౧. మూలయమకం

ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౧. మూలయమకం, ఖన్ధయమకం, ఆయతనయమకం, ధాతుయమకం, సచ్చయమకం, సఙ్ఖారయమకం, అనుసయయమకం, చిత్తయమకం, ధమ్మయమకం, ఇన్ద్రియయమకన్తి ఇమేసం దసన్నం యమకానం వసేన ఇదం పకరణం దసవిధేన విభత్తన్తి హి వుత్తం. తత్థ యేసం దసన్నం యమకానం వసేన ఇదం పకరణం దసవిధేన విభత్తం, తేసఞ్చేవ ఇమస్స చ పకరణస్స నామత్థో తావ ఏవం వేదితబ్బో – కేనట్ఠేన యమకన్తి? యుగళట్ఠేన. యుగళఞ్హి యమకన్తి వుచ్చతి – ‘యమకపాటిహారియం, యమకసాలా’తిఆదీసు వియ. ఇతి యుగళసఙ్ఖాతానం యమకానం వసేన దేసితత్తా ఇమేసు దససు ఏకేకం యమకం నామ. ఇమేసం పన యమకానం సమూహభావతో సబ్బమ్పేతం పకరణం యమకన్తి వేదితబ్బం.

తత్థ మూలవసేన పుచ్ఛావిస్సజ్జనం కత్వా దేసితత్తా దసన్నం తావ సబ్బపఠమం మూలయమకన్తి వుత్తం. తస్స ఉద్దేసవారో, నిద్దేసవారోతి ద్వే వారా హోన్తి. తేసు ఉద్దిట్ఠానుక్కమేన నిద్దిసితబ్బత్తా ఉద్దేసవారో పఠమో. తస్స యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే కుసలమూలా; యే వా పన కుసలమూలా, సబ్బే తే ధమ్మా కుసలాతి ఇదం యమకం ఆది. తస్స కుసలాకుసలమూలసఙ్ఖాతానం ద్విన్నం అత్థానం వసేన అత్థయమకన్తి వా, తేసఞ్ఞేవ అత్థానం వసేన అనులోమపటిలోమతో పవత్తపాళిధమ్మవసేన ధమ్మయమకన్తి వా, అనులోమపటిలోమతో పవత్తపుచ్ఛావసేన పుచ్ఛాయమకన్తి వా తిధా యమకభావో వేదితబ్బో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

ఇదాని ఇమేసం యమకానం వసేన దేసితే ఇమస్మిం మూలయమకే ఉద్దేసవారస్స తావ నయయమకపుచ్ఛాఅత్థవారప్పభేదవసేన పాళివవత్థానమేవ ఏవం వేదితబ్బం – కుసలత్తికమాతికాయ హి ‘కుసలా ధమ్మా’తి ఇదం ఆదిపదం నిస్సాయ మూలనయో, మూలమూలనయో, మూలకనయో, మూలమూలకనయోతి ఇమే చత్తారో నయా హోన్తి. తేసం ఏకేకస్మిం నయే మూలయమకం, ఏకమూలయమకం, అఞ్ఞమఞ్ఞమూలయమకన్తి తీణి తీణి యమకాని. ఏవం చతూసు నయేసు ద్వాదస యమకాని, ఏకేకస్మిం యమకే అనులోమపటిలోమవసేన ద్వే ద్వే పుచ్ఛాతి చతువీసతి పుచ్ఛా, ఏకేకాయ పుచ్ఛాయ సన్నిట్ఠానసంసయవసేన ద్వే ద్వే అత్థాతి అట్ఠచత్తాలీస అత్థాతి.

తత్థ యే కేచి కుసలా ధమ్మాతి కుసలేసు ‘‘కుసలా ను ఖో, న కుసలా ను ఖో’’తి సన్దేహాభావతో ఇమస్మిం పదే సన్నిట్ఠానత్థో వేదితబ్బో. సబ్బే తే కుసలమూలాతి ‘‘సబ్బే తే కుసలా ధమ్మా కుసలమూలా ను ఖో, నను ఖో’’తి ఏవం విమతివసేన పుచ్ఛితత్తా ఇమస్మిం పదే సంసయత్థో వేదితబ్బో. సో చ ఖో వేనేయ్యానం సంసయట్ఠానే సంసయదీపనత్థం వుత్తో, తథాగతస్స పన సంసయో నామ నత్థి. ఇతో పరేసుపి పుచ్ఛాపదేసు ఏసేవ నయో.

యథా చ కుసలపదం నిస్సాయ ఇమే చత్తారో నయా, ఏకేకస్మిం నయే తిణ్ణం తిణ్ణం యమకానం వసేన ద్వాదస యమకాని, ఏకేకస్మిం యమకే ద్విన్నం ద్విన్నం పుచ్ఛానం వసేన చతువీసతి పుచ్ఛా; ఏకేకాయ పుచ్ఛాయ ద్విన్నం ద్విన్నం అత్థానం వసేన అట్ఠచత్తాలీస అత్థా చ హోన్తి. అకుసలపదం నిస్సాయపి తథేవ. అబ్యాకతపదం నిస్సాయపి తథేవ. తీణిపి పదాని ఏకతో కత్వా నిద్దిట్ఠం నామపదం నిస్సాయపి తథేవాతి కుసలత్తికమాతికాయ చతూసు పదేసు సబ్బేపి సోళస నయా, అట్ఠచత్తాలీస యమకాని, ఛన్నవుతి పుచ్ఛా, ద్వేనవుతిసతం అత్థా చ ఉద్దేసవసేన వుత్తాతి వేదితబ్బా. ఏత్తావతా మూలవారో నామ పఠమం ఉద్దిట్ఠో హోతి.

తతో పరం యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే కుసలహేతూతిఆదయో తస్సేవ మూలవారస్స వేవచనవసేన నవ వారా ఉద్దిట్ఠా. ఇతి మూలవారో, హేతువారో, నిదానవారో, సమ్భవవారో, పభవవారో, సముట్ఠానవారో, ఆహారవారో, ఆరమ్మణవారో, పచ్చయవారో, సముదయవారోతి సబ్బేపి దస వారా హోన్తి. తత్థ మూలవారే ఆగతపరిచ్ఛేదేనేవ సేసేసుపి నయాదయో వేదితబ్బాతి సబ్బేసుపి దససు వారేసు సట్ఠిసతనయా, అసీతిఅధికాని చత్తారి యమకసతాని, సట్ఠిఅధికాని నవపుచ్ఛాసతాని, వీసాధికాని ఏకూనవీసతి అత్థసతాని చ ఉద్దిట్ఠానీతి వేదితబ్బాని. ఏవం తావ ఉద్దేసవారే నయయమకపుచ్ఛాఅత్థవారప్పభేదవసేన పాళివవత్థానమేవ వేదితబ్బం.

మూలం హేతు నిదానఞ్చాతి గాథా దసన్నమ్పి వారానం ఉద్దానగాథా నామ. తత్థ మూలాదీని సబ్బానిపి కారణవేవచనానేవ. కారణఞ్హి పతిట్ఠానట్ఠేన మూలం. అత్తనో ఫలనిప్ఫాదనత్థం హినోతి పవత్తతీతి హేతు. ‘హన్ద, నం గణ్హాథా’తి దస్సేన్తం వియ అత్తనో ఫలం నిదేతీతి నిదానం. ఏతస్మా ఫలం సమ్భోతీతి సమ్భవో. పభవతీతి పభవో. సముట్ఠాతి ఏత్థ ఫలం, ఏతేన వా సముట్ఠాతీతి సముట్ఠానం. అత్తనో ఫలం ఆహరతీతి ఆహారో. అప్పటిక్ఖిపితబ్బేన అత్తనో ఫలేన ఆలమ్బియతీతి ఆలమ్బణం. ఏతం పటిచ్చ అప్పటిక్ఖిపిత్వా ఫలం ఏతి పవత్తతీతి పచ్చయో. ఏతస్మా ఫలం సముదేతీతి సముదయో. ఏవమేతేసం పదానం వచనత్థో వేదితబ్బో.

ఉద్దేసవారవణ్ణనా.

నిద్దేసవారవణ్ణనా

౫౦. ఇదాని యేకేచి కుసలా ధమ్మాతిఆదినా నయేన నిద్దేసవారో ఆరద్ధో. తత్థ యే కేచీతి అనవసేసవచనం. కుసలా ధమ్మాతి కుసలత్తికస్స పదభాజనే వుత్తలక్ఖణా అనవజ్జసుఖవిపాకా కుసలసభావా. సబ్బే తే కుసలమూలాతి కిం తే సబ్బేయేవ కుసలమూలాతి పుచ్ఛతి. తీణేవ కుసలమూలానీతి న తే సబ్బే కుసలమూలాని, అలోభాదీని పన తీణి ఏవ కుసలమూలానీతి అత్థో. అవసేసా కుసలా ధమ్మా న కుసలమూలాతి అవసేసా ఫస్సాదయో కుసలా ధమ్మా కుసలమూలాని నామ న హోన్తి. అథ వా అవసేసా ఫస్సాదయో కుసలా ధమ్మాయేవ నామ, న కుసలమూలానీతిపి అత్థో. యే వా పన కుసలమూలాతి యే వా పన పఠమపుచ్ఛాయ దుతియపదేన కుసలమూలాతి తయో అలోభాదయో గహితా. సబ్బే తే ధమ్మా కుసలాతి కిం తే సబ్బే తయోపి ధమ్మా కుసలాతి పుచ్ఛతి. ఆమన్తాతి సబ్బేసమ్పి కుసలమూలానం కుసలభావం సమ్పటిచ్ఛన్తో ఆహ. అయం తావ మూలనయే మూలయమకస్స అత్థో. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బపుచ్ఛాసు విస్సజ్జననయో వేదితబ్బో. యం పన యత్థ విసేసమత్తం అత్థి, తదేవ వణ్ణయిస్సామ.

౫౧. ఏకమూలయమకే తావ సబ్బే తే కుసలమూలేన ఏకమూలాతి గణనట్ఠేన ఏకమూలకం అగ్గహేత్వా సమానట్ఠేన గహేతబ్బా. అయఞ్హేత్థ అత్థో – సబ్బే తే కుసలమూలేన సమానమూలా. యం ఫస్సస్స మూలం, తదేవ వేదనాదీనన్తి. అథ నేసం తథాభావం సమ్పటిచ్ఛన్తో ఆమన్తాతి ఆహ. కుసలసముట్ఠానన్తి కుసలచిత్తసముట్ఠానరూపం దస్సితం. ఏకమూలన్తి అలోభాదినా కుసలమూలేన సమానమూలం. యథేవ హి ఫస్సాదీనం అలోభాదయో హేతుపచ్చయత్తా మూలం, తథా తం సముట్ఠానరూపస్సాపి, కుసలలక్ఖణాభావేన పన తం న కుసలం.

౫౨. అఞ్ఞమఞ్ఞయమకే ‘యేకేచి కుసలా’తి అపుచ్ఛిత్వా యేకేచి కుసలమూలేన ఏకమూలాతి పుచ్ఛా కతా. కస్మా? ఇమినాపి బ్యఞ్జనేన తస్సేవత్థస్స సమ్భవతో. కుసలమూలానీతి ఇదం పురిమస్స విసేసనం. ‘మూలాని యాని ఏకతో ఉప్పజ్జన్తీ’తి హి వుత్తం, తాని పన కుసలమూలానిపి హోన్తి అకుసలఅబ్యాకతమూలానిపి, ఇధ కుసలమూలానీతి విసేసదస్సనత్థమిదం వుత్తం. అఞ్ఞమఞ్ఞమూలాని చాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం హేతుపచ్చయేన పచ్చయా హోన్తీతి అత్థో. తస్సేవ పటిలోమపుచ్ఛాయ ‘సబ్బే తే ధమ్మా కుసలమూలేన ఏకమూలా’తి అవత్వా సబ్బే తే ధమ్మా కుసలాతి వుత్తం. కస్మా? అత్థవిసేసాభావతో. కుసలమూలేన ఏకమూలాతి హి పుచ్ఛాయ కతాయ ‘మూలాని యాని ఏకతో ఉప్పజ్జన్తీ’తి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ విస్సజ్జనం కాతబ్బం భవేయ్య, ఏవఞ్చ సతి అత్థవిసేసాభావో హోతి. తస్మా తథా అకత్వా ఏవం పుచ్ఛా కతా. ఇమినా ఉపాయేన మూలమూలనయాదీసుపి అఞ్ఞమఞ్ఞమూలయమకే పుచ్ఛావిసేసో వేదితబ్బో.

౫౩-౫౫. మూలమూలనయే సబ్బే తే కుసలమూలమూలాతి సబ్బే తే కుసలమూలసఙ్ఖాతా మూలాతి పుచ్ఛతి. ఏకమూలమూలాతి సమానట్ఠేన ఏకమేవ మూలమూలం ఏతేసన్తి ఏకమూలమూలా. అఞ్ఞమఞ్ఞమూలమూలాతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స మూలం అఞ్ఞమఞ్ఞమూలం, అఞ్ఞమఞ్ఞమూలం హేతుపచ్చయట్ఠేన మూలం ఏతేసన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞమూలమూలా.

౫౬. మూలకనయే కుసలమూలకాతి హేతుపచ్చయట్ఠేన కుసలం మూలం ఏతేసన్తి కుసలమూలకా.

౫౭-౬౧. మూలమూలకనయే కుసలమూలమూలకాతి కుసలానం మూలం కుసలమూలం. హేతుపచ్చయట్ఠేనేవ కుసలమూలం మూలం ఏతేసన్తి కుసలమూలమూలకాతి. అయం తావ కుసలపదం నిస్సాయ నయయమకపుచ్ఛాసు విసేసత్థో.

౬౨-౭౩. అకుసలపదాదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో, అహేతుకం అకుసలన్తి విచికిచ్ఛాయ చేవ ఉద్ధచ్చేన చ సమ్పయుత్తం మోహం సన్ధాయ వుత్తం.

౭౪-౮౫. అహేతుకం అబ్యాకతన్తి అట్ఠారస చిత్తుప్పాదా రూపం, నిబ్బానఞ్చ. అబ్యాకతమూలేన న ఏకమూలన్తి ఇధ పన ఠపేత్వా సహేతుకఅబ్యాకతసముట్ఠానం రూపం, సేసం లబ్భతి. సహేతుకఅబ్యాకతసముట్ఠానం రూపం అబ్యాకతమూలేన ఏకమూలం హోతి, తం అబ్బోహారికం కత్వా ఏకతో లబ్భమానకవసేనేవ చేతం విస్సజ్జనం కతం.

౮౬-౯౭. నామా ధమ్మాతి నామసఙ్ఖాతా ధమ్మా. తే అత్థతో చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా, నిబ్బానఞ్చ. నవేవ నామమూలానీతి కుసలాకుసలఅబ్యాకతమూలవసేన నవ మూలాని. అహేతుకం నామం నామమూలేన న ఏకమూలన్తి అహేతుకం సబ్బమ్పి అట్ఠారస చిత్తుప్పాదవిచికిచ్ఛుద్ధచ్చసమ్పయుత్తమోహనిబ్బానసఙ్ఖాతం నామం నామమూలేన న ఏకమూలం. న హి తం తేన సద్ధిం ఉప్పజ్జతి. సహేతుకం నామం నామమూలేనాతి పదేపి సహేతుకం నామం నామమూలేనాతి అత్థో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

మూలవారవణ్ణనా.

౯౮-౯౯. హేతువారాదీసుపి ఇమినావుపాయేన అత్థో వేదితబ్బో. మూలం హేతు నిదానఞ్చాతిగాథా యథానిద్దిట్ఠానం దసన్నమ్పి వారానం పున ఉద్దానవసేనేవ వుత్తాతి.

మూలయమకవణ్ణనా.