౨౩. తేవీసతిమవగ్గో

౧. ఏకాధిప్పాయకథావణ్ణనా

౯౦౮. ఇదాని ఏకాధిప్పాయకథా నామ హోతి. తత్థ కారుఞ్ఞేన వా ఏకేన అధిప్పాయేన ఏకాధిప్పాయో, సంసారే వా ఏకతో భవిస్సామాతి ఇత్థియా సద్ధిం బుద్ధపూజాదీని కత్వా పణిధివసేన ఏకో అధిప్పాయో అస్సాతి ఏకాధిప్పాయో. ఏవరూపో ద్విన్నమ్పి జనానం ఏకాధిప్పాయో మేథునో ధమ్మో పటిసేవితబ్బోతి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానఞ్చేవ వేతుల్లకానఞ్చ; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసమేత్థ యథాపాళిమేవ నియ్యాతీతి.

ఏకాధిప్పాయకథావణ్ణనా.

౨. అరహన్తవణ్ణకథావణ్ణనా

౯౦౯. ఇదాని అరహన్తవణ్ణకథా నామ హోతి. తత్థ ఇరియాపథసమ్పన్నే ఆకప్పసమ్పన్నే పాపభిక్ఖూ దిస్వా ‘‘అరహన్తానం వణ్ణేన అమనుస్సా మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏకచ్చానం ఉత్తరాపథకానం; తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

అరహన్తవణ్ణకథావణ్ణనా.

౩-౭. ఇస్సరియకామకారికాకథావణ్ణనా

౯౧౦-౯౧౪. ఇదాని ఇస్సరియకామకారికాకథా నామ హోతి. ఛద్దన్తజాతకాదీని సన్ధాయ ‘‘బోధిసత్తో ఇస్సరియకామకారికాహేతు వినిపాతం గచ్ఛతి, గబ్భసేయ్యం ఓక్కమతి, దుక్కరకారికం అకాసి, అపరన్తపం అకాసి, అఞ్ఞం సత్థారం ఉద్దిసీ’’తి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం, తే సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. సేసం పఠమకథాయం ఉత్తానత్థమేవ. దుతియకథాయం ఇద్ధిమాతి యది ఇస్సరియకామకారికాహేతు గచ్ఛేయ్య, ఇద్ధియా గచ్ఛేయ్య, న కమ్మవసేనాతి చోదనత్థం వుత్తం. ఇతరో పన పఠమపఞ్హే భావనామయం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. దుతియపఞ్హే పుఞ్ఞిద్ధిం సన్ధాయ పటిజానాతి. తతియకథాయం ఇస్సరియకామకారికాహేతు నామ దుక్కరకారికా మిచ్ఛాదిట్ఠియా కరియతి. యది చ సో తం కరేయ్య, సస్సతాదీనిపి గణ్హేయ్యాతి చోదనత్థం సస్సతో లోకోతిఆది వుత్తం. చతుత్థకథాయమ్పి ఏసేవ నయోతి.

ఇస్సరియకామకారికాకథావణ్ణనా.

౮. పతిరూపకథావణ్ణనా

౯౧౫-౯౧౬. ఇదాని రాగపతిరూపకథా నామ హోతి. తత్థ మేత్తాకరుణాముదితాయో సన్ధాయ ‘‘న రాగో రాగపతిరూపకో’’తి చ ఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చాని సన్ధాయ ‘‘న దోసో దోసపతిరూపకో’’తి చ హసితుప్పాదం సన్ధాయ ‘‘న మోహో మోహపతిరూపకో’’తి చ దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహం పేసలానం భిక్ఖూనం అనుగ్గహం పాపగరహితం కల్యాణపసంసం ఆయస్మతో పిలిన్దవచ్ఛస్స వసలవాదం భగవతో ఖేళాసకవాదం మోఘపురిసవాదఞ్చ సన్ధాయ ‘‘న కిలేసో కిలేసపతిరూపకో’’తి చ యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి అన్ధకానం; తే సన్ధాయ సబ్బకథాసు పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం యస్మా ఫస్సాదిపతిరూపకా నఫస్సాదయో నామ నత్థి, తస్మా రాగాదిపతిరూపకా నరాగాదయోపి నత్థీతి చోదేతుం అత్థి న ఫస్సోతిఆదిమాహ. ఇతరో తేసం అభావా పటిక్ఖిపతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

పతిరూపకథావణ్ణనా.

౯. అపరినిప్ఫన్నకథావణ్ణనా

౯౧౭-౯౧౮. ఇదాని అపరినిప్ఫన్నకథా నామ హోతి. తత్థ –

‘‘దుక్ఖమేవ హి సమ్భోతి, దుక్ఖం తిట్ఠతి వేతి చ;

నాఞ్ఞత్ర దుక్ఖా సమ్భోతి, నాఞ్ఞం దుక్ఖా నిరుజ్ఝతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౭౧) –

వచనం నిస్సాయ దుక్ఖఞ్ఞేవ పరినిప్ఫన్నం, సేసా ఖన్ధాయతనధాతుఇన్ద్రియధమ్మా అపరినిప్ఫన్నాతి యేసం లద్ధి, సేయ్యథాపి ఏకచ్చానం ఉత్తరపథకానఞ్చేవ హేతువాదానఞ్చ; తే సన్ధాయ రూపం అపరినిప్ఫన్నన్తి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స. అథ నం ‘‘సచే రూపం అపరినిప్ఫన్నం, న అనిచ్చాదిసభావం సియా’’తి చోదేతుం రూపం న అనిచ్చన్తిఆదిమాహ. ఇతరో తథారూపం రూపం అపస్సన్తో పటిక్ఖిపతి. సకవాదీ నను రూపం అనిచ్చన్తిఆది వచనేన తస్స ఏకం లద్ధిం పటిసేధేత్వా దుతియం పుచ్ఛన్తో దుక్ఖఞ్ఞేవ పరినిప్ఫన్నన్తిఆదిమాహ. అథస్స తమ్పి లద్ధిం పటిసేధేతుం న యదనిచ్చన్తిఆదిమాహ. తత్రాయం అధిప్పాయో – న కేవలఞ్హి పఠమసచ్చమేవ దుక్ఖం. యం పన కిఞ్చి అనిచ్చం, తం దుక్ఖమేవ. రూపఞ్చ అనిచ్చం, తస్మా తమ్పి పరినిప్ఫన్నం. ఇతి యం త్వం వదేసి ‘‘రూపం అపరినిప్ఫన్నం, దుక్ఖఞ్ఞేవ పరినిప్ఫన్న’’న్తి, తం నో వత రే వత్తబ్బే ‘‘దుక్ఖఞ్ఞేవ పరినిప్ఫన్న’’న్తి. వేదనాదిమూలికాదీసుపి యోజనాసు ఏసేవ నయో. ధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు పన ఠపేత్వా నిబ్బానం సేసధమ్మానం వసేన అనిచ్చతా వేదితబ్బా. ఇన్ద్రియాని అనిచ్చానేవాతి.

అపరినిప్ఫన్నకథావణ్ణనా.

తేవీసతిమో వగ్గో.

నిగమనకథా

ఏత్తావతా చ –

పణ్ణాసకేహి చతూహి, తీహి వగ్గేహి చేవ చ;

సఙ్గహేత్వా కథా సబ్బా, ఊనతిసతభేదనా.

కథావత్థుప్పకరణం, కథామగ్గేసు కోవిదో;

యం జినో దేసయి తస్స, నిట్ఠితా అత్థవణ్ణనా.

ఇమం తేరసమత్తేహి, భాణవారేహి తన్తియా;

చిరట్ఠితత్థం ధమ్మస్స, సఙ్ఖరోన్తేన యం మయా.

యం పత్తం కుసలం తేన, లోకోయం సనరామరో;

ధమ్మరాజస్స సద్ధమ్మ-రసమేవాధిగచ్ఛతూతి.

కథావత్థు-అట్ఠకథా నిట్ఠితా.

నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

అభిధమ్మపిటకే

యమకప్పకరణ-అట్ఠకథా

సఙ్ఖేపేనేవ దేవానం, దేవదేవో సురాలయే;

కథావత్థుప్పకరణం, దేసయిత్వా రణఞ్జహో.

యమస్స విసయాతీతో, నానాయమకమణ్డితం;

అభిధమ్మప్పకరణం, ఛట్ఠం ఛట్ఠాన దేసకో.

యమకం అయమావత్త-నీలామలతనూరుహో;

యం దేసయి అనుప్పత్తో, తస్స సంవణ్ణనాక్కమో;

ఇదాని యస్మా తస్మాస్స, హోతి సంవణ్ణనా అయన్తి.