౨. కాలసంసన్దనవణ్ణనా

౨౮౩-౨౮౪. ఇదాని అతీతం అత్థీతి కాలసంసన్దనం హోతి. తత్థ అతీతం అత్థీతిఆదికం సుద్ధికసంసన్దనం. అతీతం రూపం అత్థీతిఆదికం ఖన్ధవసేన కాలసంసన్దనం.

౨౮౫. పచ్చుప్పన్నం రూపం అప్పియం కరిత్వాతి అతీతానాగతం పహాయ పచ్చుప్పన్నరూపమేవ అప్పియం అవిభజితబ్బం కరిత్వా. రూపభావం జహతీతిపఞ్హే నిరుద్ధస్సాపి రూపస్స రూపక్ఖన్ధసఙ్గహితత్తా పటిక్ఖిపతి. రూపభావం న జహతీతి పటిలోమపఞ్హేపి రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహితత్తావ పటిజానాతి. ఓదాతం వత్థం అప్పియం కరిత్వాతి ఏత్థ కిఞ్చాపి న సబ్బం వత్థం ఓదాతం, ఇమినా పన వత్థన్తి అవత్వా ‘‘ఓదాతం వత్థం అప్పియం కరిత్వా’’తి వుత్తే సకవాదినా ఏకత్థతా అనుఞ్ఞాతా. ఓదాతభావం జహతీతి పఞ్హే వణ్ణవిగమం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. వత్థభావం జహతీతి ఏత్థ పన పఞ్ఞత్తియా అవిగతత్తా పటిక్ఖేపో తస్సేవ. పటిలోమేపి ఏసేవ నయో.

౨౮౬. అతీతం అతీతభావం న జహతీతి పుట్ఠో ‘‘యది జహేయ్య, అనాగతం వా పచ్చుప్పన్నం వా సియా’’తి మఞ్ఞమానో పటిజానాతి. అనాగతం అనాగతభావం న జహతీతి పుట్ఠో పన ‘‘యది న జహేయ్య, అనాగతమేవస్స, పచ్చుప్పన్నభావం న పాపుణేయ్యా’’తి మఞ్ఞమానో పటిక్ఖిపతి. పచ్చుప్పన్నపఞ్హేపి అతీతభావం అనాపజ్జనదోసో సియాతి పటిక్ఖిపతి. అనులోమపఞ్హేసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

౨౮౭. ఏవం సుద్ధికనయం వత్వా పున ఖన్ధవసేన దస్సేతుం అతీతం రూపన్తిఆది వుత్తం. తం సబ్బం పాళిఅనుసారేనేవ సక్కా జానితుం.

వచనసోధనవణ్ణనా

౨౮౮. ఇదాని ‘‘అతీతం న్వత్థీ’’తిఆది వచనసోధనా హోతి. తత్థ హఞ్చి అతీతం న్వత్థీతి యది అతీతం నో అత్థీతి అత్థో. అతీతం అత్థీతి మిచ్ఛాతి అతీతఞ్చ తం అత్థి చాతి మిచ్ఛా ఏవ. తఞ్ఞేవ అనాగతం తం పచ్చుప్పన్నన్తి పుట్ఠో అనాగతక్ఖణేయేవస్స పచ్చుప్పన్నతాయ అభావం సన్ధాయ కాలనానత్తేన పటిక్ఖిపతి.

దుతియం పుట్ఠో యం ఉప్పాదతో పుబ్బే అనాగతం అహోసి, తస్స ఉప్పన్నకాలే పచ్చుప్పన్నత్తా పటిజానాతి. హుత్వా హోతి హుత్వా హోతీతి యదేతం తయా ‘‘అనాగతం హుత్వా పచ్చుప్పన్నం హోతీ’’తి వదతా తఞ్ఞేవ అనాగతం తం పచ్చుప్పన్నన్తి లద్ధివసేన ‘‘అనాగతం వా పచ్చుప్పన్నం వా హుత్వా హోతీ’’తి వుత్తం. కిం తే తమ్పి హుత్వా హోతీతి? ఇతరో హుత్వా భూతస్స పున హుత్వా అభావతో న హేవన్తి పటిక్ఖిపతి.

దుతియం పుట్ఠో యస్మా తం అనాగతం హుత్వా పచ్చుప్పన్నం హోన్తం ‘‘హుత్వా హోతీ’’తి సఙ్ఖం గతం, తస్మా పటిజానాతి. అథ నం సకవాదీ ‘‘యది తే తం అనాగతం హుత్వా పచ్చుప్పన్నం హోన్తం ‘హుత్వా హోతీ’తి సఙ్ఖం గతం, పున హుత్వా హోతి, యం అనాగతం న హుత్వా పచ్చుప్పన్నం న హోన్తం ‘న హుత్వా న హోతీ’తి సఙ్ఖం గతం ససవిసాణం, కిం తే తమ్పి పున న హుత్వా న హోతీ’’తిఅధిప్పాయేన న హుత్వా న హోతి న హుత్వా న హోతీతి పఞ్హం పుచ్ఛతి. ఇతరో ‘‘యం నత్థి, తం నత్థితాయ, ఏవ అనాగతం న హుత్వా పచ్చుప్పన్నం న హోతీతి నహుత్వానహోతి నామ తావ హోతు, పున నహుత్వానహోతిభావో పనస్స కుతో’’తి మఞ్ఞమానో పటిక్ఖిపతి. తఞ్ఞేవ పచ్చుప్పన్నం తం అతీతన్తి పఞ్హేపి పచ్చుప్పన్నక్ఖణేయేవస్స అతీతతాయ అభావం సన్ధాయ కాలనానత్తా పటిక్ఖిపతి.

దుతియపఞ్హే పుట్ఠో యం అతీతభావతో పుబ్బే పచ్చుప్పన్నం అహోసి, తస్సేవ అతీతత్తా పటిజానాతి. హుత్వా హోతి హుత్వా హోతీతి యదేతం తయా ‘‘పచ్చుప్పన్నం హుత్వా అతీతం హోతీ’’తి వదతా ‘‘తఞ్ఞేవ పచ్చుప్పన్నం తం అతీత’’న్తి లద్ధివసేన ‘‘పచ్చుప్పన్నం వా అతీతం వా హుత్వా హోతీ’’తి వుత్తం, కిం తే తమ్పి హుత్వా హోతీతి? ఇతరో హుత్వా భూతస్స పున హుత్వా అభావతో న హేవన్తి పటిక్ఖిపతి.

దుతియపఞ్హే యస్మా తం పచ్చుప్పన్నం హుత్వా అతీతం హోన్తం ‘‘హుత్వా హోతీ’’తి సఙ్ఖం గతం, తస్మా పటిజానాతి. అథ నం సకవాదీ ‘‘యది తే తఞ్ఞేవ పచ్చుప్పన్నం హుత్వా అతీతం హోన్తం ‘హుత్వా హోతీ’తి సఙ్ఖం గతం, పున హుత్వా హోతి, యం పచ్చుప్పన్నం న హుత్వా అతీతం న హోన్తం ‘న హుత్వా న హోతీ’తి సఙ్ఖం గతం ససవిసాణం, కిం తే తమ్పి పున న హుత్వా న హోతీ’’తి అధిప్పాయేన న హుత్వా న హోతి న హుత్వా న హోతీతి పఞ్హం పుచ్ఛతి. ఇతరో ‘‘యం నత్థి, తం నత్థితాయ ఏవ పచ్చుప్పన్నం న హుత్వా అతీతం న హోతీతి నహుత్వానహోతి నామ తావ హోతు. పున నహుత్వానహోతిభావో పనస్స కుతో’’తి మఞ్ఞమానో పటిక్ఖిపతి. ఉభయం ఏకతో కత్వా ఆగతే తతియపఞ్హేపి ఇమినావుపాయేన యోజనా కాతబ్బా.

అపరో నయో – యది తఞ్ఞేవ అనాగతం తం పచ్చుప్పన్నం, అనాగతస్స పచ్చుప్పన్నే వుత్తో హోతిభావో, పచ్చుప్పన్నస్స చ అనాగతే వుత్తో హుత్వాభావో ఆపజ్జతి. ఏవం సన్తే అనాగతమ్పి హుత్వాహోతి నామ. పచ్చుప్పన్నమ్పి హుత్వాహోతియేవ నామ. తేన తం పుచ్ఛామ – ‘‘కిం తే ఏతేసు ఏకేకం హుత్వా హోతి హుత్వా హోతీ’’తి? ఇతరో – ‘‘తఞ్ఞేవ అనాగతం తం పచ్చుప్పన్న’’న్తి పఞ్హే పటిక్ఖిత్తనయేనేవ పటిక్ఖిపిత్వా పున పుట్ఠో దుతియే పఞ్హే పటిఞ్ఞాతనయేనేవ పటిజానాతి. అథ నం సకవాదీ ‘‘తఞ్ఞేవ అనాగతం తం పచ్చుప్పన్న’’న్తి పఞ్హావసేన తేసు ఏకేకం హుత్వా హోతి హుత్వా హోతీతి పటిజానన్తం పురిమం పటిక్ఖిత్తపఞ్హం పరివత్తిత్వా పుచ్ఛన్తో న హుత్వా న హోతి న హుత్వా న హోతీతి పుచ్ఛతి. తస్సత్థో – నను ‘‘తయా తఞ్ఞేవ అనాగతం తం పచ్చుప్పన్న’’న్తి వుత్తే పఠమపఞ్హం పటిక్ఖిపన్తేన అనాగతస్స హోతిభావో పచ్చుప్పన్నస్స చ హుత్వాభావో పటిక్ఖిత్తోతి. తేన అనాగతం న హోతి నామ, పచ్చుప్పన్నం న హుత్వా నామ.

దుతియపఞ్హే చ తఞ్ఞేవ అనాగతం తం పచ్చుప్పన్నన్తి పటిఞ్ఞాతం. ఏవం సన్తే అనాగతమ్పి న హుత్వా న హోతి నామ. పచ్చుప్పన్నమ్పి న హుత్వా న హోతియేవ నామ. తేన తం పుచ్ఛామ – ‘‘కిం తే ఏతేసు ఏకేకం న హుత్వా న హోతి న హుత్వా న హోతీ’’తి? పరవాదీ సబ్బతో అన్ధకారేన పరియోనద్ధో వియ తేసం నహుత్వానహోతిభావం అపస్సన్తో న హేవన్తి పటిక్ఖిపతి.

దుతియవారేపి యది తఞ్ఞేవ పచ్చుప్పన్నం తం అతీతం, పచ్చుప్పన్నస్స అతీతే వుత్తో హోతిభావో, అతీతస్స చ పచ్చుప్పన్నే వుత్తో హుత్వాభావో ఆపజ్జతి, ఏవం సన్తే పచ్చుప్పన్నమ్పి హుత్వాహోతి నామ, అతీతమ్పి హుత్వాహోతియేవ నామ. తేన తం పుచ్ఛామ – ‘‘కిం తే ఏతేసు ఏకేకం హుత్వా హోతి హుత్వా హోతీ’’తి? ఇతరో తఞ్ఞేవ పచ్చుప్పన్నం తం అతీతన్తిపఞ్హే పటిక్ఖిత్తనయేనేవ పటిక్ఖిపిత్వా పున పుట్ఠో దుతియపఞ్హే పటిఞ్ఞాతనయేనేవ పటిజానాతి. అథ నం సకవాదీ ‘‘తఞ్ఞేవ పచ్చుప్పన్నం తం అతీత’’న్తి పఞ్హావసేన తేసు ఏకేకం హుత్వా హోతి హుత్వా హోతీతి పటిజానన్తం పురిమం పటిక్ఖిత్తపఞ్హం పరివత్తిత్వా పుచ్ఛన్తో న హుత్వా న హోతి న హుత్వా న హోతీతి పుచ్ఛతి. తస్సత్థో – నను తయా తఞ్ఞేవ పచ్చుప్పన్నం తం అతీతన్తి వుత్తే పఠమపఞ్హం పటిక్ఖిపన్తేన పచ్చుప్పన్నస్స హోతిభావో, అతీతస్స చ హుత్వాభావో పటిక్ఖిత్తోతి. తేన పచ్చుప్పన్నం నహోతి నామ. అతీతం నహుత్వా నామ.

దుతియపఞ్హే చ తే ‘‘తఞ్ఞేవ పచ్చుప్పన్నం తం అతీత’’న్తి పటిఞ్ఞాతం. ఏవం సన్తే పచ్చుప్పన్నమ్పి న హుత్వా న హోతి నామ, అతీతమ్పి న హుత్వా న హోతియేవ నామ. తేన తం పుచ్ఛామ – ‘‘కిం తే ఏతేసు ఏకేకం న హుత్వా న హోతి, న హుత్వా న హోతీ’’తి. పరవాదీ సబ్బతో అన్ధకారేన పరియోనద్ధో వియ తేసం నహుత్వానహోతిభావం అపస్సన్తో న హేవన్తి పటిక్ఖిపతి.

తతియవారేపి యది తఞ్ఞేవ అనాగతం తం పచ్చుప్పన్నం తం అతీతం; అనాగతపచ్చుప్పన్నానం పచ్చుప్పన్నాతీతేసు వుత్తో హోతిభావో, పచ్చుప్పన్నాతీతానఞ్చ అనాగతపచ్చుప్పన్నేసు వుత్తో హుత్వాభావో ఆపజ్జతి. ఏవం సన్తే అనాగతమ్పి హుత్వాహోతి నామ. పచ్చుప్పన్నమ్పి అతీతమ్పి హుత్వా హోతియేవ నామ. తేన తం పుచ్ఛామ – ‘‘కిం తే తీసుపి ఏతేసు ఏకేకం హుత్వా హోతి హుత్వా హోతీ’’తి? ఇతరో ‘‘తఞ్ఞేవ అనాగతం, తం పచ్చుప్పన్నం, తం అతీత’’న్తిపఞ్హే పటిక్ఖిత్తనయేనేవ పటిక్ఖిపిత్వా పున పుట్ఠో దుతియపఞ్హే పటిఞ్ఞాతనయేనేవ పటిజానాతి. అథ నం సకవాదీ ‘‘తఞ్ఞేవ అనాగతం, తం పచ్చుప్పన్నం, తం అతీత’’న్తి పఞ్హావసేన తేసు ఏకేకం హుత్వా హోతి, హుత్వా హోతీతి పటిజానన్తం పురిమం పటిక్ఖిత్తపఞ్హం పరివత్తిత్వా పుచ్ఛన్తో న హుత్వా న హోతి న హుత్వా న హోతీతి పుచ్ఛతి. తస్సత్థో – నను తయా తఞ్ఞేవ అనాగతం, తం పచ్చుప్పన్నం, తం అతీతన్తి వుత్తే పఠమపఞ్హం పటిక్ఖిపన్తేన అనాగతపచ్చుప్పన్నానం హోతిభావో; పచ్చుప్పన్నాతీతానఞ్చ హుత్వాభావో పటిక్ఖిత్తోతి? తేన అనాగతం పచ్చుప్పన్నఞ్చ న హోతి నామ. పచ్చుప్పన్నఞ్చ అతీతఞ్చ న హుత్వా నామ.

దుతియపఞ్హే చ తే ‘‘తఞ్ఞేవ అనాగతం, తం పచ్చుప్పన్నం, తం అతీత’’న్తి పటిఞ్ఞాతం. ఏవం సన్తే అనాగతమ్పి న హుత్వా న హోతి నామ, పచ్చుప్పన్నమ్పి అతీతమ్పి న హుత్వా న హోతియేవ నామ. తేన తం పుచ్ఛామ – ‘‘కిం తే ఏతేసు ఏకేకం న హుత్వా న హోతి న హుత్వా న హోతీ’’తి? పరవాదీ సబ్బతో అన్ధకారేన పరియోనద్ధో వియ తేసం న హుత్వా న హోతిభావం అపస్సన్తో న హేవన్తి పటిక్ఖిపతీతి. నిగ్గహాదీని పనేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బాని.

వచనసోధనవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అతీతచక్ఖురూపాదికథావణ్ణనా

౨౮౯. అతీతం చక్ఖు అత్థీతిఆదీసుపి చక్ఖాదిభావావిజహనేనేవ అత్థితం పటిజానాతి. పస్సతీతిఆదీని పుట్ఠో పన తేసం విఞ్ఞాణానం కిచ్చాభావవసేన పటిక్ఖిపతి.

అతీతఞాణాదికథావణ్ణనా

౨౯౦. తేన ఞాణేన ఞాణకరణీయం కరోతీతి పఞ్హే తస్స ఞాణస్స నిరుద్ధత్తా కిచ్చభావమస్స అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతి. పున పుట్ఠో అతీతారమ్మణం పచ్చుప్పన్నం ఞాణం అతీతానం ధమ్మానం జాననతో అతీతం ఞాణన్తి లేసేన పచ్చుప్పన్నమేవ ‘‘అతీతం ఞాణ’’న్తి కత్వా తేన ఞాణేన ఞాణకరణీయస్స అత్థితాయ పటిజానాతి. అథస్స సకవాదీ లేసోకాసం అదత్వా తేన ఞాణేన దుక్ఖం పరిజానాతీతిఆదిమాహ. ఇతరో అతీతారమ్మణేనేవ ఞాణేన ఇమేసం చతున్నం కిచ్చానం అభావా పటిక్ఖిపతి. అనాగతపఞ్హేపి ఏసేవ నయో. పచ్చుప్పన్నపఞ్హో చేవ సంసన్దనపఞ్హో చ ఉత్తానత్థాయేవ.

అరహన్తాదికథావణ్ణనా

౨౯౧. అరహతో అతీతో రాగో అత్థీతిఆదీసుపి రాగాదిభావావిజహన్తో ఏవం పటిజానాతి. సరాగోతిఆదీసు సుత్తవిరోధభయేన చేవ యుత్తివిరోధభయేన చ పటిక్ఖిపతి.

పదసోధనకథావణ్ణనా

౨౯౫. ఏవం సబ్బమ్పి పాళిఅనుసారేనేవ విదిత్వా పరతో అత్థి సియా అతీతం, సియా న్వాతీతన్తి ఏత్థ ఏవమత్థో వేదితబ్బో. యం అతీతమేవ అత్థి, తం అతీతం. యం పచ్చుప్పన్నానాగతం అత్థి, తం నో అత్థి, తం నో అతీతం. తేనాతీతం న్వాతీతం, న్వాతీతం అతీతన్తి తేన కారణేన అతీతం నో అతీతం, నో అతీతం అతీతన్తి. అనాగతపచ్చుప్పన్నపుచ్ఛాసుపి ఏసేవ నయో.

సుత్తసాధనవణ్ణనా

౨౯౬. న వత్తబ్బం ‘‘అతీతం అత్థి అనాగతం అత్థీ’’తి సుత్తసాధనాయ పుచ్ఛా పరవాదిస్స, పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. పున అత్తనో లద్ధిం నిస్సాయ యంకిఞ్చి, భిక్ఖవే, రూపన్తి అనుయోగో పరవాదిస్సేవ. దుతియనయే పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. ఏవం సబ్బత్థ పుచ్ఛా చ పటిఞ్ఞా చ వేదితబ్బా. యం పనేతం పరవాదినా అనాగతస్స అత్థిభావసాధనత్థం ‘‘నను వుత్తం భగవతా కబళీకారే, చే, భిక్ఖవే’’తి సుత్తస్స పరియోసానే అత్థి తత్థ ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తీతిఆది దస్సితం న తం అనాగతస్స అత్థిభావసాధకం. తఞ్హి హేతూనం పరినిట్ఠితత్తా అవస్సం భావితం సన్ధాయ తత్థ వుత్తం. అయం సుత్తాధిప్పాయో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

సబ్బమత్థీతికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.