౩. పచ్చయవారవణ్ణనా
౨౪౩. పచ్చయవారే కుసలం ధమ్మం పచ్చయాతి కుసలధమ్మే పతిట్ఠితో హుత్వా కుసలం ధమ్మం నిస్సయట్ఠేన పచ్చయం కత్వాతి అత్థో. కుసలం ఏకం ఖన్ధం పచ్చయాతి కుసలం ఏకం ఖన్ధం నిస్సయపచ్చయం కత్వా తయో ఖన్ధా ఉప్పజ్జన్తి హేతుపచ్చయాతి వుత్తం హోతి. ఇమినావుపాయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. వత్థుం పచ్చయా విపాకాబ్యాకతా కిరియాబ్యాకతా ఖన్ధాతి ఇదం పఞ్చవోకారే పవత్తివసేన వుత్తం. పఞ్చవోకారే పవత్తియఞ్హి ఖన్ధానం పురేజాతం వత్థు నిస్సయపచ్చయో హోతి. పటిచ్చట్ఠస్స పన సహజాతట్ఠత్తా పటిచ్చవారే ఏస నయో న లబ్భతీతి పటిసన్ధియం సహజాతమేవ వత్థుం సన్ధాయ ‘‘వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా’’తి వుత్తం. కుసలం ఏకం ఖన్ధఞ్చ వత్థుఞ్చ పచ్చయా తయో ఖన్ధాతిఆదీసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.
అబ్యాకతం ధమ్మం పచ్చయా కుసలో చ అబ్యాకతో చాతి కుసలాబ్యాకతానం హేతుపచ్చయవసేన ఏకతో ఉప్పత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. కుసలుప్పత్తిక్ఖణస్మిఞ్హి వత్థుం నిస్సాయ కుసలా ఖన్ధా, చిత్తసముట్ఠానే చ మహాభూతే నిస్సాయ చిత్తసముట్ఠానం ఉపాదారూపం హేతుపచ్చయవసేన ఏకతో ఉప్పజ్జతి. ఇతి పచ్చయభూతస్స అబ్యాకతస్స నానత్తేపి పచ్చయుప్పన్నానం హేతుపచ్చయవసేన ఏకతో ఉప్పత్తిం సన్ధాయేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు ఠానేసు ఏసేవ నయో. ఏవం ఇమస్మిం హేతుపచ్చయే సహజాతఞ్చ పురేజాతఞ్చ నిస్సయట్ఠేన పచ్చయం కత్వా సత్తరస పఞ్హా విస్సజ్జితా. తత్థ ఖన్ధా చేవ భూతా చ సహజాతవసేన, వత్థు సహజాతపురేజాతవసేన గహితం. పటిచ్చవారే పన సహజాతవసేన పచ్చయో లబ్భతి, తస్మా తత్థ నవేవ పఞ్హా విస్సజ్జితా. యే పనేతే ఏత్థ సత్తరస పఞ్హా విస్సజ్జితా, తేసు ఏకాదికే ఏకావసానే విస్సజ్జనే కుసలాదీసు ఏకపచ్చయతో ఏకో పచ్చయుప్పన్నో. ఏకాదికే దుకావసానే ఏకపచ్చయతో నానాపచ్చయుప్పన్నో. దుకాదికే ఏకావసానే నానాపచ్చయతో ఏకో పచ్చయుప్పన్నో. దుకాదికే దుకావసానే నానాపచ్చయతో నానాపచ్చయుప్పన్నో.
౨౪౮-౨౫౨. ఆరమ్మణపచ్చయాదీసుపి ఇమినావుపాయేన పఞ్హావిస్సజ్జనప్పభేదో వేదితబ్బో. యం పనేతం ఆరమ్మణపచ్చయే వత్థుం పచ్చయా ఖన్ధాతి వుత్తం, తం పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకక్ఖన్ధేయేవ సన్ధాయ వుత్తం. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని అబ్యాకతం నిస్సాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన ఉప్పజ్జన్తానం పభేదదస్సనత్థం వుత్తాని. పున వత్థుం పచ్చయాతి పవత్తే విపాకకిరియాబ్యాకతానం ఉప్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తం. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం. ఏవం ఇమస్మిం ఆరమ్మణపచ్చయే సహజాతఞ్చ పురేజాతఞ్చ పచ్చయం కత్వా సత్త పఞ్హా విస్సజ్జితా. తత్థ ఖన్ధా సహజాతవసేన, వత్థు సహజాతపురేజాతవసేన, చక్ఖాయతనాదీని పురేజాతవసేనేవ గహితాని. పటిచ్చవారే పన సహజాతవసేనేవ పచ్చయో లబ్భతి. తస్మా తత్థ తయోవ పఞ్హా విస్సజ్జితా.
౨౫౩-౨౫౪. అధిపతిపచ్చయే విపాకాబ్యాకతం లోకుత్తరమేవ వేదితబ్బం. అనన్తరసమనన్తరా రూపాభావేన ఆరమ్మణసదిసా. పరతో ఆసేవననత్థివిగతేసుపి ఏసేవ నయో.
౨౫౫. సహజాతపచ్చయే కటత్తారూపం ఉపాదారూపన్తి ఉపాదారూపసఙ్ఖాతం కటత్తారూపం. ఇదం అసఞ్ఞసత్తానఞ్ఞేవ రూపం సన్ధాయ వుత్తం. చక్ఖాయతనాదీని పఞ్చవోకారవసేన వుత్తాని.
౨౫౬-౨౫౭. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే చ యథా ఆరమ్మణపచ్చయా ఏవన్తి విస్సజ్జనసమతం సన్ధాయ వుత్తం. పచ్చయుప్పన్నేసు పన నానత్తం అత్థి.
౨౫౮. ఉపనిస్సయపచ్చయే ఆరమ్మణపచ్చయసదిసన్తి రూపాభావతోపి విస్సజ్జనసమతాయపి వుత్తం.
౨౫౯-౨౬౦. వత్థుం పురేజాతపచ్చయాతిఆదీనం పటిచ్చవారే వుత్తనయేనేవత్థో గహేతబ్బో.
౨౬౧-౨౬౬. కమ్మపచ్చయే తీణీతి కుసలం పచ్చయా కుసలో అబ్యాకతో కుసలాబ్యాకతో చాతి ఏవం తీణి వేదితబ్బాని. అకుసలేపి ఏసేవ నయో.
౨౬౭-౨౬౮. విప్పయుత్తపచ్చయే ఖన్ధే విప్పయుత్తపచ్చయాతి ఖన్ధే నిస్సాయ విప్పయుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. ఖన్ధా వత్థుం విప్పయుత్తపచ్చయాతి ఖన్ధా వత్థుం నిస్సాయ విప్పయుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౨౬౯-౨౭౬. ఇదాని యథాలద్ధాని విస్సజ్జనాని గణనవసేన దస్సేతుం హేతుయా సత్తరసాతిఆదిమాహ. తత్థ హేతుయా సత్తరసాతి కుసలేన కుసలం, కుసలేన అబ్యాకతం, కుసలేన కుసలాబ్యాకతన్తి ఏవం కుసలవసేన ఏకాదికాని ఏకావసానాని ద్వే, దుకావసానం ఏకన్తి తీణి వుత్తాని హోన్తి, తథా అకుసలవసేన. అబ్యాకతేన అబ్యాకతం, తేనేవ కుసలం, అకుసలం, కుసలాబ్యాకతం అకుసలాబ్యాకతఞ్చ; కుసలాబ్యాకతేహి కుసలం, అబ్యాకతం, కుసలాబ్యాకతం; అకుసలాబ్యాకతేహి అకుసలం, అబ్యాకతం, అకుసలాబ్యాకతన్తి ఏవం సత్తరస వేదితబ్బాని.
ఆరమ్మణే సత్తాతి కుసలేన కుసలం; అకుసలేన అకుసలం, అబ్యాకతేన అబ్యాకతం, కుసలం, అకుసలం; కుసలాబ్యాకతేన కుసలం; అకుసలాబ్యాకతేన అకుసలన్తి ఏవం సత్త.
విపాకే ఏకన్తి అబ్యాకతేన అబ్యాకతమేవ. ఏవమేత్థ సత్తరస, సత్త, ఏకన్తి తయో వారపరిచ్ఛేదా హోన్తి. తేసు ద్వాదస సత్తరసకా, దస సత్తకా, ఏకం ఏకకన్తి తే సబ్బే సాధుకం సల్లక్ఖేత్వా పరతో దుకతికాదివసేన పచ్చయసంసన్దనే ఊనతరగణనస్స వసేన గణనా వేదితబ్బా. సక్కా హి ఇమాయ గణనాయ దుకమూలాదీసు వారపరిచ్ఛేదే జానితున్తి పున ‘‘కుసలం ధమ్మం పచ్చయా కుసలో ధమ్మో’’తి అనామసిత్వా గణనవసేనేవ వారపరిచ్ఛేదం దస్సేతుం హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణే సత్తాతిఆది ఆరద్ధం.
తత్థ కుసలం ధమ్మం పచ్చయా కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణపచ్చయా. కుసలం ఏకం ఖన్ధం పచ్చయా తయో ఖన్ధాతి ఇమినా నయేన ఆరమ్మణే లద్ధవిస్సజ్జనాని విత్థారేతబ్బాని. అయం తావ అనులోమే నయో.
౨౭౭-౨౮౫. పచ్చనీయే పన కుసలం న లబ్భతీతి అకుసలం ధమ్మం పచ్చయాతి అకుసలమేవ ఆదిం కత్వా విస్సజ్జనం ఆరద్ధం. తం యథాపాళిమేవ నియ్యాతి. యఞ్హేత్థ వత్తబ్బం సియా, తం పటిచ్చవారస్స పచ్చనీయే వుత్తమేవ.
౨౮౬-౨౮౭. యం పనేతం పచ్చనీయే లద్ధవిస్సజ్జనపరిచ్ఛేదం గణనతో దస్సేతుం నహేతుయా చత్తారీతిఆది వుత్తం, తత్థ చత్తారి, సత్తరస, సత్త, పఞ్చ, తీణి, ఏకన్తి ఛ పరిచ్ఛేదా. తేసం వసేన దుకతికాదీసు పచ్చయసంసన్దనే గణనా వేదితబ్బా. యో హి పచ్చయో సత్తరస విస్సజ్జనాని లభతి, తేన సద్ధిం సదిససంసన్దనే సత్తరస, ఊనతరసంసన్దనే సేసా ఛపి పరిచ్ఛేదా లబ్భన్తి. ఏవం సేసేసుపి అధికపరిచ్ఛేదం ఠపేత్వా సమసమా ఊనతరా చ లబ్భన్తీతి.
ఏత్థ చ అధికతరా న లబ్భన్తీతి అయమేత్థ నియమో. సమసమా పన ఊనతరా చ అత్థా విరోధే సతి లబ్భన్తి. తేనేత్థ ‘‘నహేతుపచ్చయా నారమ్మణే ఏక’’న్తిఆది వుత్తం. ఏత్థ హి నహేతుయా చతున్నం, నారమ్మణే పఞ్చన్నం ఆగతత్తా నహేతువసేన చత్తారీతి వత్తబ్బం సియా, నారమ్మణేన సద్ధిం ఘటితత్తా పన ఆరమ్మణధమ్మో విరుజ్ఝతీతి అకుసలం ధమ్మం పచ్చయా అకుసలో ధమ్మో, అబ్యాకతం ధమ్మం పచ్చయా అకుసలో, అకుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పచ్చయా అకుసలోతి తీణి విస్సజ్జనాని పరిహీనాని. అబ్యాకతం ధమ్మం పచ్చయా అబ్యాకతోతి రూపవసేన ఏకమేవ వుత్తం. ఏవం సబ్బత్థ విరుద్ధావిరుద్ధం ఞత్వా లబ్భమానపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో. అపిచేత్థ ఇదం నయమత్తదస్సనం. నాధిపతియా చత్తారీతి నహేతుయా లద్ధానేవ. సేసచతుక్కేసుపి ఏసేవ నయో.
నానన్తరే ఏకన్తి అహేతుకచిత్తసముట్ఠానస్స చేవ సేసరూపస్స చ వసేన అబ్యాకతేన అబ్యాకతం. ఏవం సబ్బేసు ఏకకేసు యుజ్జమానకరూపం జానితబ్బం. నపురేజాతే ద్వేతి ఇధాపి నహేతువసేన చత్తారీతి వత్తబ్బం సియా, నపురేజాతేన సద్ధిం ఘటితత్తా పన అబ్యాకతం ధమ్మం పచ్చయా అకుసలో, అకుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పచ్చయా అకుసలోతి వత్థుపురేజాతవసేన ద్వే విస్సజ్జనాని పరిహీనాని. ఆరుప్పే పన అహేతుకమోహస్స అహేతుకకిరియస్స చ వసేన ద్వే వుత్తాని. నవిప్పయుత్తే ద్వేతి ఆరుప్పే అహేతుకాకుసలకిరియవసేన ద్వే. నోనత్థి నోవిగతేసు ఏకన్తి సబ్బస్స రూపస్స వసేన అబ్యాకతేన అబ్యాకతం దట్ఠబ్బం. తికాదీసు అపుబ్బం నత్థి.
౨౮౮. నారమ్మణమూలకే పన నఅధిపతియా పఞ్చాతి నారమ్మణే లద్ధానేవ. నకమ్మే ఏకన్తి ఏత్థ చిత్తసముట్ఠానఞ్చ కటత్తారూపఞ్చ అగ్గహేత్వా సేసరూపవసేన అబ్యాకతేన అబ్యాకతం వేదితబ్బం.
౨౮౯-౨౯౬. నాధిపతిమూలకే నపురేజాతే సత్తాతి నపురేజాతే లద్ధానేవ. నపచ్ఛాజాతే సత్తరసాతి ఇమానిపి తత్థ లద్ధాని సత్తరసేవ. నానన్తరనసమనన్తరనఅఞ్ఞమఞ్ఞనఉపనిస్సయనసమ్పయుత్తనోనత్థినోవిగతమూలకాని నారమ్మణమూలకసదిసానేవ. ఇమినావ నయమత్తదస్సనేన సబ్బత్థ ఆగతానాగతం లబ్భమానాలబ్భమానఞ్చ వేదితబ్బన్తి.
పచ్చనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨౯౭-౩౨౮. ఇమినాయేవ పన లక్ఖణేన అనులోమం పురతో కత్వా అనులోమపచ్చనీయే పచ్చనీయం పురతో కత్వా పచ్చనీయానులోమే చ గణనపరిచ్ఛేదో ఆగతానాగతం లబ్భమానాలబ్భమానఞ్చ వేదితబ్బన్తి.