతుం తదేకజ్ఝన్తిఆది వుత్తం.

తత్థ తదేకజ్ఝన్తి తం ఏకజ్ఝం; అభిసఞ్ఞూహిత్వాతి అభిసంహరిత్వా; అభిసఙ్ఖిపిత్వాతి సఙ్ఖేపం కత్వా; ఇదం వుత్తం హోతి – సబ్బమ్పేతం వుత్తప్పకారం రూపం రుప్పనలక్ఖణసఙ్ఖాతే ఏకవిధభావే పఞ్ఞాయ రాసిం కత్వా రూపక్ఖన్ధో నామాతి వుచ్చతీతి. ఏతేన సబ్బమ్పి రూపం రుప్పనలక్ఖణే రాసిభావూపగమనేన రూపక్ఖన్ధోతి దస్సితం హోతి. న హి రూపతో అఞ్ఞో రూపక్ఖన్ధో నామ అత్థి. యథా చ రూపం, ఏవం వేదనాదయోపి వేదయితలక్ఖణాదీసు రాసిభావూపగమనేన. న హి వేదనాదీహి అఞ్ఞే వేదనాక్ఖన్ధాదయో నామ అత్థి.

౩. ఇదాని ఏకేకస్మిం ఓకాసే పక్ఖిత్తం రూపం విసుం విసుం భాజేత్వా దస్సేన్తో తత్థ కతమం రూపం అతీతన్తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి ఏకాదససు ఓకాసేసు పక్ఖిపిత్వా ఠపితమాతికాయ భుమ్మం. ఇదం వుత్తం హోతి – అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నన్తిఆదినా నయేన ఠపితాయ మాతికాయ యం అతీతం రూపన్తి వుత్తం, తం కతమన్తి? ఇమినా ఉపాయేన సబ్బపుచ్ఛాసు అత్థో వేదితబ్బో. అతీతం నిరుద్ధన్తిఆదీని పదాని నిక్ఖేపకణ్డస్స అతీతత్తికభాజనీయవణ్ణనాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౧౦౪౪) వుత్తానేవ. చత్తారో చ మహాభూతాతి ఇదం అతీతన్తి వుత్తరూపస్స సభావదస్సనం. యథా చేత్థ ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఇమినా ఇదం దస్సేతి – అతీతరూపమ్పి భూతాని చేవ భూతాని ఉపాదాయ నిబ్బత్తరూపఞ్చ, అనాగతమ్పి…పే… దూరసన్తికమ్పి. న హి భూతేహి చేవ భూతాని ఉపాదాయ పవత్తరూపతో చ అఞ్ఞం రూపం నామ అత్థీతి.

అపరో నయో – అతీతంసేన సఙ్గహితన్తి అతీతకోట్ఠాసేనేవ సఙ్గహితం, ఏత్థేవ గణనం గతం. కిన్తి? చత్తారో చ మహాభూతా చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూపన్తి. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అనాగతపచ్చుప్పన్ననిద్దేసపదానిపి హేట్ఠా వుత్తత్థానేవ.

ఇదం పన అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం నామ సుత్తన్తపరియాయతో అభిధమ్మనిద్దేసతోతి దువిధం. తం సుత్తన్తపరియాయే భవేన పరిచ్ఛిన్నం. పటిసన్ధితో హి పట్ఠాయ అతీతభవేసు నిబ్బత్తం రూపం, అనన్తరభవే వా నిబ్బత్తం హోతు కప్పకోటిసతసహస్సమత్థకే వా, సబ్బం అతీతమేవ నామ. చుతితో పట్ఠాయ అనాగతభవేసు నిబ్బత్తనకరూపం, అనన్తరభవే వా నిబ్బత్తం హోతు కప్పకోటిసతసహస్సమత్థకే వా, సబ్బం అనాగతమేవ నామ. చుతిపటిసన్ధిఅనన్తరే పవత్తరూపం పచ్చుప్పన్నం నామ. అభిధమ్మనిద్దేసే పన ఖణేన పరిచ్ఛిన్నం. తయో హి రూపస్స ఖణా – ఉప్పాదో, ఠితి, భఙ్గోతి. ఇమే తయో ఖణే పత్వా నిరుద్ధం రూపం, సమనన్తరనిరుద్ధం వా హోతు అతీతే కప్పకోటిసతసహస్సమత్థకే వా, సబ్బం అతీతమేవ నామ. తయో ఖణే అసమ్పత్తం రూపం, ఏకచిత్తక్ఖణమత్తేన వా అసమ్పత్తం హోతు అనాగతే కప్పకోటిసతసహస్సమత్థకే వా, సబ్బం అనాగతమేవ నామ. ఇమే తయో ఖణే సమ్పత్తం రూపం పన పచ్చుప్పన్నం నామ. తత్థ కిఞ్చాపి ఇదం సుత్తన్తభాజనీయం, ఏవం సన్తేపి అభిధమ్మనిద్దేసేనేవ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నరూపం నిద్దిట్ఠన్తి వేదితబ్బం.

అపరో నయో – ఇదఞ్హి రూపం అద్ధాసన్తతిసమయఖణవసేన చతుధా అతీతం నామ హోతి. తథా అనాగతపచ్చుప్పన్నం. అద్ధావసేన తావ ఏకస్స ఏకస్మిం భవే పటిసన్ధితో పుబ్బే అతీతం, చుతితో ఉద్ధం అనాగతం, ఉభిన్నమన్తరే పచ్చుప్పన్నం. సన్తతివసేన సభాగఏకఉతుసముట్ఠానం ఏకాహారసముట్ఠానఞ్చ పుబ్బాపరియవసేన పవత్తమానమ్పి పచ్చుప్పన్నం. తతో పుబ్బే విసభాగఉతుఆహారసముట్ఠానం అతీతం, పచ్ఛా అనాగతం. చిత్తజం ఏకవీథిఏకజవనఏకసమాపత్తిసముట్ఠానం పచ్చుప్పన్నం. తతో పుబ్బే అతీతం, పచ్ఛా అనాగతం. కమ్మసముట్ఠానస్స పాటియేక్కం సన్తతివసేన అతీతాదిభేదో నత్థి. తేసఞ్ఞేవ పన ఉతుఆహారచిత్తసముట్ఠానానం ఉపత్థమ్భకవసేన తస్స అతీతాదిభేదో వేదితబ్బో. సమయవసేన ఏకముహుత్తపుబ్బణ్హసాయన్హరత్తిదివాదీసు సమయేసు సన్తానవసేన పవత్తమానం తం తం సమయం పచ్చుప్పన్నం నామ. తతో పుబ్బే అతీతం, పచ్ఛా అనాగతం. ఖణవసేన ఉప్పాదాదిక్ఖణత్తయపరియాపన్నం పచ్చుప్పన్నం నామ. తతో పుబ్బే అతీతం, పచ్ఛా అనాగతం.

అపిచ అతిక్కహేతుపచ్చయకిచ్చం అతీతం. నిట్ఠితహేతుకిచ్చం అనిట్ఠితపచ్చయకిచ్చం పచ్చుప్పన్నం. ఉభయకిచ్చమసమ్పత్తం అనాగతం. సకిచ్చక్ఖణే వా పచ్చుప్పన్నం. తతో పుబ్బే అతీతం, పచ్ఛా అనాగతం. ఏత్థ చ ఖణాదికథావ నిప్పరియాయా, సేసా సపరియాయా. తాసు నిప్పరియాయకథా ఇధ అధిప్పేతా. అజ్ఝత్తదుకస్సాపి నిద్దేసపదాని హేట్ఠా అజ్ఝత్తత్తికనిద్దేసే (ధ. స. అట్ఠ. ౧౦౫౦) వుత్తత్థానేవ. ఓళారికాదీని రూపకణ్డవణ్ణనాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౬౭౪) వుత్తత్థానేవ.

౬. హీనదుకనిద్దేసే తేసం తేసం సత్తానన్తి బహూసు సత్తేసు సామివచనం. అపరస్సాపి అపరస్సాపీతి హి వుచ్చమానే దివసమ్పి కప్పసతసహస్సమ్పి వదన్తో ఏత్తకమేవ వదేయ్య. ఇతి సత్థా ద్వీహేవ పదేహి అనవసేసే సత్తే పరియాదియన్తో ‘తేసం తేసం సత్తాన’న్తి ఆహ. ఏత్తకేన హి సబ్బమ్పి అపరదీపనం సిద్ధం హోతి. ఉఞ్ఞాతన్తి అవమతం. అవఞ్ఞాతన్తి వమ్భేత్వా ఞాతం. రూపన్తిపి న విదితం. హీళితన్తి అగహేతబ్బట్ఠేన ఖిత్తం ఛడ్డితం, జిగుచ్ఛితన్తిపి వదన్తి. పరిభూతన్తి కిమేతేనాతి వాచాయ పరిభవితం. అచిత్తీకతన్తి న గరుకతం. హీనన్తి లామకం. హీనమతన్తి హీనన్తి మతం, లామకం కత్వా ఞాతం. హీనసమ్మతన్తి హీనన్తి లోకే సమ్మతం, హీనేహి వా సమ్మతం, గూథభక్ఖేహి గూథో వియ. అనిట్ఠన్తి అప్పియం, పటిలాభత్థాయ వా అపరియేసితం. సచేపి నం కోచి పరియేసేయ్య, పరియేసతు. ఏతస్స పన ఆరమ్మణస్స ఏతదేవ నామం. అకన్తన్తి అకామితం, నిస్సిరికం వా. అమనాపన్తి మనస్మిం న అప్పితం. తాదిసఞ్హి ఆరమ్మణం మనస్మిం న అప్పీయతి. అథ వా మనం అప్పాయతి వడ్ఢేతీతి మనాపం, న మనాపం అమనాపం.

అపరో నయో – అనిట్ఠం సమ్పత్తివిరహతో. తం ఏకన్తేన కమ్మసముట్ఠానేసు అకుసలకమ్మసముట్ఠానం. అకన్తం సుఖస్స అహేతుభావతో. అమనాపం దుక్ఖస్స హేతుభావతో. రూపా సద్దాతి ఇదమస్స సభావదీపనం. ఇమస్మిఞ్హి పదే అకుసలకమ్మజవసేన అనిట్ఠా పఞ్చ కామగుణా విభత్తా. కుసలకమ్మజం పన అనిట్ఠం నామ నత్థి, సబ్బం ఇట్ఠమేవ.

పణీతపదనిద్దేసో వుత్తపటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బో. ఇమస్మిం పన పదే కుసలకమ్మజవసేన ఇట్ఠా పఞ్చ కామగుణా విభత్తా. కుసలకమ్మజఞ్హి అనిట్ఠం నామ నత్థి, సబ్బం ఇట్ఠమేవ. యథా చ కమ్మజేసు ఏవం ఉతుసముట్ఠానాదీసుపి ఇట్ఠానిట్ఠతా అత్థి ఏవాతి ఇమస్మిం దుకే ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణం పటివిభత్తన్తి వేదితబ్బం. అయం తావ ఆచరియానం సమానత్థకథా. వితణ్డవాదీ పనాహ – ఇట్ఠానిట్ఠం నామ పాటియేక్కం పటివిభత్తం నత్థి, తేసం తేసం రుచివసేన కథితం.

యథాహ –

‘‘మనాపపరియన్తం ఖ్వాహం, మహారాజ, పఞ్చసు కామగుణేసు అగ్గన్తి వదామి. తేవ, మహారాజ, రూపా ఏకచ్చస్స మనాపా హోన్తి, ఏకచ్చస్స అమనాపా హోన్తి. తేవ, మహారాజ, సద్దా, గన్ధా, రసా, ఫోట్ఠబ్బా ఏకచ్చస్స మనాపా హోన్తి, ఏకచ్చస్స అమనాపా హోన్తీ’’తి (సం. ని. ౧.౧౨౩).

ఏవం యస్మా తేయేవ రూపాదయో ఏకో అస్సాదేతి అభినన్దతి, తత్థ లోభం ఉప్పాదేతి. ఏకో కుజ్ఝతి పటిహఞ్ఞతి, తత్థ దోసం ఉప్పాదేతి. ఏకస్స ఇట్ఠా హోన్తి కన్తా మనాపా, ఏకస్స అనిట్ఠా అకన్తా అమనాపా. ఏకో చేతే ‘ఇట్ఠా కన్తా మనాపా’తి దక్ఖిణతో గణ్హాతి, ఏకో ‘అనిట్ఠా అకన్తా అమనాపా’తి వామతో. తస్మా ఇట్ఠానిట్ఠం నామ పాటియేక్కం పటివిభత్తం నామ నత్థి. పచ్చన్తవాసీనఞ్హి గణ్డుప్పాదాపి ఇట్ఠా హోన్తి కన్తా మనాపా, మజ్ఝిమదేసవాసీనం అతిజేగుచ్ఛా. తేసఞ్చ మోరమంసాదీని ఇట్ఠాని హోన్తి, ఇతరేసం తాని అతిజేగుచ్ఛానీతి.

సో వత్తబ్బో – ‘‘కిం పన త్వం ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణం పాటియేక్కం పటివిభత్తం నామ నత్థీతి వదేసీ’’తి? ‘‘ఆమ నత్థీ’’తి వదామి. పున తథేవ యావతతియం పతిట్ఠాపేత్వా పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బో – ‘‘నిబ్బానం నామ ఇట్ఠం ఉదాహు అనిట్ఠ’’న్తి? జానమానో ‘‘ఇట్ఠ’’న్తి వక్ఖతి. సచేపి న వదేయ్య, మా వదతు. నిబ్బానం పన ఏకన్తఇట్ఠమేవ. ‘‘నను ఏకో నిబ్బానస్స వణ్ణే కథియమానే కుజ్ఝిత్వా – ‘త్వం నిబ్బానస్స వణ్ణం కథేసి, కిం తత్థ అన్నపానమాలాగన్ధవిలేపనసయనచ్ఛాదనసమిద్ధా పఞ్చ కామగుణా అత్థీ’తి వత్వా ‘నత్థీ’తి వుత్తే ‘అలం తవ నిబ్బానేనా’తి నిబ్బానస్స వణ్ణే కథియమానే కుజ్ఝిత్వా ఉభో కణ్ణే థకేతీతి ఇట్ఠేతం. ఏతస్స పన వసేన తవ వాదే నిబ్బానం అనిట్ఠం నామ హోతి. న పనేతం ఏవం గహేతబ్బం. ఏసో హి విపరీతసఞ్ఞాయ కథేతి. సఞ్ఞావిపల్లాసేన చ తదేవ ఆరమ్మణం ఏకస్స ఇట్ఠం హోతి, ఏకస్స అనిట్ఠం’’.

ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణం పన పాటియేక్కం విభత్తం అత్థీతి. కస్స వసేన విభత్తన్తి? మజ్ఝిమకసత్తస్స. ఇదఞ్హి న అతిఇస్సరానం మహాసమ్మతమహాసుదస్సనధమ్మాసోకాదీనం వసేన విభత్తం. తేసఞ్హి దిబ్బకప్పమ్పి ఆరమ్మణం అమనాపం ఉపట్ఠాతి. న అతిదుగ్గతానం దుల్లభన్నపానానం వసేన విభత్తం. తేసఞ్హి కణాజకభత్తసిత్థానిపి పూతిమంసరసోపి అతిమధురో అమతసదిసో చ హోతి. మజ్ఝిమకానం పన గణకమహామత్తసేట్ఠికుటుమ్బికవాణిజాదీనం కాలేన ఇట్ఠం కాలేన అనిట్ఠం లభమానానం వసేన విభత్తం. ఏవరూపా హి ఇట్ఠానిట్ఠం పరిచ్ఛిన్దితుం సక్కోన్తీతి.

తిపిటకచూళనాగత్థేరో పనాహ – ‘‘ఇట్ఠానిట్ఠం నామ విపాకవసేనేవ పరిచ్ఛిన్నం, న జవనవసేన. జవనం పన సఞ్ఞావిపల్లాసవసేన ఇట్ఠస్మింయేవ రజ్జతి, ఇట్ఠస్మింయేవ దుస్సతి; అనిట్ఠస్మింయేవ రజ్జతి, అనిట్ఠస్మింయేవ దుస్సతీ’’తి. విపాకవసేనేవ పనేతం ఏకన్తతో పరిచ్ఛిజ్జతి. న హి సక్కా విపాకచిత్తం వఞ్చేతుం. సచే ఆరమ్మణం ఇట్ఠం హోతి, కుసలవిపాకం ఉప్పజ్జతి. సచే అనిట్ఠం, అకుసలవిపాకం ఉప్పజ్జతి. కిఞ్చాపి హి మిచ్ఛాదిట్ఠికా బుద్ధం వా సఙ్ఘం వా మహాచేతియాదీని వా ఉళారాని ఆరమ్మణాని దిస్వా అక్ఖీని పిదహన్తి, దోమనస్సం ఆపజ్జన్తి, ధమ్మసద్దం సుత్వా కణ్ణే థకేన్తి, చక్ఖువిఞ్ఞాణసోతవిఞ్ఞాణాని పన నేసం కుసలవిపాకానేవ హోన్తి.

కిఞ్చాపి గూథసూకరాదయో గూథగన్ధం ఘాయిత్వా ‘ఖాదితుం లభిస్సామా’తి సోమనస్సజాతా హోన్తి, గూథదస్సనే పన తేసం చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తస్స గన్ధఘాయనే ఘానవిఞ్ఞాణం, రససాయనే జివ్హావిఞ్ఞాణఞ్చ అకుసలవిపాకమేవ హోతి. బన్ధిత్వా వరసయనే సయాపితసూకరో చ కిఞ్చాపి విరవతి, సఞ్ఞావిపల్లాసేన పనస్స జవనస్మింయేవ దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, కాయవిఞ్ఞాణం కుసలవిపాకమేవ. కస్మా? ఆరమ్మణస్స ఇట్ఠతాయ.

అపిచ ద్వారవసేనాపి ఇట్ఠానిట్ఠతా వేదితబ్బా. సుఖసమ్ఫస్సఞ్హి గూథకలలం చక్ఖుద్వారఘానద్వారేసు అనిట్ఠం, కాయద్వారే ఇట్ఠం హోతి. చక్కవత్తినో మణిరతనేన పోథియమానస్స, సువణ్ణసూలే ఉత్తాసితస్స చ మణిరతనసువణ్ణసూలాని చక్ఖుద్వారే ఇట్ఠాని హోన్తి, కాయద్వారే అనిట్ఠాని. కస్మా? మహాదుక్ఖస్స ఉప్పాదనతో. ఏవం ఇట్ఠానిట్ఠం ఏకన్తతో విపాకేనేవ పరిచ్ఛిజ్జతీతి వేదితబ్బం.

తం తం వా పనాతి ఏత్థ న హేట్ఠిమనయో ఓలోకేతబ్బో. న హి భగవా సమ్ముతిమనాపం భిన్దతి, పుగ్గలమనాపం పన భిన్దతి. తస్మా తంతంవాపనవసేనేవ ఉపాదాయుపాదాయ హీనప్పణీతతా వేదితబ్బా. నేరయికానఞ్హి రూపం కోటిప్పత్తం హీనం నామ; తం ఉపాదాయ తిరచ్ఛానేసు నాగసుపణ్ణానం రూపం పణీతం నామ. తేసం రూపం హీనం; తం ఉపాదాయ పేతానం రూపం పణీతం నామ. తేసమ్పి హీనం; తం ఉపాదాయ జానపదానం రూపం పణీతం నామ. తేసమ్పి హీనం; తం ఉపాదాయ గామభోజకానం రూపం పణీతం నామ. తేసమ్పి హీనం; తం ఉపాదాయ జనపదసామికానం రూపం పణీతం నామ. తేసమ్పి హీనం; తం ఉపాదాయ పదేసరాజూనం రూపం పణీతం నామ. తేసమ్పి హీనం; తం ఉపాదాయ చక్కవత్తిరఞ్ఞో రూపం పణీతం నామ. తస్సాపి హీనం; తం ఉపాదాయ భుమ్మదేవానం రూపం పణీతం నామ. తేసమ్పి హీనం; తం ఉపాదాయ చాతుమహారాజికానం దేవానం రూపం పణీతం నామ. తేసమ్పి హీనం; తం ఉపాదాయ తావతింసానం దేవానం రూపం పణీతం నామ…పే… అకనిట్ఠదేవానం పన రూపం మత్థకప్పత్తం పణీతం నామ.

౭. దూరదుకనిద్దేసే ఇత్థిన్ద్రియాదీని హేట్ఠా విభత్తానేవ. ఇమస్మిం పన దుకే దుప్పరిగ్గహట్ఠేన లక్ఖణదుప్పటివిజ్ఝతాయ సుఖుమరూపం దూరేతి కథితం. సుఖపరిగ్గహట్ఠేన లక్ఖణసుప్పటివిజ్ఝతాయ ఓళారికరూపం సన్తికేతి. కబళీకారాహారపరియోసానే చ నియ్యాతనట్ఠానేపి ‘ఇదం వుచ్చతి రూపం దూరే’తి న నీయ్యాతితం. కస్మా? దువిధఞ్హి దూరే నామ – లక్ఖణతో చ ఓకాసతో చాతి. తత్థ లక్ఖణతో దూరేతి న కథితం, తం ఓకాసతో కథేతబ్బం. తస్మా దూరేతి అకథితం. ఓళారికరూపం ఓకాసతో దూరేతి దస్సేతుం అనియ్యాతేత్వావ యం వా పనఞ్ఞమ్పీతిఆదిమాహ. సన్తికపదనిద్దేసేపి ఏసేవ నయో. తత్థ అనాసన్నేతి న ఆసన్నే, అనుపకట్ఠేతి నిస్సటే, దూరేతి దూరమ్హి, అసన్తికేతి న సన్తికే. ఇదం వుచ్చతి రూపం దూరేతి ఇదం పణ్ణరసవిధం సుఖుమరూపం లక్ఖణతో దూరే, దసవిధం పన ఓళారికరూపం యేవాపనకవసేన ఓకాసతో దూరేతి వుచ్చతి. సన్తికపదనిద్దేసో ఉత్తానత్థోయేవ.

ఇదం వుచ్చతి రూపం సన్తికేతి ఇదం దసవిధం ఓళారికరూపం లక్ఖణతో సన్తికే, పఞ్చదసవిధం పన సుఖుమరూపం యేవాపనకవసేన ఓకాసతో సన్తికేతి వుచ్చతి. కిత్తకతో పట్ఠాయ పన రూపం ఓకాసవసేన సన్తికే నామ? కిత్తకతో పట్ఠాయ దూరే నామాతి? పకతికథాయ కథేన్తానం ద్వాదసహత్థో సవనూపచారో నామ హోతి. తస్స ఓరతో రూపం సన్తికే, పరతో దూరే. తత్థ సుఖుమరూపం దూరే హోన్తం లక్ఖణతోపి ఓకాసతోపి దూరే హోతి; సన్తికే హోన్తం పన ఓకాసతోవ సన్తికే హోతి, న లక్ఖణతో. ఓళారికరూపం సన్తికే హోన్తం లక్ఖణతోపి ఓకాసతోపి సన్తికే హోతి; దూరే హోన్తం ఓకాసతోవ దూరే హోతి, న లక్ఖణతో.

తం తం వా పనాతి ఏత్థ న హేట్ఠిమనయో ఓలోకేతబ్బో. హేట్ఠా హి భిన్దమానో గతో. ఇధ పన న లక్ఖణతో దూరం భిన్దతి, ఓకాసతో దూరమేవ భిన్దతి. ఉపాదాయుపాదాయ దూరసన్తికఞ్హి ఏత్థ దస్సితం. అత్తనో హి రూపం సన్తికే నామ; అన్తోకుచ్ఛిగతస్సాపి పరస్స దూరే. అన్తోకుచ్ఛిగతస్స సన్తికే; బహిఠితస్స దూరే. ఏకమఞ్చే సయితస్స సన్తికే; బహిపముఖే ఠితస్స దూరే. అన్తోపరివేణే రూపం సన్తికే; బహిపరివేణే దూరే. అన్తోసఙ్ఘారామే రూపం సన్తికే; బహిసఙ్ఘారామే దూరే. అన్తోసీమాయ రూపం సన్తికే; బహిసీమాయ దూరే. అన్తోగామఖేత్తే రూపం సన్తికే; బహిగామక్ఖేత్తే దూరే. అన్తోజనపదే రూపం సన్తికే; బహిజనపదే దూరే. అన్తోరజ్జసీమాయ రూపం సన్తికే; బహిరజ్జసీమాయ దూరే. అన్తోసముద్దే రూపం సన్తికే; బహిసముద్దేరూపం దూరే. అన్తోచక్కవాళే రూపం సన్తికే; బహిచక్కవాళే దూరేతి.

అయం రూపక్ఖన్ధనిద్దేసో.